Кіріспе

Байбай ([,]) – Филиппиннің Лейте провинциясындағы 1-ші сыныпты құрамдас қала. Халық саны 111 848 адамды құрайды. Ауданы – , ол провинциядағы Ормоктан кейінгі екінші ірі қала. Бұрын Байбай Лейтедегі халық саны бойынша ең ірі қала және жер ауданы бойынша Әбуйогтан кейін екінші орында тұрған. Байбай тілі – висай тілінің бір түрі, ол уарай және себуано тілдерінен ерекшеленеді. Байбай Лейте аралының орталық-батыс жағалауындағы маңызды портқа ие, мұнан Себу және басқа аралдарға паромдар қатынайды. Сондай-ақ, қалада Таклобан, Ормок, Маасин, Манила, Давао қаласы және Лейте, Оңтүстік Лейте және Самардағы басқа қалаларға бағыттарды қамтитын Байбай қоғамдық терминалы орналасқан. Негізінен ауыл шаруашылық қаласы, тұрғындарының көп бөлігі егіншілік және балық аулаумен айналысады. Кейбіреулері аң аулау және орман шаруашылығымен шұғылданады. Ең көп өсірілетін дақылдар: күріш, жүгері, абака, тамыр жемістері, жемістер мен көкөністер. Байбайда бамбук және ратаннан жасалған бұйымдар, керамика, киім тігу, талшықтан жасалған өнімдер, тағамды сақтау, кілем тоқу, металл өңдеу және филиппин жиһазын жасау сияқты түрлі шағын өнеркәсіптер кездеседі. Бұл Висаяс мемлекеттік университетінің орны, ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ауыл шаруашылығы зерттеулері саласындағы жетекші оқу орындарының бірі және «Курорттық университет» деп аталады.

Этимология

Бұл жер өзінің атын "Анг суба нагбайбай са Пангасуган" деген сөзден алды. Алғашқыда бұл аймақ Пангасуган деп аталды, бірақ испан жаулаушылары жергілікті тұрғынға осы жердің атын сұрағанда, ол висайя тілінде "Анг суба нагбайбай са Пангасуган" деп жауап берді, осылайша Бейбай деген ат пайда болды.

