Кіріспе

Гвинеяның тарихи дамуы

Гвинеяның қазіргі мемлекеті 1958 жылға дейін құрылмаған, бірақ аймақтың тарихы еуропалық отарлаудан әлдеқайда бұрын басталады. Оның қазіргі шекаралары отаршылдық кезеңде Берлин конференциясы (1884–1885) және 1958 жылға дейін Гвинеяны басқарған француздықтармен айқындалды.

Батыс Африка империялары

Қазіргі Гвинея Батыс Африканың ірі империяларының шетінде орналасқан. Гана империясы сауда арқылы өсіп, бірақ әлморавидтердің жауалы ықпалынан қысқарып, соңында құлаған ең алғашқы империя деп саналады. Осы кезеңде Ислам діні алғаш рет бұл аймаққа келді. Сосо патшалығы (12-13 ғасырлар) қысқа ғана уақытқа өркендеді, бірақ Исламдық Мандинка Мали империясы Сондьята Кейта Сосо билеушісі Сумангуру Кантеді шамамен 1235 жылы Кирина шайқасында жеңген кезде маңызға ие болды. Мали империясын Мансалар (Императорлар) басқарды, олардың ең танымалдары – 1324 жылы Меккеге қажылық жасаған Канқу Муса. Оның билігінен кейін Мали империясы тез арада құлдырап, 15 ғасырда вассалдық мемлекеттерімен ауыстырылды. Олардың ішіндегі ең сәттісі – Соңхай империясы, ол шамамен 1460 жылдан бастап күшін кеңейтіп, территориясы мен байлығы жағынан Мали империясын басып өтті. 1582 жылы Аския Даудтың қайтысынан кейін туған мұрагерлік үшін болған азаматтық соғысқа дейін гүлденуін жалғастырды. 1591 жылы әлсіреген империя Мароккодан келген жаулап алушылардың қолына түсті. Бірақ марокколықтар патшалықты тиімді басқара алмады, және ол көптеген кішкентай патшалықтарға бөлінді. 13 ғасырдан бастап Гвинея шығанағы мен аймақта араб құл саудасы дамыды. 15 ғасырда Португалия Гвинеяда сауда посттарын құрғанда құл саудасы кеңейді, Атлантика құл саудасының бір бөлігі ретінде сатып алулар, экспорт және тұтқындарды ұрлау жүзеге асырылды. 1898 жылы Уассулу мемлекетінің Мансасы (немесе Императоры) және Малинке тегінің көшбасшысы Самори Туренің әскерлері жеңілгеннен кейін француз үстемдігі орнады. Франция Гвинеяның қазіргі шекараларын 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында басқа елдермен – атап айтқанда, британдық Сьерра-Леоне колониясымен, португалиялық колониялық Гвинеямен (қазіргі Гвинея-Бисау) және АҚШ қолдауындағы Либериямен келісті.

Тәуелсіздік (1958)

1958 жылы саяси тұрақсыздық және, әсіресе, Индокитай мен Алжир сияқты отарларымен байланыстағы сәтсіздіктерге байланысты Францияның Төртінші Республикасы құлдырады. Француз халқы Бесінші Республиканың құрылуын қолдады, ал Франция президенті Шарль де Голль 1958 жылғы 8 тамызда Францияның отарларына жаңа француз қауымдастығында көбірек автономия немесе 1958 жылғы 28 қыркүйекте өтетін референдумда дереу тәуелсіздік таңдауы берілетінін мәлімдеді. Басқа француз отарлары біріншісін таңдаса, Гвинея – Ахмет Секу Туре басшылығымен, 1957 жылғы аймақтық сайлауда 60 орынның 56-сын жеңіп алған Гвинеяның Демократиялық партиясы (PDG) тұсында – басым көпшілік дауыспен тәуелсіздікті қолдады. Француздар жылдам түрде шығып кетіп, жол бойында инфрақұрылым мен жабдықтарды жойды, және 1958 жылғы 2 қазанда Гвинея Секу Туре президенттігімен егеменді және тәуелсіз республика деп жарияланды.

