Кіріспе

1969 жылы Альфред Хичкок түсірген «Топаз» фильмі – Альфред Хичкоктың 1969 жылғы американдық шпиондық триллері. Леон Уристің 1967 жылғы осы аттас романының негізінде түсірілген бұл фильм, 1962 жылғы Куба зымырандық дағдарысына және халықаралық советтік тыңшылар желісінің тарауына дейін «суық соғыс» саясатына араласып қалған француз барлау агенті (Стаффорд) туралы. Хичкок пен Урис кейіпкерлерді дамыту мәселелерінде келіспеген. Хичкок Уристің оқиғадағы жауларды адамгершілікке жатқызбағанын айтқан, ал Урис Хичкоктың қара юмор қосуға талап етуіне риза болмаған. Сценарийдің бір бөлігі жазылғаннан кейін Урис фильмнен шығып кеткен. Хичкок Артур Лоуренсті сценарийді аяқтау үшін шақырған, бірақ ол бас тартқан, түсірілім кестесі жақындағанда аяқталмаған нұсқа қалған. Соңында, «Vertigo» фильмінің қосымша авторы Сэмюэл А. Тейлор жұмысқа алынған, бірақ фильм толыққанды сценарийсіз басталған. Кейбір сахналар түсірілімге бірнеше сағат қалғанда ғана жазылған. Хичкок түсірілім басталмас бұрын сценарийді өзгерткен, ал дистрибьютор Universal Хичкок қалағаннан өзгеше аяқтауға мәжбүрлеген. «Топаз» үшін Хичкок Труффоның «Ұрланған сүйістерінен» 19 жасар француз актрисасы Клод Жейдті шақырған. Ол және оның анасы рөліне таңдалған Дэни Робин оқиғаға көркемдік әсемдік сыйлаған. «Жейд өте тыныш жас келіншек», – деді Хичкок кейін, – «бірақ таксидегі оның мінез-құлқына кепілдік бере алмаймын».

Өндіріс

Бұрынғы фильмдері "Жебе" және "Гарримен қиындықтар" сияқты, Хичкок бұл фильмді түстерді, негізінен қызыл, сары және ақ түстерді пайдаланып, сюжетті ашу және оған әсер ету мүмкіндігін зерттеу үшін эксперимент ретінде жоспарлаған. Кейін ол бұл жобаның күтілген нәтижені бермегенін мойындады. Фильмнің қалған бөлігі Universal Studios Hollywood студиясында және Лос-Анджелес қаласы мен оның маңында түсірілді. Хичкок Морис Жаррды саундтрек жазуға шақырғанша, Мишель Легран, Ричард Родни Беннетт және Рави Шанкар сияқты тағы бірнеше композиторлар өз қызметтерін ұсынуға ниет білдірген.

Хичкок камеосы

Хичкок фильмде шамамен 28 минуттан кейін эпизодтық рөлде пайда болады. Әуежайда оны медбике дөңгелек креслода итеріп келеді. Ол тоқтап тұрғанда, Хичкок бейжай түрде тұрып, бір еркекке сәлем береді де, оның қасында экраннан шығып кетеді.

Альтернативті нұсқалар мен аяқталулар

Фильмнің түпкілікті нұсқасы француз футбол стадионында Андре мен Жактың дуэлімен аяқталды. Оны Хичкок отбасылық төтенше жағдайға байланысты АҚШ-қа қайтуға мәжбүр болғанда, атқарушы продюсер Герберт Коулман түсірді. Көрермендер сынақ көрсетулерде осы аяғын жақтырмады. Сондай-ақ, фильм тым ұзақ екенін де айтты. Студияның қысымымен Хичкок екінші аяқ салып түсірді, ол оған тіпті көбірек ұнады: Жак Аэрофлот рейсімен Кеңес Одағына қашып кетті, ал Андре мен Николь Pan Am рейсімен АҚШ-қа қайтып келді. Бірақ бұл аяқ көрермендерді жаңылыстырды. Сонымен қатар, сценарийші Сэмюэл Тейлор жаман жігіттің жазасыз қалғанына наразы болды, ал аяқ француз үкіметін ренжітеді деген қорқыныш болды. Келісімге келген Хичкок қолда бар түсірілген материалдарды пайдаланып, үшінші аяқ жасады, онда Гранвилл әшкереленіп, НАТО отырысынан қуылды. Оның пәтерінің сыртын көрсеткен кадрға қарағанда, оқ атылған дыбысы оның жабық перделердің артында өз-өзіне қол жұмсағанын білдіреді, себебі оның өлімі түсірілмеген еді. Фильм осы үшінші аяқпен шықты және сонымен қатар, соңғы ұзақтығы 127 минутты құрауы үшін шамамен 20 минутқа дейін монтаждалды. "Әуежай аяғы" қателікпен британдық фильмдердің нұсқаларында қысқа уақытқа пайда болды, бірақ бұл нұсқалар жақын арада басқа жерде шыққан нұсқамен сәйкес келу үшін өңделді. 1987 жылғы лазерлік дискіде 127 минуттық кинотеатрлық нұсқасы, сондай-ақ екі баламалы аяқтың алғашқы шығарылымы бонус ретінде қосылды. 1999 жылғы АҚШ DVD-сінде Хичкоктың екінші аяғы қолданылған, онда Жак қашып кетеді, фильмнің 143 минуттық кеңейтілген нұсқасының алғашқы шығарылымы болды. Үш аяқ та АҚШ DVD-сінде қосымша материал ретінде, Леонард Мальтиннің "Бағалауымен" бірге ұсынылды, онда Мальтин өшірілген көріністер мен баламалы аяқтар туралы әңгімелейді. Фильмнің 143 минуттық ұзақ нұсқасы АҚШ және Ұлыбританияда DVD, Blu-ray және 4K Blu-ray форматтарында бірнеше рет қайта шығарылды. Әлемнің көптеген елдерінде DVD, Blu-ray және 4K Blu-ray форматтарында қысқа кинотеатрлық нұсқасы бар.