Тарих

Байбай Лейте аралдағы батыс жағалаудағы алғашқы испан конкистадорларына белгілі жалғыз елді мекен болды, Магелланмен бірге келгендерге, провинцияның шығыс бөлігіндегі Абуйог, оңтүстіктегі Лимасава және Кабалиан сияқты. 1620 жылы иезуит әкелері Каригараның "резиденциясына" қарасты, Лейтедегі Иса қоғамының алғашқы және орталық станциясы. Байбай 1835 жылдың 8 қыркүйегінде, біздің Әзіретті Анамыздың Таза тұжырымына арналған дұғамен, жоғары бекітіліммен, приход болып құрылды. Алайда, қала 1836 жылдың 27 ақпанында құрылып, дербес приходқа айналды. Иезуиттерді қуғаннан кейін аугустиндіктер шіркеуді басқаруды өз қолына алып, Байбайда алғашқы мектеп ашты. Олардың кезінде Паломпонға апаратын алғашқы жол салынды, осылайша Байбай көршілес муниципалитеттерге жақындады. Августиндіктер 75 жыл бойы қалада тұрды, олардың барлығы білім беру және экономикалық жағдайларын жақсартуға арналды. Байбайдың алғашқы шіркеуі Пунта бариосында салынды, ол бүгінге дейін тұр, бірақ жөндеуді қажет етеді. Пунта – Байбайдың жеті бастапқы бариосының бірі, тіпті Байбайдың бастапқы орны деп саналады, бірақ оның шын мәнінде Пангсуган бариосының маңындағы Кабкабта болғанын айтқандар да бар. Қытай басқыншылары елді басып алуға тырысты, бірақ батыл және табанды жергілікті тұрғындар бірнеше рет бұл әрекеттің алдын алды. Испан конкистадорлары провинцияларға тараған кезде, Фелипе Сегундо басқаратын экспедициялық күш, әрине, үлкен елді мекен іздеп, қаладан солтүстікке қарай орналасқан Пангасуган деп аталатын бариоға қонды. Өзенге жақындап, бір жерді көрсетіп, испан тілінде сол жердің атын сұрады. Испан тілін түсінбеген Фелипе Сегундо өзен туралы сұрап бағатынын ойлап, висайя тілінде: "Анг суба нагбайбай са Пангасуган" деп жауап берді. Осылайша Байбай аты берілді. Байбай мори шабуылдарынан да зардап шекті. 1605 жылдың 22 қазанында мұндай шабуылдардың бірі болды, онда көптеген адам қаза тауып, 60 адам тұтқынға алынды. 1663 жылдың 4 қарашасында қорқынышты Корралат басқаратын морилер қаланы қорғаған бірнеше адамды діни қызметкердің көмегімен аяусыз өлтіріп, адам өмірін және тұтқындарды алып кетті. Байбай 1866 жылы үлкен өрттен қала күлге айналып, тек қасиетті крест шіркеуі керемет түрде сақталып қалды. Испан дәуірінде қаланың азаматтық басқаруы губернаторцильоға жүктелді, оған лейтенант және әртүрлі судьялар мен каbezaлар көмектесті. 1892 жылы Майура заңына сәйкес муниципалдық үкімет басшысы "Капитан Муниципаль" атағын алды, ал оның көмекшілері "тениенте мэр индес" және "тениенте де полиция" деп аталды. Алғаш рет бейбітшілік судьясы тағайындалды және қалада азаматтық күзетшілер жасағы орналастырылды. Бүгінге дейін тұрған шіркеудің құрылысы 1852 жылы д. Висенте Э. Коронадоның мерзімінде Мариано Васниллионың инженерлік басқаруымен басталды. Құрылыс он жылға созылды, содан кейін жұмысты аяқтау үшін Маниладан келген Маэстро Процесо бастады. 1870 жылы атақты мүсінші және суретші Капитан Матео Эспиносо соңғы рет жөндеу жұмыстарын жүргізгеннен кейін шіркеу аяқталды. Алтарь және қоршау бүгінгі күйі оның шеберлігінің нәтижесі. 1898 жылдың басында испандықтар кеткеннен кейін жергілікті биліктің толық құқығы филиппин шенеуніктеріне өтті. Сайлау өткізіліп, Дон Киримон Алкуино алғашқы филиппин президенті болып сайланды. Алайда шамамен төрт айдан кейін генерал Висенте Лукбан сайлау нәтижелерін жоққа шығарып, жаңа сайлауды өткізуді бұйырды, нәтижесі бірдей болды. Лукбан Байбай бариоларын tenientes есімдерімен атауды бұйырды, сондықтан Каридад "Велосо" деп аталды, Пларидель "Альварадо" болды, Битанхуан "Коронадо" деп аталды. Сан-Агустин "Сабандо", Пунта "Виргинеза", Помпонан "Монтефолка", Габас "Бартолини" және т.