Биологияда рефугиум – бұрын кең таралған түрлердің оқшауланған популяциясы сақталатын аймақ. Климат, география, адам қызметі себеп болуы мүмкін. Мысалдар келтірілген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Биологияда рефугиум (көпше түрі: рефугиялар) – бұрын кең таралған түрдің оқшауланған немесе реликттік популяциясын сақтайтын жер. Бұл оқшаулану (аллопатрия) климаттың өзгеруіне, географиялық ерекшеліктерге немесе орманды жою, аң аулау сияқты адамның қызметіне байланысты болуы мүмкін. Қазіргі кездегі рефугиалды жануарлардың мысалдары – Орталық Африканың белгілі бір тауларында оқшауланған тау горилласы және Австралияның оңтүстік-батыс жағалауындағы белгілі бір көбейту орындарында оқшауланған Австралия теңіз арыстаны. Бұл оқшаулану көп жағдайда уақытша күй ретінде қарастырылады, алайда кейбір рефугиумдар ұзақ мерзімді болуы мүмкін, соның салдарынан басқа жерде кездеспейтін көптеген эндемикалық түрлер реликттік популяциялар ретінде сақталған. Үнді-Тынық мұхитының жылы сулы аймағы, қазіргі уақытта тек осы аймақта ғана табылған Dapsilidinium pastielsii атты теңіз динофлагеллятының «тірі қазбасы» табылғандықтан, ұзақ мерзімді рефугиум деп саналады. Өсімдіктерге келетін болсақ, антропогендік климаттың өзгеруі плейстоценнің мұздық кезеңдерінде шағын немесе үзіліспен орналасқан аумақтарға оқшауланған түрлерді анықтауға ғылыми қызығушылықты арттырады. Алайда, олардың мұздықтар аралық кезеңдердің жылы кезінде (мысалы, голоцен) ареалдарын кеңейту мүмкіндігі топографиялық, су ағыны немесе мекендеу орындарының кедергілерімен шектелген немесе оған мүмкіндік болмаған. Сондай-ақ, бірге эволюциялаған жануарлардың таратушыларының жойылуы да себеп болуы мүмкін. Қауіптің мәні – жалғасып жатқан жылудың артуы оларды алдағы онжылдықтарда жойылу немесе құрып кетуге ұшыратуы мүмкін. Антропологияда рефугиум әдетте соңғы мұздық максимум рефугиумдарына сілтеме жасайды, онда кейбір ежелгі адам популяциялары соңғы мұздық кезеңінде мұздық рефугиумдарға (континенттік мұздықтардың бетіндегі ұқсас кішкентай оқшауланған аймақтарға) кері шегінуге мәжбүр болған болуы мүмкін. Батыстан шығысқа қарай ұсынылған мысалдарға Франко-Кантабрия аймағы (Иберияның солтүстігінде), Италия және Балқан түбектері, Украинаның соңғы мұздық максимум рефугиумы және Беринг құрлық көпірі кіреді. Археологиялық және генетикалық деректер палеолиттік адамдардың бастапқы популяциялары мұздық максимумдардан (соңғы мұздық максимумды қоса алғанда) ағаштардың аз болған аймақтарында аман қалғандығын және тығыз орманды жерлерден аулақтап, жоғары біріншілік өнімділік аймақтары арқылы тарағандығын көрсетеді. Соңғы уақытта рефугиум термині қазіргі заманғы климаттың өзгеруіне қарсы тұрақты климатты ұсына алатын аймақтарды атау үшін қолданылады.
In biology, a refugium (plural: refugia) is a location which supports an isolated or relict population of a once more widespread species. This isolation (allopatry) can be due to climatic changes, geography, or human activities such as deforestation and overhunting. Present examples of refugial animal species are the mountain gorilla, isolated to specific mountains in central Africa, and the Australian sea lion, isolated to specific breeding beaches along the south west coast of Australia, due to humans taking so many of their number as game. This resulting isolation, in many cases, can be seen as only a temporary state; however, some refugia may be longstanding, thereby having many endemic species, not found elsewhere, which survive as relict populations. The Indo Pacific Warm Pool has been proposed to be a longstanding refugium, based on the discovery of the "living fossil" of a marine dinoflagellate called Dapsilidinium pastielsii, currently found in the Indo Pacific Warm Pool only. For plants, anthropogenic climate change propels scientific interest in identifying refugial species that were isolated into small or disjunct ranges during glacial episodes of the Pleistocene, yet whose ability to expand their ranges during the warmth of interglacial periods (such as the Holocene) was apparently limited or precluded by topographic, streamflow, or habitat barriers—or by the extinction of coevolved animal dispersers. The concern is that ongoing warming trends will expose them to extirpation or extinction in the decades ahead. In anthropology, refugia often refers specifically to Last Glacial Maximum refugia, where some ancestral human populations may have been forced back to glacial refugia (similar small isolated pockets on the face of the continental ice sheets) during the last glacial period. Going from west to east, suggested examples include the Franco Cantabrian region (in northern Iberia), the Italian and Balkan peninsulas, the Ukrainian LGM refuge, and the Bering Land Bridge. Archaeological and genetic data suggest that the source populations of Paleolithic humans survived the glacial maxima (including the Last Glacial Maximum) in sparsely wooded areas and dispersed through areas of high primary productivity while avoiding dense forest cover. More recently, refugia has been used to refer to areas that could offer relative climate stability in the face of modern climate change.
