Кіріспе
Бурауэн (IPA: [bu'ɾaʊen]), ресми түрде Бурауэн муниципалитеті, Филиппиннің Лейте провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 52 511 адамды құрайды.
Burauen (IPA: [bu'ɾaʊen]), officially the Municipality of Burauen (; ), is a 1st class municipality in the province of Leyte, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 52,511 people.
Этимология
"Бурауэн" атауы "хару" сөзінен пайда болған, яғни "көктем" деген мағынаны білдіреді. Себебі Бурауэн – бірнеше өзеннің бастауы: үлкен Дагутан және Марабонг өзендері, көршілес қалалардан өтетін Гвинарона және Хибуга өзендері, сондай-ақ көптеген кішірек өзендер. Аңыз бойынша, бұл атауға байланысты, бір кезде осы өзендердің көптеген салалары құрғап, адамдар қала маңындағы ірі бұлақтарға жиналуға мәжбүр болған. Сол кезде бұл жер "Бурабурон" деп аталған, судья Норберто Лопес Ромуалдес ағаның айтуынша, бұл "хару" (көктем) сөзінің көбейтілген түрі, ол "молдық"ты білдіреді. Уақыт өте келе "Бурабурон" ("көп бұлақты") атауы "Буравон" және соңында "Буравен" болып өзгерген.
Ертедегі қоныстанушылар
Жәдігер іздеушілер жүргізген және Ұлттық мұзей археологтары растаған құпия қазба жұмыстары қытай ыдыстары мен құмыралардан тұратын құнды артефакттарды тапты. Кейбір жаңалықтар Тас дәуіріне тән артефакттар мен құрал-жабдықтар еді. Бұл антиквариаттар мен артефакттар Бурауен қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 16 шақырым жерде орналасқан Барангай Патаг пен Вилла Аврораның Кагололо шатқалының екі жағындағы үстірттерде табылды. Ұқсас артефакттар Кагололодан 12 шақырым қашықтықтағы Пагудлан баруғайында да табылған. Бурауен қаласының оңтүстік-батыс бөлігінде, сондай-ақ Барангай Тамбуко мен Армасенде бұрын жүргізілген қазба жұмыстары бірнеше құнды антиквариаттарды ашты. Осы аймақтарда артефакттардың кең таралғандығы Бурауендегі тарихи алдындағы дәуірдегі ерте қоныстардың болған жерлерін көрсетеді.
Испания режимі
Езуиттер 1595 жылдың соңында Бурауенді елді мекен ретінде ашты, оны Лейте аралының орталық бөлігін христиандыққа өткізу үшін база ретінде пайдаланды. 1609-1616 жылдар аралығында Бурауен Лейте мен Самардың ең көп халқы бар қаласы болды және сол кезеңде аймақтағы ең жоғары салық жинауды үздіксіз тіркеді. Бурабуроннан иезуит миссионерлері қоныс аударушыларға «Армасенге» (сауда орны, сонымен қатар астық қоймасы) көшуді ұсынды, қазіргі уақытта Барангай Либастың бір бөлігі, ол бүгінде дәл осылай аталады. Гвинарона өзенінің жиі су тасқынына ұшырауы және «visitas»-ты оңайлату үшін олар қазіргі Барангай Малабкаға көшіп, соңғы Раджаның ұлдары Тамдон мен оның інісі Хандонның басшылығымен келді.