Секу Туре билігі (1958-1984)

Франция президенті Шарль де Голль АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрге Гвинеяны қабылдамауын ескертті, әйтпесе Франция НАТО-ның біріктірілген әскери құрылымынан шығып, АҚШ әскерлеріне Франциядан кетуді бұйырды. Осының салдарынан АҚШ Турэ үкіметімен байланыс жасаудан бас тартты, ал Гвинея жауап ретінде кеңестік Одаққа бұрылды – бұл Кремльдің Африкадағы алғашқы табысы болды. Франциядан кейін Гвинея кеңестік Одақпен одақтасып, социалистік саясатты қабылдады. Алайда, Гвинея социализмнің қытайлық моделіне көшкендіктен бұл одақ ұзаққа созылмады. Дегенмен, президент Джон Ф. Кеннеди және оның Бейбітшілік корпусының директоры Сарджент Шрайвер Кремльдің Никита Хрущевінен де жақсырақ күш салды. 1963 жылға қарай Гвинея Мәскеуден алыстап, Вашингтонмен жақын қарым-қатынас орнатты. Гвинея АҚШ-тың көмегі мен инвестициясына көбірек сүйенді. Валери Жискар д’Эстен президент болып сайланғаннан кейін Франциямен қарым-қатынас жақсарды, сауда көлемі артты және екі ел дипломатиялық сапарлар алмасты. 1960 жылы Турэ PDG партиясын жалғыз заңды партия деп жариялады. Келесі 24 жыл бойы үкімет пен PDG біртұтас болды. Турэ жеті жылдық мерзімге төрт рет президент болып қайта сайланды, ал сайлаушыларға әр бес жыл сайын Ұлттық Ассамблеяға PDG кандидаттарының тізімі ұсынылды. Ішкі саясатта Африкалық социализмді, ал сыртқы саясатта жалпыафрикалық бірлікті жақтаған Турэ тез арада қарама-қарсы пікірлерге бөлінетін көшбасшыға айналды, оның үкіметі наразылықты төзбеді, жүздеген адамды түрмеге қамап, баспасөзді шектеді. Сонымен қатар, Гвинея үкіметі жерді мемлекеттік меншікке алды, француздық тағайындалған және дәстүрлі басшыларды қызметтерінен шеттетуге және француз үкіметі мен компанияларымен байланысты үзіп жіберді. Кеңес Одағы мен (1970-жылдардың соңына қарай) АҚШ арасында тебіреніп, Гвинеяның экономикалық жағдайы оның дипломатиялық бағыты сияқты болжамсыз болды. Өзіне қарсы ішкі және сыртқы одақтардағы қастандықтар туралы айыптаулар арқылы Турэ режимі нақты және ойдан шығарылған қарсыластарын қуғынға салып, мыңдаған саяси оппозицияны эмиграцияға мәжбүр етті. 1970 жылы көршілес Португалия Гвинеясынан португал әскерлері, эмигранттағы Гвинеялық оппозиция күштерінің қолдауымен Гвинеяға шабуыл жасады – «Жасыл теңіз» операциясын жүргізді. Португалия әскері Секу Турені, Португалия Гвинеясындағы партизан қозғалысын қолдағандығы үшін өлтіруді немесе тұтқындауды мақсат етті. Бірнеше күндік қатал шайқастан кейін португал әскерлері көптеген мақсаттарына қол жеткізбей шегінді. Секу Туре режимі ішкі тұтқындаулар мен өлім жазаларын күшейтті. 1977 жылы Гвинеялық базар әйелдерінің көтерілісі режимнің экономикалық шектеулерді жұмсартуына және үкімет бұрынғы радикалды социализмнен бас тартуына әкелді. Секу Туре 1984 жылдың 26 наурызында АҚШ-та жүрек операциясынан кейін қайтыс болды, оның орнына жаңа сайлауларға дейін уақытша президент болып тағайындалған премьер-министр Луи Лансана Беавоги келді.

Лансана Конте билігі (1984-2008)