Түрлендіру
Жергілікті паналық ортаны зерттеу мысалы ретінде Юрген Хаффер Амазонка өзенінің алабындағы құстар популяциясының биологиялық әртүрлілігін түсіндіру үшін алғаш рет паналық орта тұжырымдамасын ұсынды. Хаффер Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі климаттың өзгеруі, популяциялардың аллопатриялық болып табылатын, қоныстануға жарамды ормандардың азаюына әкелгенін болжады. Уақыт өте келе, бұл түр түзілуге алып келді: әртүрлі паналық орталарда таралған бір түрдің популяциялары әртүрліше эволюцияланып, парапатриялық туыс түрлерді құрады. Плейстоцен аяқталғаннан кейін шөлді жағдайлар қазіргі ылғалды тропикалық ормандарға жол берді, бұл паналық орталарды қайта байланыстырды. Ғалымдар содан бері осы түр түзілу механизмі туралы идеяны кеңейтіп, Африка, Еуразия және Солтүстік Америка сияқты әлемнің басқа аймақтарындағы популяциялық үлгілерді түсіндіру үшін пайдаланды. Теориялық тұрғыдан алғанда, қазіргі биогеографиялық үлгілерді өткендегі паналық орталарды анықтау үшін қолдануға болады: егер бірнеше туыс емес түрлер бірдей таралу үлгілерін көрсетсе, бұл аймақ паналық орта болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, қазіргі кездегі тар экологиялық талаптары бар түрлердің таралуы, мұздық паналық орталарының кеңістіктік орналасуымен байланысты.
As an example of a locale refugia study, Jürgen Haffer first proposed the concept of refugia to explain the biological diversity of bird populations in the Amazonian river basin. Haffer suggested that climatic change in the late Pleistocene led to reduced reservoirs of habitable forests in which populations become allopatric. Over time, that led to speciation: populations of the same species that found themselves in different refugia evolved differently, creating parapatric sister species. As the Pleistocene ended, the arid conditions gave way to the present humid rainforest environment, reconnecting the refugia. Scholars have since expanded the idea of this mode of speciation and used it to explain population patterns in other areas of the world, such as Africa, Eurasia, and North America. Theoretically, current biogeographical patterns can be used to infer past refugia: if several unrelated species follow concurrent range patterns, the area may have been a refugium. Moreover, the current distribution of species with narrow ecological requirements tend to be associated with the spatial position of glacial refugia.
Климаттың өзгеруінен қашып келгендер
Өткендегі суыну мен жылынудың күшті кезеңдерінде өсімдіктер мен жануарлардың тірі қалуы үшін маңызды бекіністер болған климаттық паналау орындарының экологиялық түсінігі мен географиялық анықталуы, негізінен соңғы бірнеше миллион жылдағы, әсіресе Солтүстік жарты шардағы Төртінші мұздық дәуірлеріне қатысты. Өткен паналау орындарының көптеген ерекше белгілері бар, олардың ішінде "өте жақсы қорғалған орталық ерекшеліктерінің арқасында үшіншілік немесе төртіншілік климат өзгерістерінің бірнеше кезеңдерінен өткен ерекше генетикалық топтар сақталған аймақ", "мұздық/мұздықтар аралық цикл кезеңінде түрлердің географиялық ареалы ең көп қысқарған географиялық аймақ" және "аймақтық климаттың қолайсыз кезеңдерінде түрлердің жергілікті популяцияларының сақталуына мүмкіндік беретін аймақтар" жатады.
Ecological understanding and geographic identification of climate refugia that remained significant strongholds for plant and animal survival during the extremes of past cooling and warming episodes largely pertain to the Quaternary glaciation cycles during the past several million years, especially in the Northern Hemisphere. A number of defining characteristics of past refugia are prevalent, including "an area where distinct genetic lineages have persisted through a series of Tertiary or Quaternary climate fluctuations owing to special, buffering environmental characteristics", "a geographical region that a species inhabits during the period of a glacial/interglacial cycle that represents the species' maximum contraction in geographical range," and "areas where local populations of a species can persist through periods of unfavorable regional climate."