Кіріспе

Саяси партияға мүше емес сайлаушы – АҚШ-та тәуелсіз сайлаушы деп аталатын, ешқандай саяси партияға жатпайтын сайлаушы. Тәуелсіз сайлаушының анықтамасы алуан түрлі: саяси идеология немесе партиялық көзқарас емес, мәселелерге қарай кандидаттарға дауыс беретін сайлаушы; саяси партияға ұзақ жылдар бойы адал болмаған немесе онымен өзін байланыстырмайтын сайлаушы; сайлаудан сайлауға бір партияға тұрақты дауыс бермейтін сайлаушы; немесе өзін тәуелсіз деп жариялайтын сайлаушы. АҚШ-тан тыс көптеген дауыс беру жүйелері, соның ішінде Ұлыбританияның парламенттік жүйесі, сайлаушыларды тіркеу кезінде партиялық мүшелікті қажет етпейді; керісінше, партия ісіне қатысу партияға мүше болып тіркелу арқылы жүзеге асырылады, ал партия мүшелерінің саны партияның жалпы сайлаушыларынан әлдеқайда аз (мысалы, 2021 жылғы Германия Федералды сайлауында 12 миллион дауыс алған Германияның Социал-демократиялық партиясында 400 мың ғана мүше бар). Оған ең жақын нәрсе – белгілі бір партияға тұрақты дауыс бермейтін, «қайта-қайта дауыс беретін» немесе «айнымалы дауыс берушілер». 1960 жылдарға қарай ғалымдар тәуелсіздікті партиялық бағыну немесе адалдық емес, мінез-құлқы арқылы анықтауға тырысты. Дауыс беру бюллетенін бөліп қараған зерттеулер тәуелсіз сайлаушыны, саяси қызығушылығы жоғары жақтастармен тең деңгейдегі және олармен келісетін немесе келіспейтін мәселелерге негізделген дауыс беретін адам ретінде көрсетті. Соңғы кезде ғалымдар адамның саяси тәуелсіздігін бағалау үшін өзін-өзі анықтауға көбірек назар аударуда. Өзін-өзі анықтаудың маңызы – ол тәуелсіз сайлаушының мінез-құлқының көрсеткіші ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, өзін-өзі анықтауды қарапайым сұрақ арқылы («Сіз өзіңізді қазіргі саяси партиямен байланыстырасыз ба?», жауабы «иә» немесе «жоқ») немесе құрылымдалған сұрақ арқылы («Жалпы алғанда, сіз өзіңізді демократ, республикашыл, тәуелсіз деп санайсыз ба, әлде басқаша ма?») анықтауға болады. Осы өлшемді алғаш талдағандар, өзін «тәуелсіз» деп санағандар мен партиялық бағынуға қатысты «ештеңе жоқ» дегендер арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін анықтады. «Ештеңе жоқ» деген жауап бергендер көбінесе саясатқа аз қызығушылық танытып, кандидаттар мен мәселелер туралы білімі аз, дауыс беру жиілігі төмен және саясатқа әсер ете алатынына сенімсіздік білдіреді. Кейбір ғалымдар өзін-өзі сипаттау партиялық бағынуды немесе тәуелсіздікті анықтаудың ең жақсы тәсілі деген қорытындыға келсе де, сауалнаманың өзі партиялық бағыну мен тәуелсіздікті өлшеу құралы ретінде сынға ұшырауда.

