Кіріспе

Екі Формула-1 ұйымы арасындағы саяси шайқас – FISА-FOCA соғысы Формула-1 автокөлік жарыстарында бұрын жұмыс істеген екі өкілді ұйым, Халықаралық Автоспорт Федерациясы (FISA) және Формула-1 Конструкторлар Ассоциациясы (FOCA) арасында 1980 жылдардың басында болған саяси күрес. Бұл күрес 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында шиеленісіп, 1982 жылғы Сан-Марино Гран-приін FOCA-ға қатысты жарыс командаларының бойкотымен шеңберін аяқтады.

Кіріспе

Формула-1 бақылауы үшін күрес сол кезде FIA-ның автономды кіші комитеті болған Fédération Internationale du Sport Automobile (FISA) және Формула-1 құрастырушылар қауымдастығы (FOCA) арасында өтті. Бұл оқиғаға қатысқан негізгі тұлғалар – сол кездегі FISA президенті Жан Мари Балестр, FOCA-ны басқарған және Brabham Formula One командасының иесі Берни Экклстоун, сондай-ақ кейіннен FIA президенті болған, бірақ бұрын Экклстоунның Brabham командасы мен жалпы FOCA-ның заң кеңесшісі қызметін атқарған Макс Мосли. Даудың басталу себептері көп, ал оның көптеген түпкілікті себептері тарихқа сіңіп кеткен болуы мүмкін. Командалар (Феррари және басқа ірі өндірушілерді – әсіресе Renault және Alfa Romeo-ны қоспағанда) өздерінің құқықтарының және ірі, жақсы қаржыландырылған командалармен бәсекелесу мүмкіндігінің FISA – бақылаушы ұйымның ірі өндірушілерге көзқарасының ықпалымен теріс әсерге ұшырап жатыр деп санайтын. Бұған қоса, күрес спорттың коммерциялық жағына (FOCA командалары жарыстардан түскен табыстың бөлінуіне наразы болды) және техникалық ережелерге байланысты болды. FOCA пікірінше, ережелер бұзушылықтың мәніне қарағанда, бұзушының мәніне байланысты өзгертіліп отырылған. Бұл шайқастар 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында жалғасты, ал алғашқы ірі қақтығыс 1980 жылғы Испания Гран-приінде болды. Жарысқа дейін FISA Бельгия және Монакодағы жүргізушілер брифингіне қатыспаған FOCA командасының көптеген жүргізушілеріне айыппұл салды. Айыппұл төленбесе, кінәлі жүргізушілердің жарыс лицензиялары басқарушы органмен алынып тасталатын еді. Командалар, жүргізушілер, FOCA және FISA арасындағы ұзақ пікір-таластан кейін, жарыс король Хуан Карлостың талабы бойынша FISA санкциясы немесе зауыттық командалардың қолдауысыз өтті. 1980 жылғы Формула-1 маусымының әлем чемпионы Алан Джонс Williams Ford көлігімен жеңіске жетті, демек жарыс чемпионат емес, жарыс ретінде өткізілді. Даудың маңызды бір тұсы – 1980 жылдың қарашасында қысқа ғана өмір сүрген «Дүниежүзілік автоспорт федерациясының» құрылуы. Бұл жаңа, қарсы федерация «Әлемдік кәсіби жүргізушілер чемпионаты» деген атпен қарсы чемпионаттың ережелер жинағы мен күнтізбесін жариялады.