Филиппин-американ соғысы
1898 жылғы 12 маусымда жарияланған қысқа ғұмырлы Филиппин Республикасы жаңа жаумен – өздерін "Тағдыр манифесті" деп атап, оны іске асыруға тырысқан американдықтармен кездесті. Генерал Амброзио Мохика басқаратын Революциялық армия әскерлері Бурауен қаласының тұрғындары төңірегіндегі "эстакастар" (бамбук қоршаулары) бекіністерінің нашар екенін түсініп, тауларға шегінуге мәжбүр болды. Филиппин-американ соғысы кезінде бірнеше шайқас болды, американдықтар 1900 жылғы 4 шілдеде қаланы өртеп жіберді, тек католик шіркеуі, оның монастыры, қоймалары, Смит Белл және компаниясының ғимараты мен қытай тауарлары сақталды. Осы оқиға Бурауенді "Пулахан" қарсыластарының бекінісіне айналдырды. Соғыс тоқтағаннан кейін, халық күш-жігерін үйлерін қайта жаратуға және шаруашылықтарын кеңейтуге жұмсады, бұл муниципалитеттегі прогреске жол ашты. Халықтың өнімді еңбегі қалаға көптеген кәсіпорындарды тартты. 1916 жылы Бурауенде Лейте және Самардағы алғашқы электр жүйесі мен кинотеатр ашылды. 1928 жылы муниципалитеттегі алғашқы орта мектеп – Бурауен академиясы құрылды. Сол кездегі әртүрлі муниципалдық басшылықтар 1912 жылы суару жүйесін орнатуға қол жеткізді. 1918 жылы үлкен қоғамдық базар салынды, 1925 жылы бетондық муниципалдық ғимарат тұрғызылды және 1928 жылы бетон мектеп ғимараты салынды. 1918 жылдан 1928 жылға дейінгі муниципалитеттің кірісі бүкіл Суригао провинциясының кірісінен жоғары болды, себебі сол кезде абака плантацияларының аумағы кең болды. Бурауеннің осы гүлденген кезеңі 1929 жылға дейін, Ұлы депрессия басталарға дейін жалғасты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Бурауеннің экономикалық өсуін тежеді. Жапон әскері қаланың шығыс бөлігінде орналасты, онда жапон күштері мен таулы бекіністерінде берік орналасқан партизандар арасында көптеген қақтығыстар болды. 1944 жылдың тамызында жапондықтар қалада "жайлылық станциясын" құрды, онда басқыншылар жергілікті қыздарды, жасөспірімдерді және жас ересектерді "жайлылық әйелдері" деп аталатын секс-құлдыққа айналдырды, олар жапон сарбаздары тарапынан жиі топтық зорлыққа ұшырап, өлтірілді. 1944 жылдың 20 қазанында одақтас күштердің Лейтеді азат ету кезінде Бурауен Лейтедегі ең қираған қалалардың бірі болды, мыңдаған бейбіт тұрғындар қаза тапты және көптеген мүліктер қирады.
Соғыстан кейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейін
Соғыс қиралынан қайта өркендеген муниципалитет мекемелерін және инфрақұрылымын жақсартып, үйлері мен ауыл шаруашылығын бірге қалпына келтірді. 1946 жылы Бурауен орта мектебі ашылды, одан кейін Габалдон мектеп ғимараты жөнделді, ал 1948 жылы су жүйесі салынды және пайдалануға берілді. 1950 жылы Бурауен институты мен Ризал колледждері құрылды. 1951 жылдың ортасында Бурауенді өте күшті тайфун шалып, одан кейін осыған ұқсас төрт тайфун келді, бұл қаланың дамуын тежеді. 1952 жылы қаржылық қиындықтарға қарамастан, муниципалитет әкімдігі муниципалды ғимаратты өз қаражаты есебінен жөндеуге қол жеткізді, бірақ муниципалитеттің жалпы қалпына келуі өте баяу болды. 1962 жылдың 2 наурызында Бурауен ауылдық банкі құрылды, ол Лейте және Самардағы алғашқы ауылдық банк болды. Одан он жыл өткен соң, 1972 жылдың 1 сәуірінде Бурауен аудандық ауруханасы алғашқы науқасын қабылдау үшін есігін ашты. Осы аралық жылдарда және одан кейін қала мен Барангайларда жолдар мен көпірлер салынып, көшелер бетондалды, сондай-ақ мектеп ғимараты мен денсаулық сақтау орталықтары да салынды. Сонымен қатар, қоғамдық базар аумағы мен суару жүйесі кеңейтілді.
Уақыт шкаласы
1859-1860 жылдары Бурауенге неміс этнологы мен зерттеуші келгенде, күкірттің қалай өндірілетінін, кокос майымен өңделіп, Манилаға тасымалданатынын және онда PICO үшін 1 мен 5 доллар аралығында сатылатынын көрді. Бірақ күкірттің табылуы туралы 200 жыл бұрын, 1691 жылы иезуит діни қызметкері Фр. Франсиско Комбс хабарлаған. 1873 жылы Бурауен Дагами епархиясының миссионерлік шіркеуі ретінде бөлініп, жеке қала болып жарияланды. 1918 жылы Ла-Паз Бурауеннен бөлініп, тәуелсіз муниципалитетке айналды. 1949 жылы, яғни Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірнеше жыл өткен соң, президент Эльпидио Кирино 278 нөміріндегі жарлықты шығарды, онда Джулита Бурауеннен бөлінді. 1962 жылдың 2 наурызында Бурауен ауылдық банкі құрылды. Осылайша, ол Самар және Лейте аралдарындағы алғашқы ауылдық банк болды.