б. Осы жылдар ішінде Байбай Лейтедегі ең ірі қалалардың біріне айналды. Байбай порты 1899 жылы американдық жағалау күзетшілерімен жабылды. Тауар бағасы өсті, копра және қымыз сияқты өнімдер кемежайларда жиналды. Бұйрық алынып тасталды, бірақ бір уақытта портқа кіретін ең көп саны – 14 кеме бұйрық күту үшін бірнеше күн бойы портта тұрды. 1901 жылдың 10 ақпанында "Мелиза" кемесімен Байбайға алғашқы американдықтар келді, олардың келуі үлкен шатасу туғызды және адамдар бариоларға көшірілді. Қалаға бірнеше шенеунік ғана қалды. Келесі күні әскерлер ауылды аралап, адамдарды үйлеріне қайтуға көндірді. Жергілікті билік Дон Киримон Алкуиноның басшылығында болған кезде де, ол капитан Гилмордың (американдық бөлімше командирі) кеңесін орындауға міндетті болды. Бұл жергілікті билікте қақтығыстарға әкелді, ал филиппиндықтар американдықтарға қарсы күреске қатысу үшін тауға кетті. Американдық гарнизонға шабуыл жасауға бірнеше әрекеттер жасалды, бірақ американдықтардың артық қаруларының арқасында олардың көпшілігі сәтсіз аяқталды. Дон Гильермо Алкуино және Дон Магдалено Фернандес 200-ден астам адаммен алғашқы шабуылды бастады. Американдық әскерлер Помпонан бариосында тағы бір шайқас өткізді, нәтижесінде 30 адам қаза тауып, барио қирады. 1901 жылы атақты Франсиско Флорделис басқаратын Хилонгоснон тобы Пунта бариосында шайқас жасады, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Филиппин ұлтшылдары Байбайды американдықтарға қарсы соңғы тұрақтарының біріне айналдырды. Кейін қалада капитуляция рәсімі өтті, бірақ американдық офицерлер мен филиппин бейбітшілдері арасындағы көптеген конференциялардан кейін ғана қарсылық көшбасшыларының капитуляциясына қол жеткізілді. Капитан Флорентино Пенаранданың капитуляциясы, соңғы күресін тоқтаған, есімді болды. Оның барлық әскерлері мен офицерлері, мыңдаған адамдар Пагбанганан өзенінің жағасында жиналды. Содан олар муниципалитет алдындағы алаңға қарай марш жасады, онда американдық офицерлер күтіп отырды. Филиппиндықтар қаруларын төмен салғаннан бұрын Пенаранда провинциядағы ең құпия сөздердің бірі деп есептелетін сөз сөйледі. Осы оқиғаны еске алу үшін американдықтар мен филиппин ұлтшылдары үшін салтанатты банкет өткізілді. Келесі күні филиппин әскерлері біржазымен үйлеріне қайтып, жаңа бейбіт және еңбек өмірін бастады. 1900 жылдары протестант дінінің сектасы алғаш рет Байбайға келді. Олар поблационда өз шіркеуін құрды. 1902 жылы Филиппин тәуелсіз шіркеуі Каридад бариосында құрылды, жақында жетінші күнді адвентистер келді. Ғасырдың басында Байбайда провинциялық жоғары мектеп ашылды, Лейтедегі алғашқы жоғары мектептердің бірі. Үкімет Висая және Минданао жас фермерлері үшін Байбай ұлттық ауылшаруашылық мектебін де құрды. Жапондық күштер 1942 жылы екі толқынмен Байбайға келді. Олардың келгеннен кейін қуыршақ үкімет құрылды, онда Патерно Тан ағасы әкім болды. 1944 жылы американдық ұшақтар Себудағы бомбалау миссияларында қаланы басып өтті. Олар Байбай портындағы ағынға түскен кемені бомбалады және оны өртке ұшыратты. Жапондық императорлық күштері 1944 жылдың 19 қазанында қаланы тастап кетті. Байбай оңтүстіктегі патрульдік бөлімдер үшін және Ормақтың үлкен шайқасына бару үшін күштер үшін бастапқы платформа ретінде пайдаланылды, онда қызу шайқас жүріп жатты. Аурухана провинциялық үкіметке берілді және бүгінге дейін жұмыс істеп келеді.

