Кіріспе

Қалидасаның санскрит пьесасы «Абхиджнянашакунталам» (деванагари: अभिज्ञानशाकुन्तलम्, IAST: Abhijñānaśākuntalam), сондай-ақ «Шакунтала», «Шакунталаның танылуы», «Шакунталаның белгісі» және тағы да басқа түрлерде белгілі. Бұл ежелгі үнді ақыны Қалидасаның пьесасы, ол «Махабхарата» дастанында айтылған Шакунталаның оқиғасын көркемдеп бейнелейді және Қалидасаның ең үздік туындысы саналады. Оның нақты жазылған мерзімі белгісіз, бірақ Қалидаса көбінесе 4-ші ғасырға (біздің заманымыздан) жатқызылады.

Калидаса пьесасының шығу тегі

Пьесаға ұқсас сюжеттер бұрынғы мәтіндерде де кездеседі. Махабхаратада айтылған оқиға бар. Бұған ұқсас сюжет буддалық Жатака әңгімелерінде де кездеседі. Махабхаратада бұл оқиға Пандава және Каурава әулеттерінің пайда болуына бастайтын көрінеді. Оқиға бойынша, патша Душьянта мен Шакұнтала орман ішінде кездесіп, ажырасып, соңында қайта табысады. Олардың ұлы Бхарата, ақырында Кауравалар мен Пандаваларға дейін жеткен әулеттің негізін қалады деп айтылады.

Атау

Қолжазбаларда оның нақты атауы әртүрлі келеді. Көбінесе кездесетін нұсқалары: Абиджанасакунтала, Абиджанасакунтала, Абиджанасакунталам және Абиджанасакунталам. Санскрит тіліндегі атаудың мағынасы – Шакүнталаның танылуымен байланысты, сондықтан сөзбе-сөз аудармасы – "Танылған Шакүнтала". Атау кейде "Шакүнталаның танылу белгісі" немесе "Шакүнталаның нышаны" деп аударылады. Жарияланған аудармалардағы пьеса атаулары: Sacontalá немесе "Қазалы сақина" және Śakoontalá немесе "Жоғалған жүзік".

Қысқаша мазмұны

Басты кейіпкер – Шакунтала, дана Вишвамитра мен апсара Менаканың қызы. Шакунтала туған кезде ата-анасы оны тастап кетеді, содан кейін ол дана Каньваның усақ-құрылысты үйінде тәрбиеленеді және сұлу, бірақ әдемі мінезді қыз болып өседі. Каньва мен үйдің басқа даналары қажылық сапарға кеткен кезде, Хастинапура патшасы Душьянта орманға аң аулауға келеді. Ол бір еленді өлтіруге дайындалып тұрғанда, Вайкханаса, бір дана оны тоқтатады, елен үйдің мал екенін және оны өлтіруге болмайтынын айтады. Ол патшадан жебені қайтарып беруін сұрайды, патша оның тілегін орындайды. Содан кейін дана оларға құрбандық отына отын жинауға бара жатқанын айтады және олармен бірге келуге шақырады. Олар Каньва данасының үйін көріп, оның тұрғындарымен кездесуді шешеді. Бірақ патша осы усақ-құрылысты үйге қарапайым адам болып киініп баруды жөн көреді. Ол да патшалық үйдің адамдарын мазаламау үшін арбасын алысқа тоқтатады. Ол үйге кіргенде Шакунталаны көріп, оның сұлулығына ғашық болады, патшалық дәрежеде оған қызмет етеді және оны әйелдікке алады. Бірақ көп ұзамай ол елордаға істермен қайтуға мәжбүр болады. Патша оған сақина сыйлайды, ол кейіннен оның сарайына келгенде патшайымдық дәрежесін иелену үшін оған көрсетуі керек еді. Бір күні ашуға бейім дана Дурваса Шакунтала ойға батып отырғанда келеді, ал ол оған назар бөлмегендіктен, ол Душьянтаны оның бар екенін ұмытуға қарғыйды. Бұл қарғыстың жалғыз емделу жолы – Шакунтала патшаға оның берген сақинасын көрсету. Кейін ол онымен кездесу үшін сапарға шығады және өзеннен өтуі керек болады. Ол сақинасын суға ойнап салып, қолынан түсіріп алады. Патша келгенде, ол өзіне үйленген әйелді тани алмайды және оны мойындаудан бас тартады. Шакунталаның серіктері оны тастап кетеді, олар оның күйеуімен бірге қалуы керек дейді. Содан кейін олар усақ-құрылысты үйге қайта оралады. Бақытынан, балықшы балықтың ішегінен сақинаны табады және оны патша сарайына әкеледі. Душьянта өзінің қатесін тым кеш түсінеді. Жаңадан ақылға келген Душьянтадан Асуралардың әскерін жеңуі сұралады, ал Индра оған аспанға саяхат жасаумен сыйлайды. Жылдардан кейін Жерге оралғаннан кейін Душьянта Шакунтала мен олардың ұлын кездейсоқ табады және оларды таниды. Басқа нұсқаларда, әсіресе "Махабхаратада" Шакунтала ұлы Бхарата дүниеге келгенге дейін қайта қосылмайды, ал патша оны арыстан балаларымен ойнап жатқанда табады. Душьянта жас Бхаратамен кездесіп, оның ата-анасы туралы сұрайды және Бхаратаның шын мәнінде оның ұлы екенін біледі. Бхарата – Махабхаратаның эпикалық соғысында шайқасқан Кауравалар мен Пандавалардың тегінің атасы. Осы Бхаратаның құрметіне Үндістан "Бхаратаварша" деп аталды, яғни "Бхаратаның жері".

