Кіріспе

2023 жылдың 1 қаңтарына қарай Ресей Федерациясының Башқортостан Республикасындағы Стерлитамак қаласының халқы 279 174 адамды құрады.

География

Стерлитамак Башқортостан Республикасының географиялық орталығының оңтүстігінде, Уфадан оңтүстікке қарай орналасқан. Қаланың шамамен шығысында Урал таулары жатыр, ал батысында Шығыс Еуропа жазығы басталады. Стерлитамақ төңірегінде (Белая өзенінің алабында) Шихан таулары (Юрак Тау, Куш Тау, Шах Тау және Тра Тау) орналасқан – бұл бірегей геологиялық құрылымдар. Куш Тау тауының аймағында балалардың жазғы лагерьлері мен Шиханы санаторийі бар, сондай-ақ таудың беткейінде шаңғы базасы да орналасқан. Алғашқыда қала Ашкадар және Стерля өзендері арасында салынған. Бұл аймақ қазір тарихи орталық деп есептеледі және "Ескі қала" деп белгілі. Кейіннен Стерлитамак көбінесе батыс және солтүстікке қарай кеңейді. Стерля өзені қаланың орталық бөлігінен өтіп, шығысқа қарай Ашкадар өзеніне құяды. Стерля өзені арқылы бір теміржол көпірі және төрт жүргіншілер көпірі салынып, тағы біреуі құрылыс кезеңінде. Оңтүстік-шығыс бөлігінде Ашкадар өзені Заашкадар микрорайоны мен қаланың негізгі бөлігін бөліп тұрады. Шығыс жағынан Стерлитамак Белая өзенімен шектеседі, ол Стерлитамак және Ишимбай аудандарының шекарасын құрайды. Оңтүстік жағында, ауыр машина жасау зауытының жанында, қала Ольховка өзенімен шектеседі, ол да Ашкадар өзеніне құятын саласы болып табылады.