Қалалық аудан

2007 жылдың 16 маусымында 9389 Республикалық актінің ратификациялануынан кейін Байбай Лейте провинциясында қала мәртебесін алды. 2008 жылдың 18 қарашасында Филиппин қалаларының лигасы ұсынған шағым бойынша Жоғарғы Сот Байбай және тағы 15 қаланың қала мәртебесін бекітетін заңды конституцияға қайшы деп жариялады. 2009 жылдың 22 желтоқсанында сот 2008 жылдың 18 қарашасындағы шешімін кері қайтарғаннан кейін Байбай және 15 муниципалитет қайтадан қала мәртебесін иеленді. 2010 жылдың 23 тамызында сот 2008 жылдың 18 қарашасындағы шешімін күшіне қайтарды, нәтижесінде Байбай және 15 қала қайтадан муниципалитеттерге айналды. Соңында, 2011 жылдың 15 ақпанында Байбай және 15 муниципалитет қала мәртебесін алды, қалаға айналудың барлық заңдық талаптарға сәйкес екені жарияланды. Алты жылдық сот дауларынан кейін, Филиппин қалаларының лигасы өз шешімінде Байбай және 15 қаланың қала мәртебесін мойындады және қабылдады.

География

Байбей батысында Камотес теңізімен, солтүстігінде Альбуэрамен, оңтүстігінде Инопаканмен, солтүстік-шығысында Бурауэнмен, Ла-Паспен және Макартурмен, шығысында Хавьермен, оңтүстік-шығысында Абуйогпен және Махаплагпен шектеседі. Климаты Коронас климатының IV типіне жатады, ол әдетте ылғалды және айқын маусымдар жоқ. Жер бедері шығыс бөлігінде көбінесе таулы, батысқа қарай, жағалауға қарай төмендейді. Негізінен ауыл шаруашылық қаласы, тұрғындардың көп бөлігі егіншілікпен және балық аулаумен айналысады. Аң аулаумен және орман шаруашылығымен шұғылданатындар да бар. Ең көп өсірілетін дақылдар: күріш, жүгері, абака, тамыр жемістер, жемістер және көкөністер. Байбей қаласында бамбук және ратаннан жасалған бұйымдар, керамика, киім тігу, талшықтан жасалған қолөнер, тағамды сақтау, кілем тоқу, металл өңдеу, жиһаз жасау және осыған байланысты басқа да қызметтер сияқты түрлі шағын өнеркәсіптер кездеседі.

Демография

Байбай тұрғындары, бейбаяндықтар немесе бейбаян (қолданылуына қарай) деп аталады, олар себуано тілінде сөйлейді. Халықтың шамамен 90 пайызы – рим-католиктері.

Тіл

Байбай қаласының тұрғындары негізінен Бохолано және Себуано тілдерінде сөйлейтін Лейтенос, сонымен қатар Waray Waray тілінен де әсер алған. Байбаянон тілі – Байбай қаласының алғашқы қоныстарында тұрғандардың тілі, Себуанолар мен Бохоланолардың ауданға жаппай көшіп келуінен бұрын пайда болған және айналасындағы Себуано қауымдастықтарынан ертерек деп танылған тіл. Бұл тіл "Утодонн" немесе "Уайя Уайя" деп аталатын тілдерге қарағанда оңайырақ анықталатын тіл, себебі ол бір ғана барангайға емес, Гуадалупе (Утод), Габас, Килим, Патаг және Пангасуган сияқты бес барангайдың тұрғындары қолданады. Бұл тірі тіл, оған ISO 639-3 тіл коды (bvy) берілген және шамамен 10 000 адам сөйлейді (2009 ж., J. Lobel). Ethnologue тізімінде бұл тіл Waray Waray тілінің диалектісі ретінде көрсетілгенімен, ол Waray Waray тілінен ерекшеленеді және олар бір-бірін түсінбейді. Сонымен қатар, Байбаянон тілінде сөйлейтін адамдар өздерін және өз тілдерін Waray Waray деп санамайды. Байбаянон тілінің Waray Waray тілінің диалектісі екенін дәлелдейтін жарияланған еңбектер жоқ. Керісінше, жарияланған зерттемелер (Руфиноның еңбектері, сондай-ақ Лобелдің жақын арада жарық көретін диссертациясы) оны жеке тіл деп көрсетеді. Қалада аз ғана адамдар қолданатын басқа тілдерге ағылшын тілі (екінші тіл ретінде), испан тілі және хоккиен диалектісі жатады, оларды негізінен метистер мен қытай тегіндес адамдар қолданады.

