Кіріспе

Микеланджело Антонионидің 1975 жылғы драмалық фильмі.

"Жолаушы" – Микеланджело Антонионидің 1975 жылғы драмалық фильмі. Сценарийі Антониони, Марк Пепло және Питер Воллен есімдерімен жазылған. Фильмде көңілі толмаған ағылшын-американ журналисі Дэвид Локк (Джек Николсон) Чадта деректі фильм түсіріп жүргенде қайтыс болған бизнесменнің кімлігін қабылдайды. Ол азамат соғысындағы көтерілісшілермен байланысы бар қару саудагерінің рөлін ойнап жатқанын білмейді. Саяхаты барысында оны аты-жөні белгісіз жас әйел (Мария Шнайдер) сүйемелдейді. "Жолаушы" – Антонионидің продюсер Карло Понти және Metro Goldwyn Mayer компаниясымен жасасқан үш фильмдік келісімінің соңғы туындысы, бұған дейін "Блоу-Ап" (1966) және "Забриски Пойнт" (1970) фильмдері кірген. Фильм шыққан кезде Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" сыйлығы үшін күресті. Фильмтің алғашқы көрсетілімі АҚШ-та MGM компаниясы арқылы жүзеге асты, бірақ басқа жобаға байланысты туындаған дауды ішінара шешу үшін Николсон фильм құқығын сатып алып, оны көрсетуден алып тастады. 2005 жылы Николсонның келісімімен Sony Pictures Classics фильмді қайта жаңартып, 2005 жылдың 28 қазанында шектеулі көрсетілімге шығарды және 2006 жылдың 25 сәуірінде DVD форматында ұсынды.

Сюжет

Дэвид Локк - Солтүстік Чадта тұратын, қарсылық білдірген тележурналист. Ол азаматтық соғысқа қатысқан көтерілісшілерге сұхбат беруді көздейді. Сұхбаттасушылармен күресіп, ол өзінің Land Rover-і гидтер тастап кеткеннен кейін құм қирамында қалады. Сахара арқылы ұзақ жол жүріп, қонақ үйіне оралғаннан кейін, шаршаған Локк, қонақ (Робертсон) - ағылшындық, ол кездейсоқ достыққа ұшыраған, сол түні оның бөлмесінде жүрек соғысынан қайтыс болған. Локк Робертсонмен жеке басын ауыстыруды шешеді, ол оған қатты ұқсайды және рецепциядағы өлімін хабарлайды, жоспар кедергісіз жүзеге асады. Локк Робертсонның заттарын жинап алады, оның ішінде тапанша, кездесу кітабы және паспорт бар. Ол өз паспортында өзінің суретін салып қояды. Лондонда Локктің опасыз әйелі Рейчел күйеуінің "өлімі" туралы білгенде, өзін кінәлі сезінеді. Ол Робертсонды іздеп, Локктің соңғы күндері туралы білу үшін оның досына, Мартин есімді BBC продюсеріне жақындайды. Мюнхенге ұшып келген Локк әуежайдағы шкафты табады, онда баға тізімі бар папка және қару-жарақтарды бейнелейтін бірнеше фотокопияланған беттер бар. Ол ақ атпен саяхаттап барады, содан кейін барокко стиліне тән шіркеудегі тойға барады. Той аяқталғаннан кейін, Локты әуежайда көрген екі адам оған қарсы шығып, "құжаттарды" сұрайды. Локк оларға шкафтан қағаздарды бергеннен кейін, олар оған ақша салынған конвертті береді және екінші жартысын Барселонада төлеу керектігін айтады. Робертсонның Чадта Локкпен байланысуға тырысқан көтерілісшілерге қару-жарақ сатушы болғаны белгілі болды. Барселонада Локк Робертсонды іздеп жүрген Мартинді байқайды. Локк Гауди ғимаратында, Палау Гюэллге жасырынуға тырысқанда, тек "Қыз" деп аталатын сәулет студентімен кездеседі. Кейінірек (Пассео-де-Грасиядағы Гаудидің тағы бір ғимараты Ла Педрерада) Локк қыздан қонақ үйден өзінің заттарын алып келуге сұрайды, сонда оны қонақ үйдің кіреберісінде бақылап тұрған Мартин көрмейді. Мартин оның жүгін жинап жатқанда естіп, сыртта сөйлеседі. Ол оны Робертсонмен кездесуге алып баратынын ұсынады, оған таксимен еріп жүруге кеңес береді, бірақ ол оны жоғалтып алады. Ол Локкпен Барселонадан кетіп, қашып жүргенде ғашықтар болып қалады. Ұсынылмаған қару-жарақ үшін төленген ақшаға бай Локк Робертсонның күнделігінде жоспарланған кездесуді өткізуге мәжбүр болады. Оның байланыс адамы пайда болмайды; қару-жарақ саудасын ұйымдастырған адамдар Чад үкіметінің мердігерлерімен ұрланып, тергеліп, ұрып-соғылады. Лондоннан Рейчел Локктың Африкадан келген заттарын алады. Мартиннің Барселонадағы сәтсіз қуғын-сүргінін естіген Рейчел Локктің паспортын ашып, оның ішінде Робертсонның суретін тапқан кезде шошынады. Шындықты күдіктенген ол Локты табу үшін Испанияға барады, өйткені мердігерлер оны Робертсоннан кейін деп ойлап, артынан еріп жүр. Рейчелді Испания полициясы қууда, бірақ Локк пен қыз оларға құтылуды жалғастырады. Олардың қашу машинасы зақымдалғаннан кейін, Локк қызды үш күннен кейін Танжерде кездесуге нұсқау беріп, жібереді. Локк іс жүзінде тұтқындалып, Испанияның Осуна қаласындағы қонақ үйге кіреді, онда ол қыздың оралып, миссис Робертсон ретінде екі адамдық бөлмеге орын алғандығын біледі. Ол қайтадан қызды кетуге көндіруге тырысады. Ол қонақ үйден шығып, оның қасына қайтып барғысы келіп, шаң-тозаңнан ары-бері жүреді. Көп ұзамай мердігерлер қонақ үйге келіп, полиция Рейчелмен келгенге дейін кетеді. Қыз соңғы топқа қосылады, олар Локты өз бөлмесінде өлі табады. Полиция оны тани ма деп сұрағанда, Рейчел оны ешқашан көрмегенін айтады, бірақ қыз "Иә" дейді.

