Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Еренштейн иллюзиясы – жарықтық немесе түс қабылдауының оптикалық иллюзиясы. Бұл көру құбылысын неміс психологы Уолтер Х. Эрнштейн (1899–1961) зерттеді, ол бастапқыда Герман тор иллюзиясының теориясын өзгертуді көздеген. Оптикалық иллюзияны ашқанда Эрнштейн, белгілі бір нүктеде тоқтаған түзу сызықтардың торлы үлгілері, фонға қарағанда жарқыраңқы орталыққа ие болып көрінетінін анықтады. Эрнштейн Германның теориясын жоққа шығару мақсатымен Л. Германның жарықтық құбылысының модификациялары атты кітабын жариялады. Ол бұл иллюзиялар контраст әсерінен емес, жарықтық әсерден туындайды және оны одан әрі зерттеу қажет деп мәлімдеді.

Тиімділігі

Эрштейн иллюзиясын жарық иллюзиясы ретінде жіктеуге болады. Пішіннің шегаралары бейне бетінің көрінетін жарықтығына әсер етеді. Конфигурацияның ортасындағы көрінетін дөңгелек пішіндер фонмен бірдей түсті, бірақ жарықтап көрінеді. Сызық сегменттері дөңгелек дискімен біріктірілгенде жарықтық эффекті жоғалады. Бұл оптикалық иллюзияның қасиеттеріне сай келеді, себебі біз қабылдайтын асимметриялық сезімдердің физикалық себептері жоқ.

Вариациялар

Эренштейн қабылдаудың күшін қалай өзгеретінін сынап көру үшін бастапқы иллюзияның әртүрлі нұсқаларын жасады. Бір нұсқасында ол сызықтардың қалыңдығын өзгертті. Ол сызықтарды өте жіңішке етіп жасауға болатынын және иллюзия бұрынғысынша сақталады екенін анықтады. Ортаның жарықтығы сызықтардың қалыңдығы артуымен бірге артады. Дегенмен, сызықтар сонша кеңейгенде, ортадағы ақ сызық жабылып қалса, иллюзия жарқыраған түсін жоғалтады және көрінбей қалады.

Пішін қабылдау парадоксы

1954 жылы бастапқы Эрнштейн иллюзиясының одан әрі өзгерістері, шардың қабырғалары концентрлі шеңберлердің үлгісіне орналастырылғанда, көзге икемді пішінде көрінетіні анықталды. Бұл оптикалық иллюзия пішіннің иллюзорлы контурын жасау үшін геометриялық факторларды пайдаланады, бұл иллюзорлы жарықтықты қолданатын басқа конфигурациялардан өзгеше. Эрнштейн сондай-ақ, фигураның жалпы мөлшерін кішіреytкенде, парадокс күшейетінін және контурдың қалыңдай көрінетінін байқады. Суреттегі пішіндер конфигурацияның жалпы ерекшеліктерінің шағын өзгерістеріне қарамастан өзгермейді. Суреттердің монохромды түстері шаршының икемді көрінуін күшейтеді.

Теориялар мен түсіндірмелер

Гештальт психологиясы иллюзорлы контурлар теориясын түсіндіру үшін қолданылуы мүмкін. Иллюзияны қабылдау кезінде, бейне немесе пішін туралы алдын ала күтулер мен сенімдер иллюзияның белгісіздігін түсіндіру үшін пайдаланылады. Физикалық стимулдың танымдық интерпретациялары біз көретін нәрседен гөрі, біздің біліміміз бен күтулерімізден құралады. Яғни, оптикалық иллюзияны немесе конфигурацияны қарағанда, біз суретті барлық қолжетімді когнитивтік немесе символдық белгілерді пайдаланып, қайтадан толықтырамыз. Бұл теория танымдық диссонанс тұжырымынан туындайды. Ми бір уақытта екі қайшы сенімді ұстағанда, оларды бір-бірімен үйлесімді ету үшін барлық мүмкіндікті пайдаланады. Мұны біз өз нормаларымыз бен күтулеріміз бұзылғанда сезілетін ыңғайсыздықтан тудырамыз. Бұл Эренштейн иллюзияларында көрінеді. Толық емес торлар сияқты физикалық стимулдардың болмауы миды ыңғайсыз жағдайға түсіреді. Бұл мәселені шешу үшін ми дөңгелектер мен шаршылардың бейнелерін жасап, тәртіп пен үйлесімділікке қол жеткізеді. Сондықтан, толық емес немесе шатастыратын стимулдарды визуалды түрде өңдеу ақпаратты қалпына келтіру үшін ішкі проблеманы шешу процестеріне сүйенеді.

Сындар

Гештальт психологиясы және иллюзиялардың жарық әсерін қанағаттандырмайтын түсіндіргендігі үшін когнитивтік диссонанс теориялары сынға ұшырады. Олар иллюзорлық жарық немесе контурдың қалай және қашан өзгеретінін зерттесе де, иллюзорлық пішіннің қалай пайда болатыны туралы түсініктер шектеулі. Сондықтан, Эрнштейн иллюзиясының қазіргі сипаттамалары жеткіліксіз, себебі олар құбылыстың көру және қабылдау механизмдерін көрсетпейді. Неміс неврологы Лотар Шпилманның пікірінше, иллюзорлық стимулдың ерекшеліктерін және жеке тұлғаның қабылдау процесін ескеретін жаңа теорияны жасау үшін қосымша зерттеулер қажет. Сондай-ақ, қазіргі қабылдау түсіндірмелеріне қарсы келетін дәлелдер де бар. Гештальт психологиясы мидың стимулды саналы түрде түсіндіру алдында иллюзияның негізін құрайтын белгілі бір күтуге ие болуы керек деп есептейді. Дегенмен, соңғы есептеу зерттеулері стимулдардың бейнесі көру нейрондарының бәсекелестігі мен ынтымақтастығы арқылы мида қалыптасатынын көрсетеді. Қайтадан, қазіргі теориялар Эрнштейн иллюзиясының нақты моделі болып табылатынын бағалау үшін қосымша нейрофизиологиялық және психологиялық зерттеулер қажет.