Жергілікті билік

Атқару билігі әкімге жүктелген. Санггуньянг Панлунгсод немесе қалалық кеңес қалалық ережелерді қабылдауға заң шығару өкілеттігіне ие. Ол – он сайланған кеңесші және белгілі бір санындағы лауазымдық және салалық өкілдерден құралған бірпалаталы орган. Оған вице-мэр төрағалық етеді, қала әкімі мен сайланған қалалық кеңесшілер үш жыл сайын жалпы сайлау арқылы сайланады. Сонымен қатар, қалада 14-ші аймақтық сот тармағы және қалалық сот бар, екеуі де қаланың орталық бөлігінде, Baybay заң шығару ғимараты мен конгресс орталығының алдында орналасқан.

Қала әкімдерінің тізімі

Байбай қалалық капитаны немесе губернаторы (испандық режим) Капитан Бике Марсело Галензога Паулино Авельяна Джулиан Лацерна Педро Валензона Грегорио Лорето Бартоломе Бартолини Мариано Прадо Алехандро Авельяна Эустикио Галензога Хуан Галензога Муниципалды президенттер Квиримон В. Алкуино 1899–1903 Доминго Торрес 1904–1905 Эриберто А. Лорето 1906–1907 Филемон Маскаринас 1908–1909 Теодор Прадо 1910–1911 Серафин Лорето 1912–1915 Аполлинарио Тавера 1916–1919 Педро де Вейра 1920–1923 Лопе Монтефолька 1924–1927 Педро де Вейра 1928–1931 Сатурнино Абике 1932–1935 Қала әкімдері Серафин Лорето 1935–1939 Хуан Бакерфо 1940–1941 Годофредо Модина 1942–1947 Закариас Пансито 1948–1949 Рехино Палермо 1949–1950 Патерно М. Тан 1951–1959 Нелло Й. Роа 1960–1963 Эриберто В. Лорето 1964–1979 Хосе В. Лорето 1980–1986 Флоренсио Сентино 1986 Марилин В. де Леон 1986–1987 Родульфо Торсенде 1987 Ма. Клеофе Велосо 1987 Артуро Асторха 1987 Кармен Л. Кари 1988–1998 Хосе Карлос Л. Кари 1998–2007 Қала әкімдері Майкл Л. Кари 2007–2010 Кармен Л. Кари 2010–2019 Хосе Карлос Л. Кари 2019–Қазіргі уақытқа дейін

Мәдениет

Бейбей – Лейте аралының батыс жағалауындағы бизнес және өнеркәсіп орталығы. Қаладағы коммерциялық қызметтер секторына банктер, виртуалды көмек орталықтары, мейрамханалар, кафелер, түнгі ойын-сауық орындары, спорт орталықтары, сондай-ақ бөлшек және көтерме сауда дүкендері кіреді. Қаланың теңіз жағалауындағы серуендеу жолы, әсіресе түнде, ең көп танымал орын.