Даму

1960 жылдары Микеланджело Антониони продюсер Карло Понти мен Metro Goldwyn Mayer компаниясымен үш фильмге келісімшарт жасасты. Оның алғашқы екі фильмі – "Блоу-ап" (1966) және "Забриски Пойнт" (1970) болды. Оның үшінші жобасы алғашқыда "Техникалық түрде тәтті" деп аталды, оған Итало Кальвиноның 1958 жылғы "L'Avventure di un Fotografo" ("Фотографтың оқиғасы" деп аударылған) атты әңгімесі түрткі болды. Атаудың шығуына Ж. Роберт Оппенгеймердің атом бомбасы туралы айтқан сөзі себеп болды, ол оның тудырған теориялық мәселелерді "техникалық жағынан тәтті" деп сипаттаған. Антониони алғаш рет 1966 жылы фильм үшін жоспар жасады, кейін Марк Пепло, Николо Туччи және Тонино Гуэррамен бірлесіп сценарий жазды. "Забриски Пойнт" (1970) көрсетілгеннен кейін Антониони екі жыл бойы дайындық жұмыстарын жүргізді, соның ішінде Амазонка өзенінің жанындағы түсірілім ордаларын іздеді. Басты рөлдерге Джек Николсон мен Мария Шнайдер шақырылған болатын. Антониони Николсонды бұрыннан білген, себебі "Забриски Пойнт" (1970) және "Easy Rider" (1969) фильмдері бір-біріне жақын жерде түсірілді. Николсонның әріптесі Деннис Хоппер Антониониді фильмнің алғашқы жеке көрсетіліміне шақырды, одан кейін Антониони мен Николсон ұзақ әңгімелесті. Карло Понти Продакшнс үшін "Fatal Exit" атты төмен бюджетті фильм дайындалып жатты. Жобаның авторы Пепло болды, ол Антонионидің сол кездегі серіктесі Клэр Пеплоның ағасы еді. Бастапқыда фильмді Марк Пепло режиссерлік етуі керек еді, сценарийді ол Питер Волленмен бірлесіп жазбақ болды. Бірақ Понти Пеплоның режиссерлік тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты Антониониді фильмді түсіруді сұрады. Антониони Пеплоның келісімімен ұсынысты қабылдады. Антониони "Техникалық түрде тәтті" мен Пеплоның сценарийінің ұқсастығын байқады, себебі ол фотожурналист туралы еді. Алайда, Николсонның "Қытай кварталы" (1974) фильміне берген уәдесіне байланысты Антониониге сценарийді қайта жазуға бар болғаны алты апта уақыт қалды.