Тарих

18 ғасырдың басында, қазіргі Стерлитамак қаласы тұрған жерде, Уфа-Орынбор жолы бойында пошта станциясы ("Тесіктер") орналасқан. Саудагер Савва Тетушев, Екатерина I жарлығымен Ащыдар өзенінде пристань салды, ол поштамен біріктірілгеннен кейін "Стерлитамак тұз пристані" деп аталды. 1773-1775 жылдардағы Пугачев көтерілісі кезінде Стерлитамак көтерілісшілердің бақылауында болды және кейіннен өртеліп жанып кетті. Жаңадан салынғаннан кейін, ол Стерлитамақ уезінің әкімшілік орталығы болды, ал 1781 жылы қала мәртебесіне ие болды. 19 ғасырдың соңында индустриализация кезінде қала қарқынды дамыды. Сол кездегі жер иелері сыра қайнату, арақ айдау және былғары өңдеу өнеркәсібін құрды. Жерді жеке меншіктеп алу жойылғанға дейін Стерлитамақ уезіндегі ең беделді жер иелері Левашовтар (қазіргі қаланың құрамындағы Левашовка ауылынан), Михайловтар (қазіргі Михайловка шағын ауданы; Михайловка ауылынан) және Белоусовтар (Белоусоводан; 2001 жылы қалаға қосылды) болды. Қалада жекеменшік кәсіпорындар мен түрлі қолөнер шеберханалары (былғары және былғары бұйымдары, ұн диірмендері, арақ және сыра өндірісі) жұмыс істеді. Қаланың ірі жұмыс берушілері Усманов, Баязитов және Утямышев еді. Жерді жеке меншіктеп алу жойылғаннан кейін қала халқы мен аумағы едәуір өсті, ірі өндіріс кәсіпорындары пайда болды. 1870 жылы Стерлитамақ қалалық думасының ғимараты салынды. Ақпан революциясынан кейін Стерлитамақ кеңесі банктерді, телеграфты және қаланың негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындарын ұлттандырды. 1919 жылдың 23 наурызындағы Орталық Атқару Комитетінің декретімен Башқұрт Автономды Кеңес Социалистік Республикасы (БАССР) жарияланды, ал Стерлитамақ автономияның астанасы болды. Кейіннен, 1922 жылы, Кеңес үкіметі қаланы өнеркәсіптік орталыққа айналдыра бастағандықтан, астана Уфаға көшірілді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Стерлитамақ, негізінен, кәсіпорындарды біріктіру және жаңаларын салу арқасында қарқынды дамыды. 1922 жылы алғашқы электр станциясы іске қосылды, ол диірмендер мен пилорамаларды қуатпен қамтамасыз етті. Қой терісін өңдеу және арақ айдау зауыттары біріктіріліп, бір үлкен пилорама құрылды. 1930 жылы Стерлитамақ ауданы құрылды (сол кезде Стерлитамақта 24 000 адам тұрды). 1932 жылы ауданда мұнай өндіріле бастады. Стерлитамақ маңында мұнай кен орындарын игеру үшін екі қала салынды: оңтүстік-шығыста Ишимбай және оңтүстікте Салават. Сонымен қатар Стерлитамақта теміржол салынып (негізінен жүк тасымалы үшін), 1934 жылы алғашқы жүк пойызы келді. Осы өзгерістерге байланысты 1939 жылға дейін қала халқы 58%-ға өсіп, 37 900 адамға жетті. Ұлы Отан соғысы кезінде Стерлитамаққа көптеген өндіріс орындары эвакуацияланды: сода және цемент зауыттары, "Қызыл Пролетарий" зауыты, Ленин Станок құрастыру зауыты, Мәскеу Аяқ киім зауыты және Воронеж Мемлекеттік Драма Театры. 1960 жылы Стерлитамақта телефон релелік станциясы салынды. 1961 жылы БАССР-дегі алғашқы троллейбус желісі іске қосылды, бұл негізінен 1980-жылдардағы нашар экологиялық жағдаймен байланысты болды. 1980 жылдың соңында Стерлитамақ зиянды шығарындылардың көптігіне байланысты елдегі ең ластанған қалалардың бірі деп тізілді. Қаладағы жұмыспен қамтудың күрт өсуіне байланысты, қаланы шығысқа қарай Ақсу өзеніне дейін кеңейту және Стерлитамақ пен Салават арасында батыстан жүк тасымалы үшін айналма жолдар салу туралы шешім қабылданды.

Метеорит

1990 жылы 17 мамырда түннің жарымына қарай Стерлитамақтан батысқа қарай 20 км жерде метеорит құлап, шамамен 10 метрлік және 5 метр тереңдіктегі кратер жасады, айналасына материал шашырады. Кратердің ішінде және сыртында 6 кг-ға дейінгі бірнеше сынықтар табылды. Бір жыл өткен соң, кратерді қазғанда 315 кг салмақтағы, іздері бар негізгі масса табылған. Метеорит октаэдрит (IIIAB) типіндегі темірден тұрады. Негізгі масса қазір Археология және этнография мұражайында, Уфа ғылыми орталығында, Ресей Ғылым академиясында сақталуда.

Халық саны

Башстат ұсынған мәліметтер бойынша, 2020 жылғы халық санағында Стерлитамақтың халқы 277 410 адамды құрады. 2010 жылғы халық санағымен салыстырғанда, онда 273 486 адам тіркелген еді, яғни аздап өсім байқалды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Стерлитамак Стерлитамак ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бірлік ретінде ол жеке Стерлитамак республикалық маңызы бар қаласы ретінде құрылған – аудандармен тең статусқа ие әкімшілік бөлім.

Мекемелер

Қалада 12 аурухана бар, оларда 2700 төсек және 18 поликлиника бар. Мекемелер біріктірілгеннен кейін, 2020 жылғы мәліметтер бойынша, қаладағы ауруханалар мен поликлиникалардың жалпы саны филиалдары бар 10 ұйымды құрайды. Қалада бір телеарна және бір радиостанция бар.