1984 жылғы 3 сәуірде PDG жаңа басшыны сайлауға тиіс еді. Конституция бойынша, ол адам президенттікке жалғыз үміткер болар еді. Алайда, сол мәжілістен бірнеше сағат бұрын полковниктер Лансана Конте мен Диарра Траоре қан төгілмейтін төңкеріс жасап, билікті басып алды. Конте президенттік қызметті атқарды, ал Траоре желтоқсанға дейін премьер-министр болып қызмет етті. Конте бірден бұрынғы режимнің адам құқықтары саласындағы жетістіктерін сынап, 250 саяси тұтқынды босатып, шамамен 200 000 адамды эмиграциядан оралуға шақырды. Ол социализмнен айырылуын да нақтылады, бірақ бұл кедейлікті жеңілдетуге көмектеспеді және елде демократияға қарай жылжудың ешқандай белгісі көрінбеді. 1992 жылы Конте азаматтық билікке оралуды жариялады, 1993 жылы президенттік сайлау, ал 1995 жылы парламент сайлауы өтті (онда оның партиясы – Бірлік және прогресс партиясы – 114 орынның 71-ін жеңіп алды). Демократияға берілгендігіне қарамастан, Конте билікті нығайып ұстады. 2001 жылдың қыркүйегінде оппозиция жетекшісі Альфа Конде мемлекеттік қауіпсіздікке қатер төндіргені үшін тұтқындалды, бірақ 8 айдан кейін кешірілді. Одан кейін ол Францияда сүргін өмірінде болды. 2001 жылы Конте президенттік мерзімді ұзарту үшін референдум ұйымдастырып, жеңіске жетті, ал 2003 жылы оппозиция сайлауды бойкоттағаннан кейін үшінші мерзімге кірісті. 2005 жылдың қаңтарында Конте елорда Конкриде сирек кездесетін қоғамдық оқиғада қатысқанда, өлтіруге талпыныс жасалғаны күдіктенді. Оның қарсыластары оны «шаршаған диктатор» деп атап, оның кетуі сөзсіз екенін айтты, ал оның қолдаушылары оның қарсыластармен күресте жеңіске жетіп жатыр деп сенді. Гвинея әлі де өте күрделі мәселелермен бетпе-бет, ал «Foreign Policy» журналы Гвинеяның күйреу қаупі бар екенін мәлімдеді. 2000 жылы Гвинея Батыс Африканың қалған бөлігін ұзақ уақыт бойы мазалаған тұрақсыздыққа қатысты, өйткені көтерілісшілер Либерия және Сьерра-Леоне шекараларын кесіп өтіп, елдің азаматтық соғысқа бара жатқандай көрінді. Конте Гвинеяның табиғи ресурстарын көздейтін көрші елдерді айыптады, бірақ бұл талаптар жоққа шығарылды. 2003 жылы Гвинея көрші елдермен бірлесіп, көтерілісшілермен күресу жоспарын жасады. 2007 жылы үкіметке қарсы үлкен наразылықтар болды, нәтижесінде жаңа премьер-министр тағайындалды.

Конте өлімі мен 2008 жылғы төңкеріс

Турэнің өлімінен кейін бірнеше күн өткен соң болған төңкеріс кезінде Лансана Конте президент болды. Конституция мен парламент тоқтатылды және ұлттық жаңару комитеті құрылды. Конте 2008 жылдың 22 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін билікте болды. Оның өлімінен кейін бірнеше сағаттан соң Мусса Дадис Камара Гвинеяны әскери кеңес басшысы ретінде басып алды. 2009 жылдың 28 қыркүйегінде әскери кеңес өз сарбаздарына Камараның болашақ президенттік сайлауға үміткер болуына қарсы наразылық білдірген адамдарға шабуыл жасауға бұйрық берді. Сарбаздар зорлау, мүгедектендіру және кісі өлтіруге дейін барған қырқындар жасады. 2009 жылдың 3 желтоқсанында Камараның көмекшісі 2009 жылдың қыркүйегіндегі төңкеріс туралы дау кезінде оны атты. Камара медициналық көмек алу үшін Мароккоға кетті. Вице-президент (және қорғаныс министрі) Секуба Конате Камараның болмаған кезінде елді басқару үшін Ливандан ұшып келді. 2010 жылдың 12 қаңтарында Камара Мароккодан Буркина-Фасоға жеткізілді. 13 және 14 қаңтарда Уагадугуде өткен кездесуде Камара, Конате және Буркина-Фасо президенті Блез Компаоре Гвинеяны алты ай ішінде азаматтық үкіметке қайтаруды көздейтін он екі принциптің ресми мәлімдемесін жариялады. Әскерилер алдағы сайлауға қатыспайтыны және Камара Гвинеядан тыс жерде емделуін жалғастыратыны туралы келісімге қол жеткізілді. 2010 жылдың 21 қаңтарында әскери кеңес Жан Мари Дореді алты айлық кезеңдік үкіметтің премьер-министрі етіп тағайындады, сайлауға дайындық жұмыстары жүргізілді. Президенттік сайлау 2010 жылдың 27 маусымы мен 18 шілдесіне белгіленді, бұл 1958 жылы тәуелсіздік алғаннан бергі алғашқы бос және әділ сайлау деп есептелді. Бірінші тур 2010 жылдың 27 маусымында өтті, бұрынғы премьер-министр Селлу Далейн Диалло және оның қарсыласы Альфа Конде екінші турға ең көп дауыс жинаған екі үміткер болып шықты. Алайда, сайлауда алаяқтық болды деген күдік туғандықтан, екінші тур 2010 жылдың 19 қыркүйегіне дейін кейінге жылдырылды. Сайлау комиссиясы (CENI) Конате мақұлдаған жағдайда, сайлауды 10 қазанға дейін ықпалдастыру туралы хабарлады. Қазан айының басында сайлауды 24 қазанға дейін ықпалдастыру туралы тағы бір хабарлама жарияланды. Сайлау ақыры 7 қарашада өтті. Дауыс беруге қатысу жоғары болды және сайлау салыстырмалы түрде тыныш өтті. 2010 жылдың 16 қарашасында Гвинея халық жиналысының (RGP) оппозициялық партиясының жетекшісі Альфа Конде 7 қарашада өткен президенттік сайлаудың жеңімпазы деп жарияланды. Ол сайланған жағдайда қауіпсіздік секторын реформалауға және кен келісімшарттарын қарап шығуға уәде берді. 2011 жылдың 18 шілдесі күні түнде президент Конденің резиденциясына төңкеріс жасауға талпыныс жасалды. Шабуыл кезінде қарқынды атыс және граната тасталды. Президент зардап көрмеді. Төңкеріс жасауға талпыныс жасағандардың 16-сы айыпталып отыр. Көбінесе айыпталушылар Конатеге жақын адамдар болып табылады. Гвинеяның Ұлттық жиналысы, елдің заң шығару органы, 2008 жылдан бері, желтоқсандағы әскери төңкерістен кейін таратылғаннан бері жиналған жоқ. Сайлау 2007 жылдан бері бірнеше рет ықпалдастырылды және соңғы рет 2012 жылдың 8 шілдесіне жоспарланған. 2012 жылдың сәуір айында президент Конде сайлаудың "ашық және демократиялық" болуын қамтамасыз ету қажеттігін айтып, оны белгісіз мерзімге ықпалдастырды. 2013 жылдың ақпан айында Гвинея қарулы күштерінің басшысы генерал Келефа Диалло және тағы тоғыз әскери шенеунік Либерияның астанасы Монровияға бағытталған ұшақ апатқа ұшырады.