Түсірілім

Негізгі түсірілімдер 1973 жылдың ортасынан соңына дейін Алжирдің Иллизи провинциясында (Чадты бейнелеу үшін), Лондон, Мюнхен, Барселона және Испанияның оңтүстік-шығысындағы түрлі локацияларда өтті. Фильмнің басында Никсонның кейіпкері Локк өз қонақ үй бөлмесінде паспорттық фотосуреттерді алмастырып жатыр, ал фоножазбада Локк пен қазір қайтыс болған Робертсон арасындағы бұрынғы әңгіме естіледі. Камера 25 секунд бойы үздіксіз, Робертсонның балкондағы тірі бейнесіне тоқтау үшін, Локк оның қасына келіп, екеуі әңгімелесін жалғастырады (яғни, камерадағы бір кадрлық флэшбэк). Фильмнің соңғы алдындағы кадры – алты минут 32 секундтық жетектеуші түсірілім, ол Локк қонақ үй бөлмесінен басталып, шаңды алаңға қарап, қонақ үй терезесінен алаңға шығып, 180 градусқа бұрылып, соңында бөлменің ішкі көрінісіне жақын сыртқы көрініске дейін жетеді. Фильмде қонақ үйдің орналасқан жері Осуна деп көрсетілген. Дегенмен, алаңның шетіндегі бұқа сауысы Испанияның Альмерия провинциясындағы Вера қаласындағы сауысқа ұқсайды. DVD-нің түсіндірмесінде, ондаған жылдар өткен соң Никсон Антониони осы кадрды түсіру үшін бүкіл қонақ үйді салғанын айтты. Түсірілім үздіксіз болды, камера бөлмеден шығып, алаңға кіргенде линзаның диафрагмасын реттеуге мүмкіндік бермеді. Сондықтан, кадрлар бөлменің сыртындағы және ішіндегі жарықтың контрастын азайту үшін кешкісін, күн батқанға жақын түсірілді. Камера қонақ үй бөлмесіндегі төбедегі рельсте жылды, ал терезеден шыққанда, шамамен 30 метр биіктіктегі алып краннан ілінген ілгекпен ұсталуы керек еді. Камераны тегіс ішкі рельстен сыртқы кранға ауысқанда тұрақтандыру үшін камераға гироскоптар жүйесі орнатылды. Терезедегі темір торлар шарнирлі болды. Камера терезеге жеткенде және торлар көріс бұрышынан шыққанда, олар екі жаққа бұрылды. Осы сәтте камераның алға жылғалуы бірнеше секундқа тоқтады, өйткені кранның ілгегі оны ұстап, рельстен орын алды. Бұл тоқтауды жасыру үшін линза кран камераны алға жылжытқанша баяу және тегіс түрде жақындатылды. Содан кейін оператор камераны алаңның айналасында айналдырып, командаға терезедегі торларды жабуға уақыт берді, ал камера сырттан терезе арқылы қарады. Антониони сахнаны микрофондар мен мониторлар арқылы фургоннан басқарды, актерлер мен операторларға нұсқауларын жеткізген көмекшілерімен сөйлесіп. Бұл көбінесе фильмнің «соңғы кадры» деп аталса да, ол соңғысы емес; соңғы эпизодта кішкентай автомектеп машинасы қараңғыда кетеді, ал камера фильмнің титрлері басталар кезде қонақ үйге тоқталады.