Бойкот және сумен салқындатылған тежегіштер

FOCA команда басшылары 1982 жылғы Сан-Марино Гран-приін бойкоттаудың себебі, Нельсон Пикеттің Brabham және Кеке Росбергтің Williams командаларының 1982 жылғы Бразилия Гран-приінен дисквалификацияланғаны болды. Бұл дисквалификация FOCA командаларының өзге командалардың (көбінесе өндірушілер қолдаған немесе иеленген) турбоқозғалтқыштарының артық қуатын жеңуге жасаған тытыруларына жауап ретінде жасалды. Renault 1977 жылы Формула-1-ге турбоқозғалтқыштарды енгізді. Бастапқыда турбоқозғалтқыштар ауыр, сенімсіз және басқару қиын болды, сондықтан көптеген Формула-1 командалары қолданған Ford Cosworth DFV қозғалтқыштары (Ferrari-дің Flat 12 қозғалтқышы ерекше жағдай) әлі де үстемдік танытты. Алайда, 1982 жылғы F1 маусымына қарай турбоқозғалтқыштар жылдамырақ, сенімдірек және басқару оңайырақ болды. Осы уақытқа дейін Ferrari және кейіннен Alfa Romeo (1983 жылғы F1 маусымы) Renault-қа турбо лагерінде қосылды, тіпті Берни Экклстоунның Brabham командасы 1982 жылы турбоқозғалтқыштармен жұмыс істейтін BMW қозғалтқыштарын қолдана бастады. FOCA командалары DFV қозғалтқыштарына адалдық танытты, бірақ оның соңғы нұсқалары (1967 жылғы F1 маусымында енгізілген) өте ескіргенін көрсетті және ең жаңа турбоқозғалтқыштармен салыстырғанда қуаты айтарлықтай төмен болды. Турбоқозғалтқыштармен қатар жүру үшін FOCA команда басшылары регламенттегі кемшіліктерді іздеуді бастады. Бразилия жарысынан бұрын FOCA командалары жарыстарда қолданылатын салмақ өлшеу процедурасындағы кемшілікті анықтады. Ережеде автомобильдің барлық салқындатқыштары мен майлау материалдарымен өлшенгені көрсетілген, бірақ жарыс аяқталған кезде осы салқындатқыштар мен майлау материалдарының машинада болуы керек пе, жоқ па, туралы ештеңе айтылмаған. FOCA командалары бұл жарыстан кейін барлық салқындатқыштар мен майлау материалдарын "қосымша құюға" болады деп мәлімдеді. Бұл практика FIA жарыстарының барлық түрлерінде заңсыз болды, бірақ Формула-1-де нақты түрде тыйым салынбаған. Осыны ескере отырып, FOCA командалары 1982 жылғы Бразилия Гран-приіне "сумен салқындатылған тежегіштермен" келді. Автомобильдерге сондай-ақ тежегіштерді салқындату үшін қажетті суды сақтауға арналған үлкен су резервуарлары орнатылды. Шындығында, резервуардағы су тежегіштерді салқындату үшін қолданылмады, керісінше, жарыстың алғашқы кезеңдерінде автомобильден сырқытылды. Бұл автомобильдердің жарыстың көп бөлігін талап етілген ең төменгі салмақтан айтарлықтай төмен салмақта жүргізуіне әкелді. Алайда, жарыстан кейін (немесе кейде жарыстың соңғы тоқталысында) командалар автомобильдер салмақталғанға дейін резервуарларды қайта толтырды. Автомобильдер барлық салқындатқыштар мен майлау материалдарымен өлшенуі керек болғандықтан және су салқындатқыш болғандықтан, бұл Формула-1 ережелерінің әріптік мағынасын бұзбады. 1982 жылғы Бразилия Гран-приінде Нельсон Пикеттің Brabham Ford/Cosworth және Кеке Росбергтің Williams Ford/Cosworth бірінші және екінші орындарды иеленді, ал Ален Просттың турбоқозғалтқышты Renault үшінші орынды алды (сумен салқындатылған тежегіштерсіз). Renault бірден алдыңғы екі автомобильге наразылық білдірді, нәтижесінде Пикет пен Росберг жарысты қанағаттандырмас салмақта аяқтағандары үшін дисквалификацияланды. FISA командалары FOCA командаларын аталған ережені қасақана дұрыс түсіндірмегені үшін айыптады, ал FOCA командалары "резервуарларды толтыру" нақты түрде заңсыз болмағандықтан, ол заңды болуы керек деп мәлімдеді. Brabham және Williams өздерінің автомобильдерінің дисквалификациялануына шағымданып, наразылық білдірді. Әдеттегі процедура бойынша, FIA апелляциялық соты дисквалификациялар бойынша шағымды қарауды кейінге шегерді. Бұл апелляциялар тыңдалмай тұрып тағы бір Гран-при (АҚШ Гран-приі Батыс) өткізілді, ал Ferrari (FISA-мен келіскен) командалар регламенттегі кемшіліктерді пайдаланса, жағдай қалай дамитынын көрсету мүмкіндігін пайдаланды. Екі Ferrari 126C2 автомобильдері жарысқа екі артқы қанатпен келді. Қанаттар бірінің жанында бірі орналасқан, біреуі екіншісінің алдында. Екі қанаттың да ені заңға сәйкес болды, бірақ нәтижесі заңға сәйкес енінен екі есе үлкен бір артқы қанатты орнатумен бірдей болды. Ferrari бұл орнату заңды деп мәлімдеді, өйткені командалар тек бір артқы қанатты ғана орнатуы керек деген ереже болған жоқ, сондықтан бірнеше артқы қанатты орнату заңды болуы керек. FIA келіспеді және Гилль Вильнёвті Ferrari-де үшінші орын алғаннан кейін дисквалификациялады. Бұл оқиға FIA апелляциялық сотына әсер етті ме, жоқ па белгісіз, бірақ қандай болса да Williams және Brabham командаларының шағымдары қабылданбады және дисквалификация күшінде қалды. Айырықша жағдай, Бразилия Гран-приіндегі FOCA командаларының қалған автомобильдері (олардың кейбіреулері ұпай жинаған) бірдей сумен салқындатылған тежегіш жүйесін қолданғанына қарамастан дисквалификацияланбады. Себебі қарапайым: Renault тек өздерінің жүргізушісінің (Прост) алдындағы автомобильдерге наразылық білдірді. Жүйені қолданған басқа автомобильдерге наразылық білдірілмеді, осылайша олар ұпайларын сақтап қалды.