Фестивальдар

Бинайбайон фестивалі – қаланың фестивалі, әр жылдың 27 желтоқсанында Байбайдың қасиетті қамқоршысы, Таза ұғымды Анамыздың берген нығметтері үшін тойланады. Ол сонымен қатар Байбайдың бай тарихын көрсетеді, сондай-ақ балық аулау және егіншілік сияқты көптеген Байбай тұрғындарының негізгі күнкөріс көзін ұсынады. Бинайбайон фестивалі Лейте провинциясының Байбай қаласында өтеді. Саяхатшылар сапарды жоспарлау кезінде бағыттың маңызды екенін біледі, жаңа орындарды, халықты және мәдениетті танып-білу және терең зерттеу аса маңызды. Дәстүрлі айтуларға сәйкес, фестивальдің бастауы 1500 жылдардың соңында испан отарлаушылары келген кезде, олар жергілікті тұрғындардан осы жердің атын сұрағанда басталған. Өзен мен жағажай туралы сұралып жатқандай ойлаған жергілікті тұрғын: «өзен Санта-Круз ауылы арқылы иреленіп өтеді» дегенді білдіретін «ang suba kaynunuk nagabaybay sa Santa Kudos» деп жауап берді. Испандықтар тек «байбай» деген сөзді ғана естіп, осылай атады. Тигбаванон фестивалі Барангай Плариделде әр қаңтар айының екінші сенбісінде Санто-Ниньоның құрметіне тойланады. Байбайдағы басқа да фестивальдар сияқты, бұл фестиваль Барангай Плариделдің тарихын және оның негізгі күнкөріс көзі – егіншілік пен тоқуды көрсетеді. Халаран фестивалі Барангай Санто-Росариода әр қазан айында Киелі Розарийдің құрметіне өткізіледі. Бұл фестиваль сонымен қатар Барангай Санто-Росарионың тарихын көрсетеді, сондай-ақ тұрғындардың негізгі күнкөріс көзі – балық аулау екенін көрсетеді, өйткені барангайдың өзі теңіз жағалауында орналасқан. Сиронг фестивалі Барангай Помпонан қаласында әр маусымның 13-і күні Падуандық Антонийдің құрметіне тойланады. Байбайдағы басқа да фестивальдар сияқты, бұл фестиваль Барангай Помпонанның тарихын және оның негізгі күнкөріс көзі – егіншілікті көрсетеді.

Денсаулық сақтау

Денсаулық сақтау орнының атауыМекеніТөріБатыс Лейте провинциялық ауруханасы (WLPH)Г. Х. Дель Пилар көшесі, Бейбей қаласы, ЛейтеМемлекеттікБейбей дәрігерлер ауруханасы (BDH)C. М. Ректо көшесі, 30 желтоқсан көшесінің бұрышы, Бейбей қаласы, ЛейтеЖекеБейбей ауылдық денсаулық сақтау бөлімі IР. Магсейсей көшесі, Бейбей қаласы, ЛейтеМемлекеттікБейбей ауылдық денсаулық сақтау бөлімі IIМемлекеттікВисаяс мемлекеттік университетінің ауруханасыВиска, Бейбей қаласы, Лейте, Филиппин Бейбей қаласында бес денсаулық сақтау орны бар.

Радио станциялары

Бейбайда екі радиостанция жұмыс істейді: Groove FM (DYBK 92.5 FM), P&Q Subdivision, Barangay Cogon, Baybay City, Leyte, 5-ші округ конгрессмені Хосе Карлос Кариге тиесілі, және Radyo Natin Baybay (DYSA 102.9 FM), Tres Martires Street, 6521 Baybay, Leyte мекенжайында орналасқан, Radyo Natin Network желісіне тиесілі радиостанциялардың бірі.

Кабельдік және спутниктік теледидар

Pioneer Cable Vision Incorporated немесе (PCVI) барлығы 51 арна ұсынады. Ол Инопакан, Хинданг, Хилонгос, Бато және Маталом қалаларында қызмет көрсету аумағын кеңейтті. Басқа жазылушылар Cignal Digital TV, G Sat және Sky Direct қолдануды қалайды.

Білім

Қалада елдегі әртүрлі колледждер мен университеттер бар.

Бастауыш

Қалада 71 бастауыш мектеп бар, оның 3-і елді мекенде, ал 68-і ауылдық жерлерде орналасқан.

Бастауыш сыныпқа дейінгі

Түрлі барғайыда бірнеше мектепке дейінгі білім беру мекемелері, яғни балабақшалар, және күндізгі күтім орталықтары бар.