Шығару

"Жолаушы" фильмін Metro Goldwyn Mayer компаниясы 1975 жылдың 9 сәуірінде АҚШ-та көрсетті. Фильм шыққаннан кейін жылдар өткен соң, Николсон фильм жобасымен айналысып, ода ойнауды жоспарлаған, бірақ MGM жобадан бас тартты. Николсон өтемақы талап етті, нәтижесінде MGM "Жолаушыны" Николсонның меншігіне берді. Chicago Tribune газетінен Джин Сискел фильмге толық төрт жұлдызды баға беріп, былай деп жазды: "Жолаушы – физикалық сұлулығымен ғана көзге түсетін күрделі фильм. Егер сіз осы фильмнің мәніне жете алмасаңыз, қысқаша оқиғаның қарқыны тым баяу болып көрінеді. Дегенмен, осы фильмнің терең мағынасын ұққан көрермендер Николсонның керемет ойыншылық шеберлігі мен идеялық байлығын табады. Ол Антонионидің ұлы жобасына кедергі келтірмей, өзінің даналықпен араласқан ашуын жеткізе білді." Time журналына жазған Jay Cocks фильмнің операторлық жұмысын жоғары бағалап, "Бұл фильмде Антониони жылдар бойына жеткен ең батыл және ең икемді кадрлар бар. Олар 'Blow Up' немесе аталмыш 'Zabriskie Point' фильмдерінен де есте қалады" деді. Los Angeles Times газетінің шолушысы Кевин Томас фильмді "көрнекі сұлулық пен шеберлік өнерінің шедеврі, ол гипноз сияқты тартымды. Бұл әлемдегі ең ұлы режиссерлердің бірінің маңызды жетістігі және Николсонның тағы бір керемет рөлі" деп атады. The New Yorker журналынан Penelope Gilliatt фильмді "фильмнің сиқырлы тілін бұрынғыдан да жаңа деңгейге көтерген техникалық табыс" деп сипаттады. Variety журналынан Hank Werba Антониони туралы "өз стилімен және қазіргі өмірге қатысты ой-толғаныстарымен ерекшеленетін тамаша фильмді мұқият жасады, бұл одан әрі бірлескен жұмыстарға жол ашады" деп жазды. Роджер Эберт 1975 жылы фильмге теріс пікір білдірген, бірақ 2005 жылы оны қайта қарап, оның жеке тұлға, шегініс және адамның өзінен қашуға деген құштарлығын терең зерттейтінін айтты. Ол сондай-ақ Шнайдердің ойыншылық шеберлігін "көз жартылай ашылғандағы спонтандықтың өнері" деп бағалады. Джон Саймон 1983 жылғы "Something to Declare" кітабында фильмді сынап, "Бос кеңістік барлық жерде: пейзаждарда, қалаларда, шіркеулерде, қонақ үйлерде, ең бастысы – сценарийде. Диалогтар мұншалықты мәнсіз болған емес, сюжет мұншалықты қарапайым, бірақ абсурдты, әрекет мұншалықты кездейсоқ және ұстамасыз, кейіпкерлер мұншалықты әлсіз және көңілсіз, режиссура мұншалықты формализм мен мақтанға толы болған емес" деп жазды. 2012 жылы "Жолаушы" Sight & Sound сыншыларының сауалнамасында 110-шы орынға ие болды. Empire журналы фильмді "Барлық уақыттардағы 500 ең ұлы фильмнің" бірі деп таныды. Журнал фильмнің операторлық жұмысын (Лучано Товолидің еңбегі) және актерлік шеберлігін, әсіресе Николсонның тыныш және ойлы ойынын жоғары бағалады. Metacritic сайтында фильм 20 шолу негізінде 90 ұпай жинады, бұл "барлық сыншылардың мақұлдауы" екенін көрсетеді.