Партиялық ықпал

Көптеген ғалымдар үшін тәуелсіздік партиялық бағыттың екінші жағы сияқты көрінді. Сондықтан, партиялық көзқарасты қалыптастыруға ықпал ететін факторларды анықтау, саяси тәуелсіздікті қалыптастыратын факторларды анықтауға көмектесер еді. Осыдан кейін, партиялық көзқарасты талдауға бағытталған көптеген зерттеулер пайда болды. Ата-аналар саяси әлеуметтену мен партиялық көзқарастың басты көзі болып көрінеді. Бұл гипотезаның теориялық негізі бала психологиясы және әлеуметтік оқыту салаларынан туындады, олар балалардың әлеуметтену жолдарын және оларға құндылықтарды қалай сіңіруді зерттеді. Саяси партиялық көзқарасқа қатысты зерттеулерде, егер екі ата-ананың да бірдей саяси бағыты болса, бұл бағыттар күшті болса, екеуінің де партиялық адалдығы бірдей күшті болса және ата-аналардың партиялық көзқарасы әлеуметтік-экономикалық жағдайына сәйкес келсе (мысалы, байлар – республикашылдар, кедейлер – лейбористер) партиялық көзқарас күшті болатыны анықталды. Әлеуметтік топтар да партиялық көзқарастың бір көзі болып табылады. Достар, туыстар және көршілердің көбінесе ата-аналары сияқты партиялық адалдығы мен күші болады. Әлеуметтік топ неғұрлым біртекті болса, адамның партиялық адалдығы нығаюы мүмкін. Әлеуметтік топтың біртектілігі төмен болған жағдайда, адам партиялық саясатқа аз әлеуметтеніп, басқа партияға адалдық іздеуі мүмкін (партиялықтан бас тарту немесе партиялық адалдықты ауыстыру арқылы). Өмірлік цикл және ұрпақтардың да партиялық көзқарасқа әсері бар. Бастапқыда зерттеулер «өмірлік цикл» маңызды фактор екенін көрсетті. Яғни, адамның партиялық байланысы уақыт өте келе күшейе түседі, әлсіз әлеуметтену күшті әлеуметтенуге айналады. Теоретиктер сондай-ақ, егде жастағы сайлаушылардың белгілі бір саясатты (мысалы, мемлекеттік зейнетақы мен қарттарға медициналық көмек) жақтыратынын, бұл оларды бір партияны екіншісінен басып озуға итермелеуі мүмкін екенін айтты. Кейінгі зерттеулер өмірлік цикл факторының бастапқы әсері ұрпақтардың әсерімен азайтылатынын көрсетті. Партиялық сәйкестендіруге кейбір маңызды ұрпақтардың оқиғалары (мысалы, Азамат соғысы, Ұлы депрессия немесе 1960 жылдардағы әлеуметтік дүрбелең) күшті әсер ететін сияқты. Бірнеше зерттеулер ұрпақтардың әсері өмірлік циклдың әсерінен ерекшеленеді және екі фактор да партиялық көзқарасты қалыптастыруда (немесе қалыптастырмауда) маңызды екенін көрсетті. Бірақ егер ұрпақтардың оқиғалары партиялық көзқарасқа әсер етсе, кейбір ғалымдар одан да аз саяси, әлеуметтік және экономикалық мәселелер де әсер етуі мүмкін деп болжады. Ұлы депрессия сияқты ірі «соққылар» партиялық бағытты өзгерте алатынын мойындаған ғалымдар, уақыт өте келе кішігірім соққылар сериясы да партиялық бағыттың күшіне және бағытына айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін ойлады. Көптеген ғалымдар партиялық көзқарас – берік негіз емес, құм