2013 жылғы наразылық

Оппозициялық коалиция ақпан айының ортасында сайлау процесінен бас тартты, негізінен президент Кондедің күдікті Оңтүстік Африка фирмасы Waymark Infotech-ты сайлаушылар тізімін жасауға талап етуіне байланысты. 2013 жылдың ақпан айының соңында Гвинеяда саяси зорлық-зомбылық күшейді, наразылық білдірушілер 2013 жылдың мамыр айында өтетін сайлаудың ашықтығына алаңдаушылықтарын білдіру үшін көшеге шықты. Демонстрациялар оппозициялық коалицияның сайлау процесінен ашықтық жоқтығына наразылық ретінде бас тарту шешімімен күшейді. Наразылықтар барысында 9 адам қаза тауып, шамамен 220 адам жарақат алды, ал қазалар мен жарақаттардың көп бөлігі қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерге тікелей оқ атуынан туындады. Саяси зорлық-зомбылық фула және малинке халықтары арасындағы этникалық қақтығыстарға да әкелді, соңғысы президент Кондеге қолдау көрсетуші базаны құрады, ал біріншісі негізінен оппозициядан тұрады. 2013 жылдың 26 наурызында оппозициялық партия 12 мамырдағы сайлау туралы үкіметпен келіссөздерден бас тартты. Оппозиция үкімет оларды құрметтемегенін және келіскен уәделерін орындамағанын мәлімдеді. Бұл Гвинея көшелеріндегі наразылықтар мен қақтығыстардың күшеюіне алып келуі мүмкін.

2014 жылғы Эбола індеті

2014 жылдың шілдесінен бастап Гвинея Эболаның тарихтағы ең кең таралған және ауыр жағдайына тап болды, ол көршілес Либерия және Сьерра-Леоне елдеріне жылдам тарады. Эпидемия 2016 жылдың маусым айында аяқталды.

2020 жылғы сайлау

2020 жылдың қазан айында президент Альфа Конде президент сайлауында жеңіске жетті. Конде 2010 жылдан бері билікте болды және үшінші мерзімге сайланды. Оппозиция нәтижелерді қабылдамады, себебі әртүрлі тәжіриптер айтылды. Президент 2020 жылдың наурызында өткен конституциялық референдумның арқасында екі мерзімге шектеуге қарамастан сайлауға қатысуға мүмкіндік алғанын мәлімдеді. Сайлаудан кейін елдің барлық аймақтарында зорлықшыл наразылықтар болды.

2021 жылғы төңкеріс

2021 жылдың 5 қыркүйегінде Альфа Конде әскерилер тарапынан құлатылды. Мамади Думбуя басқаратын Ұлттық келісім және даму комитеті билікті өз қолына алды. 2021 жылдың 1 қазанында, өткен айдағы төңкеріске жетекшілік еткен полковник Мамади Думбуя Гвинеяның уақытша президенті болып ант берді.