Қабылдау

XVIII ғасырда батыс ақындары үнді әдебиеті мен философиясының еңбектерімен таныса бастады. 1789 жылы сэр Уильям Джонс аударған «Шакунтала» батыс тіліне аударылған алғашқы үнді пьесасы болды. Келесі 100 жыл ішінде он екі еуропа тіліне кем дегенде 46 аударма жасалды.

Британдық Үндістандағы білім беру

XIX ғасырда Британдық Ражда мектеп және колледж студенттері үшін "Шакунтала" мәтіні мақұлданбады, себебі Чарльз Тревелянның айтуынша, танымал үнді әдебиеті "зор әдепсіздік пен таза емес нәрселермен белгіленген" деп есептелді, ал колониялық шенеуніктер үнді студенттерінің Британияда оқытылып, мақтауға ие болған үнді мәтіндерін оқуға моральдық және интеллектуалдық жағынан жетілмегендіктерін ойлады.

Аяқталмаған опера жобалары

Леопольд Шефер 1816 жылы қыркүйекте Антонио Сальеридің шәкірті болған кезде, ол Шакунтала туралы операны кем дегенде он жылдан бері дамытып келді, бірақ бұл жобаны ешқашан аяқтаған жоқ. Франц Шуберт, сол жылдың желтоқсанына дейін Сальеридің оқушысы болған, 1820 жылдың қазан айында өзінің "Сакунтала" операсын, 701 нөмірімен бастады. Иоганн Филипп Нойман бұл операның либреттосын Калидасаның пьесасына сүйене отырып жазды, ол оны сол кезде жарық көрген үш неміс тіліндегі аударманың бірі арқылы білген болуы мүмкін. Шуберт 1821 жылдың сәуір айында жұмысты тоқтатты.

Альфано операсы

Италиялық Франко Альфано опера жазды, оның алғашқы нұсқасы (1921) «Сакунтала аңызы» (La leggenda di Sakùntala) деп, ал екінші нұсқасы (1952) жай ғана «Сакунтала» деп аталды.

Киноға бейімделу

Бұл Үндістанда күміс экранға бейімделген санскрит классикалық пьесаларының бірі және олардың ішінде ең көп бейімделгені (басқасы – Шудрактың «Мрччакатикасы»). Бұл фильмдер көбінесе басты кейіпкердің (Шакунталаның) атымен аталады: 1920 жылы Сучет Сингх, 1920 жылы Шри Натх Патанкар, 1929 жылы Фатма Бегум, 1931 жылы Мохан Дайрам Бхавнани, 1931 жылы Дж. Дж. Мадан, 1932 жылы Сарвоттам Бадами, 1932 жылғы хинди фильмі, 1940 жылы Эллис Дунган, 1941 жылы Джотиш Баннерджи, 1943 жылы Шантрам Раджарам Ванкудре, 1961 жылы Бхупен Хазарика, 1965 жылы Куначако, 1966 жылы Камалакара Камешвара Рао, 2022 жылы Гунашекар. «Шакунталам» атты телефильм – үнді театр режиссері Виджая Мехтаның осы пьесасының бейімделуі. Шям Бенгельдің 1988 жылғы «Bharat Ek Khoj» тарихи драмалық телесериалы, Жавахарлал Нерудің 1946 жылғы «Индияны ашу» шығармасына негізделген, пьесаның және Калидасаның өмірінің екі бөлімнен тұратын бейімделуін DD National арнасында көрсетті. «Шакунталам» атты сол аттас телесериалды Sagar Arts шығарды және 2009 жылы Star One үнді телеарнасында көрсетілді. «Шаакунталм» – 2023 жылы телугу тілінде түсірілген жалпы үндістандық фильм.