сияқты жылжитын нәрсе екеніне көз жеткізді. Балалық шақтағы маңызды оқиғалар (мысалы, президенттік науқан туралы білу) және ересек өмірдегі оқиғалар (мысалы, экономикалық дағдарыс, соғыс немесе нәсілдік саясаттың өзгеруі) партиялық көзқарас деңгейіне де әсер етуі мүмкін. «Артқа қарай дауыс беру» ұғымы – сайлаушы биліктегі партияның соңғы жылдардағы жетістіктеріне сүйене отырып саяси шешімдер қабылдайды – партиялық зерттеулерге үлкен әсер етті. Саяси партиялардың табысына қатысты қайталама «кішігірім соққылар» және ретроспективті/перспективалық бағалаулар макро емес, микро деңгейдегі факторлар болып табылады. Яғни, саяси тәуелсіздікті қалыптастыруда маңызды болса да, олар тек жеке адамдарға әсер етеді. Мысалы, Джон А партиясының тиімділігін жоғалтқанына сеніп, тәуелсіз болуы мүмкін. Алайда, Мария А партиясының әлі де тиімді екеніне көз жеткізеді. Екі сайлаушы да бірдей табыстар мен сәтсіздіктерді көреді, бірақ олардың табысқа қатысты ретроспективті және перспективалық есептеулері әртүрлі. Бұл кейбір ғалымдарды тәуелсіздік партиялық бағыттың екінші жағы емес деген тұжырымға келтірді. Керісінше, партиялық және саяси тәуелсіздік екі түрлі фактор болуы мүмкін, олардың әрқайсысы жеке өлшенуі керек және әртүрлі теориялық конструкцияларды қолдануы керек. Басқа ғалымдар партиялық көзқарастың себептік байланысын күмәндеу керек деген тұжырымға келді. Ұзақ уақыт бойы партиялық көзқарас пен оның күші мәселелерге қатысты көзқарасты анықтайды деп есептелгенімен, бұл ғалымдар себеп-салдарлық қарым-қатынас керісінше екенін қорытындылады. Gallup сауалнамаларының мәліметтері бойынша, тәуелсіздікке бейім сайлаушылар 2004 жылдан бері американдық сайлаушылардың көп бөлігін құрайды. 1990 және 2000 жылдардағы өзін тәуелсіз деп жариялағандардың саны азайып, американдық сайлаушылардың шамамен 30 пайызы әлі де өзін тәуелсіз деп санайды (өзін-өзі анықтау арқылы өлшенген). Егер адамдардың тәуелсіздігіне берілгендігіне және партияға жақындығын мойындағандардың арасында ажырату жасасақ. Қысқасы, өзін-өзі «тәуелсіз» деп анықтағандардың басым көпшілігі бейтарап емес, партиялық – оны мойындауға ұялады, бірақ бәрібір партиялық. Бұл мойындалғаннан кейін, сайлаушылардың екі партияның арасында шынайы бейтарап үлесі Эйзенхауэр дәуірінен көп өзгешеленбеді. Сонымен қатар, осы «шынайы тәуелсіздер» қазір дауыс беруге көбірек бейім болмағандықтан, олардың дауыс берушілер арасындағы үлесі, егер болса, 1950 және 1960 жылдарға қарағанда аздау. Бірнеше талдаулар (сауалнама қателігі немесе саяси тәуелсіздіктің мәнін дұрыс түсінбеу салдарынан) 1950 жылдан бері АҚШ-та тәуелсіз сайлаушылардың саны салыстырмалы түрде өзгермегенін көрсетеді. Бұл термин референдумда дауыс беруде, мысалы, «Brexit» дауысында қолданылуы мүмкін. Голланд саясатында да партиялық емес сайлаушыларды сипаттау үшін «қалқымалы сайлаушы» термині қолданылады.