Кассалық жинақ

1970 жылы "Топаз" АҚШ және Канада кинопрокатынан 3,8 миллион долларлық кіріс алды.

Сыншыл реакция

Винсент Канби из The New York Times включил фильм в свой список десяти лучших фильмов 1969 года и объявил его "огромным успехом, причудливой, эпизодической шпионской историей, обогащенной и напряженной не традиционным хичкоковским повествованием, а странными, извращенными хичкоковскими деталями, экономией кинематографического жеста и общей точкой зрения, которую ни на мгновение нельзя спутать с чьей-либо еще, кроме Хичкока". Кевин Томас из Los Angeles Times также высоко оценил фильм и написал, что, несмотря на "потерю импульса" в кульминации из-за времени, потраченного на разрешение сложного сюжета, первые три четверти фильма были "блестящими демонстрациями легендарной техники Хичкока, изобилующими ослепительными движениями камеры и точными образами". Томас выделил гарлемскую сцену как одну из "лучших, которые когда-либо делал Хичкок". Variety написала, что фильм "склонен двигаться более солидно и менее заразительно, чем многие из наиболее запоминающихся работ маэстро саспенса. Тем не менее, Хичкок принес полную квоту поворотов и волнующих моментов. Просто фильм кажется предсказуемым и лишен веселья и захватывающих моментов, которые могут поднять его триллеры до захватывающего духа". Monthly Film Bulletin в Великобритании написала, что фильм имел "периодические удовольствия (безмолвный разговор за дверями отеля, видимый с улицы, длинный отъезд по конференц-залу и обратный трек, заканчивающийся увеличением лица Пикколи), но нам постоянно отказывают в экшн-сценах, которые дали бы повествованию столь необходимое ускорение. Известно, что у Хичкока были проблемы с кульминацией (и он жонглировал тремя разными концовками); но тот, который был окончательно выбран для коммерческого показа здесь, кажется, мог быть придуман кем угодно". Гари Арнольд из The Washington Post написал: "Фильм в целом умирает от недостатка юмора и живости. Правда в том, что Хичкоку, вероятно, было бы лучше уйти на пенсию. Все, что можно сказать о его режиссуре 'Топаза', это то, что она отполирована: композиции симметричны, а фотография глянцевая. Но если это все, то фильм мог бы быть работой незаинтересованного компьютера". Полин Кэл из The New Yorker назвала его "той же чертовой шпионской историей, которую он снимает с тридцатых годов, и она становится длиннее, медленнее и скучнее". Джон Саймон описал "Топаз" как жалок и старческий. Некоторые американские критики жаловались на отсутствие голливудской звезды в фильме, такой как Ингрид Бергман или Кэри Грант, хотя в актерский состав вошли известные международные кинозвезды Клод Жад, Мишель Пикколи и Филипп Нуаре, последний из которых ранее добился успеха, в основном во Франции. Некоторые приписывают выбор актеров Хичкоком его негативному опыту работы с Полом Ньюманом над фильмом "Разорванная завеса", но говорят, что Хичкок обращался к Шону Коннери, который работал с ним в фильме "Марни", для Андре и Кэтрин Денев для его жены. Некоторые критики предположили, что Хичкок надеялся вывести относительно неизвестного Фредерика Стаффорда в качестве звезды собственного производства, как Типпи Хедрен; однако Стаффорд остался неизвестным в Голливуде, хотя и имел долгую карьеру в европейских фильмах. В 1969 году Хичкок получил премию "Лучший режиссер" за "Топаз" от Национального совета кинокритиков. Премьера "Топаза" на американском телевидении состоялась на канале NBC Saturday Night at the Movies 29 января 1972 года. В настоящее время "Топаз" имеет рейтинг 69% на Rotten Tomatoes на основе 32 отзывов, со средним рейтингом 6.2/10.