Ережелер мен бұзушылықтар

Осы кезеңде Формула-1 ережелерінде кез келген автомобильдің ең кемі 585 кг салмақта болуы талап етілді, бұл реттерге сәйкестіктің шарты саналды. Тестілеу әдісі біршама ренжітілгендей болды – командалар жаттығу немесе іліккен кезде питтен шыққанда «салмақ тексеріліміне» тап болатынын хабарланды. Бұл командаларға тесттен өту үшін питте машиналарына салмақ қосуға жеткілікті мүмкіндік берді. Формула-1-дің бұрынғы жүргізушісі Эдди Чивер 1981 жылы, өзінің Tyrrell машинасы іліккен кезде, команда «жарыстық» артқы қанатты (шыны-металл қоспасы) алып тастап, оның орнына «салмақ тексеруге» арналған артқы қанатты орнатты. Чивердің айтуынша, «салмақ тексеруге» арналған артқы қанатты көтеру үшін төрт адам қажет болды және ол орнатылғанда машинаны басқару өте қиын болды. Ол, салмақ тексеруге арналған артқы қанаттың көбінесе қорғасыннан жасалғанына сенді. Сол сияқты, 1980 жылдың соңында Формула-1-де жер әсері технологиясын шектеуден кейін Brabham командасы 6 сантиметрлік ең төменгі биіктік ережесін айналып өту үшін бір жүйені ойлап тапты. FISA бұл ережені жерге жақын жылдамдықтың юбкаларын және қанаттарын жоюды салыстырмалы түрде жеңілдету үшін енгізді, олардың екеуі де автомобильдің корпусының жарыс бетіне үнемі жақын болуын қажет етті. Сол кезде Brabham командасын Экклстоун басқарды, құқықтық өкілі Макс Мосли болды, ал бас механиктері Чарли Уайтинг болды – олардың барлығы кейін FIA жоғары лауазымды қызметкерлеріне айналды. Команданың дизайнері Гордон Мюррей Brabham BT49C үшін гидропневматикалық серіппе жүйесін жасады, онда қысылған ауа серіппе ретінде жұмыс істеді. Ауа серіппелері машинаны парк фермеде тұрғанда реттелген биіктікте ұстады. Жылдамдықпен жүргенде, машинаның биіктігін өлшеу мүмкін болмаған жерде, жүктеме серіппені қысып, машинаны әлдеқайда төменгі биіктікке түсірді, бұл көбірек жүктеме күшін жасады. Машина питке кіру үшін баяулағанда бастапқы биіктігіне оралды. Мюррейдің пікірінше, жүйе заңды болды, себебі барлық серіппе жүйелері жүктеме кезінде қысылады. Заңдағы олқылық рұқсат етілген қысым дәрежесінде болды, ол ережеде нақты көрсетілмеген.