Иранда

Иранда "Жел партиясы" (حزب باد) немесе "күлгін дауыс" (رأی خاکستری) деп аталатын үлкен дауыс тобы бар, олардың көңілі тез ауысады.

Әсері

Тәуелсіз сайлаушылардың саяси партиялармен берік эмоционалды байланысы болмағандықтан, саяси тәуелсіздікті өлшеу үшін өзін-өзі анықтау әдісін қолданатын ғалымдар тәуелсіз сайлаушылардың үшінші партия үміткерлерінің шақыруларына оңай ықпал етуі мүмкін деп санайды. Сондай-ақ, тәуелсіз сайлаушылардың саны артаған сайын сайлаулар мен саяси жүйе де тұрақсыз бола түседі деген пікірлер бар.

Сайлауларды қайта реттеу

Жарты ғасырдан астам уақыт бойы сайлаудың жаңадан бағыт алуы – қолданыстағы саяси жүйені қолдаған сайлаушы коалициясындағы күрт өзгеріс – саяси теорияда маңызды ұғым болып келді. Алғаш рет 1955 жылы В.О. Кей, кіші, жариялаған сайлаудың жаңадан бағыт алуы теориясы, белгілі бір «шешімді сайлаулардың» сайлаушылар арасында кенеттен, үлкен серпілістер тудыратынын көрсетті. Қолданыстағы саяси партия мен саясат өзгертілді және келесі шешімді сайлауға дейін ондаған жылдар бойы билік ететін жаңа үкіметтік коалиция құрылды. Шешімді сайлаулар теориясы ғалымдардың ұрпақтардың әсері туралы білгендерімен және «күрт өзгерістер» туралы жаңадан пайда болған әдебиетпен үйлесімді болды, бұл партиялық бағыттың болуын, бағытын және күшін анықтаудағы маңызды фактор ретінде қарастырылды. Бұл американ тарихында сирек кездесетін ұлттық саясаттағы радикалды өзгерістерді түсіндіруге көмектесті. Ғалымдар сондай-ақ, жаңадан бағыт алатын сайлаулар саяси жүйеге деген халықтың қолдауын жаңартады деп болжады, бұл американдық саяси құрылымдардың салыстырмалы тұрақтылығын түсіндіруге көмектесті. Уақыт өте келе ғалымдар бұл теорияны біршама жетілдірді. «Үйлесімді жаңадан бағыт алу» ұғымы саясаттағы біртіндеп болатын өзгерістерді ескеру үшін жасалды, олардың әсері (әдетте) шешімді жаңадан бағыт алатын сайлауларға ұқсас болар еді. Кейбір зерттеулер «үйлесімді жаңадан бағыт алу» қысқа, секірісті кезеңдер арқылы жүзеге асатынын, олар «нүктелік өзгерістер» деп аталатынын көрсетті. Бастапқыда жаңадан бағыт алатын сайлаулар тұжырымдамасы біртұтас болды, яғни, оның әсері ұлттық деңгейде сезілуі керек деп есептелді. Бірақ 1980 жылдардан бастап саяси ғалымдар жаңадан бағыт алатын сайлаулар ұлттық деңгейден төменгі деңгейлерде де (мысалы, аймақтарда немесе штаттардың ішінде) жүзеге асуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бірақ «тәуелсіз сайлаушылардың күшеюімен» және жаңадан бағыт алатын сайлаулардың болмауымен, ғалымдар «дежаңадан бағыт алатын сайлаулар» теориясын жасады. Дежаңадан бағыт алатын сайлауларда барлық саяси партиялар қолдауын жояды, себебі партиялық белсенділік азаяды және саяси тәуелсіздік артады. Дауыс беруде бөліну және мәселелерге бағытталған дауыс берудің ұлғаюы саяси тұрақсыздыққа әкеледі. Биліктің бөлінуі (бір партия атқарушы билікті, ал екіншісі заң шығарушы билікті бақылайды) қалыпты жағдайға айналады. Бірақ бірқатар ғалымдар жаңадан бағыт алу және дежаңадан бағыт алу теорияларын жоққа шығарды. Олардың пікірінше, бұл тұжырымдама түсініксіз және деректер сайлаушылардың жаппай мінез-құлқындағы өзгерістерді қолдамайды. Критикалық сайлаулар теориясына қойылатын көптеген шектеулер оны пайдасыз етті деп дәлелделеді. Әсіресе, үйлесімді жаңадан бағыт алу теориясы сынға ұшырады. Егде жастағы сайлаушыларды (қайтыс болатын) жаңа буын сайлаушылармен (жасы жеткен және дауыс беруге құқылы) алмастыру қалыпты жағдай, бұл бірегей және тұрақсыз «нүктелік өзгеріс» немесе «серпіліс» емес деп мәлімделеді. Басқа ғалымдар аймақтық дежаңадан бағыт алудың айырмашылықтары жоқ деп санайды, ал басқалары саяси партиялар саяси жүйеде маңызды емес дәуірде жаңадан бағыт алу және дежаңадан бағыт алу ұғымдары енді пайдалы емес деп санайды.