География
Бурауэн Лейте аралының орталық бөлігінде орналасқан, солтүстігінен Дагами және Табон-Табон қалаларымен, шығысынан Джулитамен, оңтүстігінен Лапаспен, ал батысынан Альбуэра және Ормок қалаларымен шектеседі.
Демография
2020 жылғы халық санағы бойынша Бурауен, Лейте халқы 52 511 адамды құрады. 2015 жылы оның халқы Лейте облысының (Таклобан қаласын қоспағанда) жалпы халқының 3,1 пайызын білдірді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін халық жылына 1,46 пайызға өсті, бұл 2000 жылдан 2010 жылға дейінгі 0,35 пайыздық өсімнен 1,12 пайыздық пунктке жоғары. 2015 жылы Бурауендегі үй шаруашылықтарының саны 52 548 адамды құрады, бұл 2010 жылғы 48 711 адамнан 7,9 пайызға көп. 2015 жылы Бурауеннің жалпы халқының басым бөлігі, яғни 99,7 пайызы үй шаруашылықтарында тұрады. Қалған 0,3 пайызы немесе 184 адам институционалдық халыққа жатады, яғни ауруханалар, оңалту орталықтары, жетімдер үйлері, қонақүйлер, мотельдер, пансионаттар, жатақханалар, әскери лагерлер, түзеу және жазалау мекемелері, орман шаруашылығы, кен өндіру, құрылыс/қоғамдық жұмыс лагерлері және басқа да институционалдық тұрғын үйлер сияқты ұжымдық немесе институционалдық жағдайда тұратын адамдардан тұрады.
Its population in 2015 comprised 3.1 percent of the total population of Leyte (excluding Tacloban City). It grew at the rate of 1.46 percent annually from 2010 to 2015, which is higher by 1.12 percentage points from its population growth rate in 2000 to 2010 of 0.35 percent. The household population of Burauen totaled to 52,548 persons in 2015, which is 7.9 percent higher than its count in 2010 at 48,711 persons. Majority or 99.7 percent of the total population of Burauen in 2015 are household population. The remaining 0.3 percent or 184 persons comprised institutional population or those residing in collective or institutional living quarters such as hospitals, rehabilitation centers, orphanages, hotels, motels, inns, lodging houses, dormitories, military camps, corrective and penal institutions, logging, mining, construction/public work camps, and other institutional living quarters.
Инфрақұрылым
2019 жылғы қалалар мен муниципалитеттердің бәсекеге қабілеттілік индексі бойынша Бурауэн провинцияда инфрақұрылым сапасы және дамуы тұрғысынан ең жоғары көрсеткішті көрсетті және аймақта екінші орынға ие болды.
Туризм
Бурауен қаласының жергілікті басқару бөлімі Бурауен қаласының экологиялық туризм және тұрақты туризм (BEST) жобасын іске асыру мақсатында қаланың экологиялық туризм орталықтарын тұрақты дамыту жолдары туралы сала мамандарымен кеңесіп жатыр. Сарапшылардың кең қолдауымен Бурауен қаласы Лейте провинциясының көктемдер астанасы мәртебесін бекіту және оны ілгерілету жолында сәтті қадам бастады. Экотуризмге дамытуға болатын басқа да орталықтар: Матин-ао, Тамбис, Вилла-Росас, Абуйогон, Кансибой және Кагбана ауылдары. Бұл аймақтар 1937 жылы ұлттық парк деп жарияланған Махагнао жанартау табиғи паркіне қосымша ретінде қарастырылуда. Бұл жобаны қолдаған белгілі тұлғалар – бұрынғы актриса және БҰҰ Тұрақты даму мақсаттарының жақтасы Антуанетт Таус, бұрынғы Туризм министрі Мина Габор және АСЕАН Биологиялық әртүрлілік орталығының директоры Мундита Лим.
Notable persons supporting the initiative are former actress and UN Sustainable Development Goals Advocate Antoinette Taus, former Tourism Secretary Mina Gabor, and Asean Center for Biodiversity Director Mundita Lim.
Білім
Бурауен қаласының білім беру мекемелері оқушылар саны және мұғалімдер мен оқушылар арақатынасы тұрғысынан ең ірілерінің бірі болып есептеледі. Қаланы мемлекеттік және жеке білім беру ұйымдары қамтамасыз етеді.