Конкорд келісімі

Даудың кейбір аспектілері екі тарап 1981 жылдың басында қол қойған Конкорд келісімі арқылы шешілді. Басқару органы (FISA, ол FIA құрған және халықаралық автоспортты бақылаумен шұғылданатын тәуелсіз ұйым болды) қаражатты тең бөлуге, төрелік шараларына және техникалық ережелерді өзгерту кестесіне келісім берді, сондай-ақ басқа да мәселелерді қарастырды. Командалар әлем чемпионатының барлық жарысына қатысуға келісті (бұрынғыдай ақшаны үнемдеу үшін, командалар көбінесе "алыс" жарыстарға, яғни Оңтүстік Америка, Аустралия және Жаңа Зеландия, немесе Солтүстік Америкадағы жарыстарға қатыспайтын еді), бұл шара орындалмаған жағдайда қаржылық санкцияларға әкелетін еді. Бұдан өзге, олар келісімнің төрелік шараларының шешімдерін орындауға міндеттенді. FOCA командалары да белгілі бір маусымда әлем чемпионатында ұпай жинаған командалардың арасында саяхат шығындарын тең бөлісуге келісті. Алғашқы Конкорд келісімі 1981 жылы қолданысқа енді және 1987 жылға дейін күшінде болды. Конкорд келісімі кейіннен бірнеше рет ұзартылып, маңызды өзгерістерге ұшырады, бірақ 2019 жылғы F1 маусымында Формула-1 әлем чемпионатына қатысқан он команданың барлығы оның шарттарымен әлі де қамтылған.

Салдары

FISA/FOCA соғысының салдары маңызды және атап өтуге лайық. Біріншіден, Конкорд келісімі спорттың коммерциялық дамуын жылдамдатты. Ұйымдастырушылардың "барлық 26" машина (әдеттегідей) әр жарысқа қатысатынына кепілдік бере алуы демеушіліктің және коммерциялық мүмкіндіктердің артуына әкелді. Бұл өз кезегінде командалардың әрқайсысына (FOCA-ға қатысы жоқ өндіруші командаларды қоса алғанда) қаржылық сыйақыны едәуір арттырды. Екіншіден, 1982 жылғы Сан-Марино бойкотынан бас тартқан командаларға қатаң жаза қолданылды. Tyrrell командасы турбоқозғалтқыш келісімшартын алған соңғы команда болды (1983 жылдан бастап Формула 1-де бәсекеге қабілетті болу үшін қажетті), ақыры 1985 жылдың соңында "клиенттік" Renault турболарын пайдалану туралы келісімге келді (турбоқозғалтқыштарға толығымен тыйым салынғанға үш жыл бұрын), ал команданың турбоқозғалтқыштарсыз өткізген соңғы толық жылында (тыйым салынғанға дейін) заңсыз салмақ балласты қолданғаны үшін дау тудырды. Toleman командасы 1985 жылы олардың шина жеткізушісі Формула 1-ден шыққан кезде әлем чемпионатына қатысу мүмкіндігінен айырылды. Екі жағдайда да командалар бұрынғыда дұрыс емес әрекеттерімен өзінің репутациясын түсіргенін айту керек. Tyrrell жағдайында, олар 1974 жылы Renault турбоқозғалтқыштарын пайдалану туралы келісімшарттан бас тартты, бұл 1977 жылы автокөлік өндірушінің Формула 1-ге зауыттық команда ретінде қатысуына тікелей себеп болды, ал Toleman жағдайында, олар 1984 жылы Michelin шиналарының пайдасына Pirelli шиналары туралы келісімшартты бұзды, бірақ 1984 жылдың соңында Michelin шиналарын қолдауды тоқтатқаннан кейін келісімшартсыз қалды. Pirelli, түсінікті болжамды түрде, 1985 жылы команданы жеткілікті түрде жабдықтауға мүмкіндігі жоқ деп санады. Goodyear, екінші жеткізуші, қуатының жетіспеуіне байланысты бас тартты. Бұл мәселе 1985 жылғы Монако Гран-присіне дейін шешілді, Toleman командасы Лучано Бенетонмен ұзақ мерзімді демеушілікке қол қойғаннан кейін, жақында жабылған Spirit командасынан Pirelli келісімшартын сатып алды. Соңында, FISA мен FOCA арасындағы әріптестік FOCA-ның кейбір басшыларын FIA құрамына, атап айтқанда Берни Экклстоун мен Макс Мослиді қосуға әкелді. Формула 1-дің коммерциялық аспектілері 1980-ші жылдардың соңында олардың қатысуынан бастап күрт өсті, бірақ басқару органдарының бейтараптығы және олардың шешімдері әлі де баспасөз және спорт жанкүйерлері арасында талқыланып жүр.