Бөлшектен шығарудың әсері

Ғалымдар саяси партиялар демократияда маңызды қолдаушы рөл атқарады деп санайды. Партиялар сайлауға қатысатын адамдардың түрін және санын реттейді, сайлаушыларды жұмылдырады және сайлауға қатысуды арттырады, сондай-ақ билік иелері басқару үшін қажетті коалиция құрылымын қамтамасыз етеді. Партиялар сонымен қатар сайлаушылар үшін маңызды анықтама топтары ретінде қызмет етеді, мәселелерді құрастырады және ақпаратты ұсынады және сүзгілейді. Бұл функцияларды басқаша орындау мүмкін емес, ал оларсыз демократия құлдырайды. Осы рөлдерді тек саяси партиялар ғана атқарады. Партиялық бағыттан айырылу – тәуелсіз сайлаушылардың санының артуы – демократияға өте зиянды әсер етеді, деп санайды осы ғалымдар. Партиялық бағыттан айырылу партиялар мен идеологиялардың рөлі азайған кандидаттар ортасында сайлаудың өркендеуіне әкеледі. Партияларсыз кандидаттар қарым-қатынас үшін бұқаралық ақпарат құралдарына, қаржы үшін саяси іс-қимыл комитеттеріне, қызметкерлерге арналған арнайы мүдделер топтарына және сараптама үшін саяси кеңесшілерге көбірек сүйенеді. Бұқаралық ақпарат құралдарына деген сенімнің артуы саяси дискурс құлдырауына әкеледі, себебі қысқа сөздер мен саясаттың «жарыс» сипатына баса назар аудару қалыпты жағдайға айналады. Бұл халықтың алатын ақпарат мөлшерін және түрін шектейді, сайлаушылардың таңдау мүмкіндігін азайтады. Сайлаушылар азаматтық өмірге қатысудың орнына үйде отырып, теледидар көруі мүмкін болса, халық демократияға қатысу қажеттігін сезінбейді, сондықтан демократияның азаматтық өмірі әлсірейді. Саяси партиялар мен мүдделік топтардың маңыздылығы артып, халыққа сөйлейтін, саяси ақпарат және әртүрлі саяси таңдаулар мен көзқарастар ұсынатын адамдардың саны азаяды. Сонымен қатар, саяси іс-қимыл комитеттері мен мүдделік топтар өкілдері халықтың немесе олар үшін сөйлейміз деп мәлімдейтін топтардың өкілі болмауы мүмкін, бұл әртүрлі (әсіресе азшылық) топтардың құқығын жоғалтуына әкеледі. Тәуелсіз дауыс беру мен дауыс тікелей бөлудің өсуімен партиялар сайлаудың салдарынан туындайтын күйреу әсерінен өзін қорғауға тырысады. Биліктегі адамның күші арта түседі, ал халықтың қол жетімділігі төмендейді. Партиялар сайлауда өмір сүру үшін орташа позицияны іздестіреді, бұл саяси таңдауды одан әрі шектейді («екі партия да бірдей көрінеді және бірдей естіледі»). Партиялар орташа сайлаушыдан алыстағандықтан және шектеулі саяси бағдарлама ұсынатын сияқты көрінгендіктен, партиялық бағыттан айырылу нашарлайды. Идеология сайлауда аз рөл атқаратын болғандықтан, партиялар үшін бірдей ойлы лауазымды адамдардың коалициясын құру қиынға соғады. Үкіметтік тұрақсыздық жиі кездеседі, бұл азаматтардың «өз» партиясын тиімсіз деп санауына байланысты тәуелсіз дауыс беруді ынталандырады. Дауыс тікелей бөлудің өсуімен бөлінген үкімет қалыпты жағдайға айналады, бұл лауазымды адамдарға саясатты қабылдау мен іске асыруды одан да қиындатады. Саясатта бірінен кейін бірі партиялар билік басады, жағдай тұрақсыз болады. Партиялар бір кезде саясаткерлерді олардың іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тартса, саясаттағы олардың маңыздылығының артуы жауапкершіліктің төмендеуіне әкеледі (осылайша жауап беру қабілеті мен демократияның нашарлауына). «Императорлық президенттік» маңыздылығы артады, өйткені үлкен билікке ие жеке лауазымды адамдар ғана билік жүргізе алады. Басқа ғалымдар партиялық бағыттан айырылу демократияға зиян келтірмеген деген тұжырымға келді. Саяси партиялар көптеген тәуелсіз сайлаушылардың жағдайына бейімделді, деп санайды олар. Кандидаттарды ортаға салған сайлау партияларды қайта жандандырды және жаңа партиялық құрылымдар мен мінез-құлықтарға әкелді, олар партияларға бұқаралық коммуникация дәуірінде өмір сүруге мүмкіндік берді. Алайда, азшылық пікірінше, саяси партиялардың қайта өркендеуіне дәлелдер тым екіұшты және ғалымдарға мұндай шешімдер қабылдауға теориялық тұжырымдамалар жетіспейді. Тағы бір ойшылдар «қайта құрылымдалу» процесі жүзеге асуда деген тұжырымға келді. Бұл ғалымдардың айтуынша, «әлемдік қайта құрылымдалу» әлі аяқталған жоқ. Аймақтық айырмашылықтар, яғни партиялық бағыттан айырылу деңгейі мен әсері саяси коалициялардың үлкен өзгерістерін көрсетеді. Бұл зерттеулер бойынша, қайта құрылымдалу бірте-бірте жүзеге асып жатыр және бір ұрпақ ішінде анық көрінеді. Бұл ғалымдар 1960 жылдары басталған тәуелсіз сайлаушылардың өсуі аяқталды деп айтады және партиялық көзқарас қайтадан көтеріліп келе жатқанына айқын белгілер бар.