Мәдениет

Қазіргі уақытта Стерлитамақта жұмыс істейтін негізгі спорттық нысандар үш стадионды (спорттық стадион, "Содовик" стадионы және "Спортакадемия" стадионы) және екі бассейнді (ұзындығы 25 метр) қамтиды. Қаладағы мәдени орындар: Стерлитамақ тарихи мұражайы, Башқұрт мемлекеттік өнер галереясы, М.В. Нестерова атындағы өнер мұражайы, "Театрлық қауымдастық, Стерлитамақ" (мемлекеттік орыс драма театры, Башқұрт драма театры және би театры), "Бенефис" театр студиясы және қалалық филармония. 3 кинотеатр ("Искра", 2 кинозалдан тұратын "Салават" кинотеатры, балалар "Пионер" кинотеатры), 5 сарай мен мәдениет үйі, А.П. Гайдар атындағы Пионерлер мен мектеп оқушылары сарайы бар. 2007 жылға дейін қала кәсіби футбол клубы (КФК) "Содовик" қатысып, футболдан Ресей бірінші лигасының чемпионатына қатысты. Өкінішке орай, "Содовик" КФК-ні демеушілік еткен "Сода" компаниясы басшылығы ауысқаннан кейін қаржыландыру тоқтатылды. Компанияның жаңа басшылығы футбол клубына қаржы жұмсауды пайдасыз деп тапты. 2008 жылдың басына қарай, "Содовик" КФК-ін тарату аясында балалар футбол мектебі жабылды. 8-ден 18 жасқа дейінгі 300-ге жуық бала футбол клубынан шығарылды.

Білім

57 балабақша, 35 мектеп, алты жоғары мектеп, бір лицей, сегіз кәсіптік-техникалық училище, жеті колледж, СКСЭИП сауда мектебі, Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің филиалдары, Башқорт мемлекеттік университеті, Урал мемлекеттік дене шынықтыру университеті (Стерлитамак дене шынықтыру институты), Уфа мемлекеттік авиациялық техникалық университеті, Заманауи гуманитарлық академия (WGA), Шығыс экономикалық мемлекеттік университеті (VEGU).

Экономика

Стерлитамақ – толыққанды инфрақұрылымы және жақсы көлік жүйесі бар дамыған өнеркәсіптік қала. Оның басты салалары химия өндірісі, машина жасау және тамақ-алкоголь өндірісі болып табылады.

Өнеркәсіп

Стерлитамақ – химия өнеркәсібінің ірі орталығы. Қаланың экономикалық әлеуетін негізінен бірнеше ірі химиялық және мұнай-химиялық кәсіпорындар анықтайды. 2008 жылға дейін олар жалпы құны 37 миллиард 340 миллион рубльді құрайтын тауарларды өндірді; ірі компаниялардың қатарында «Башқор сода компаниясы» (13 миллиард 788 миллион рубль), Caustic Inc. (10 миллиард 344 миллион рубль) және «Стерлитамақ мұнай-химия зауыты» (СПП АҚ) (3 миллиард 868 миллион рубль) бар. СПП АҚ резеңке өндірісі үшін фенолдық антиоксиданттарды Ресейде жалғыз жеткізіп тұрады; сонымен қатар, «Агидол» өндіріс тұрақтандырғыштары сериясын дамытуды жалғастырды. «Резеңке», «Синтез резеңке» және «Авангард» АҚ-да қиын жағдай орын алды. Стерлитамақта машина жасау және құрал жасау салалары да маңызды, оларға Стерлитамақ машина жасау зауыты, «Қызыл пролетарий», Автокөлік жөндеу зауыты, «Строймаш» зауыты және «Инмаш» кіреді. Сонымен қатар, қалада бірнеше құрылыс кәсіпорындары бар. «Содовик» соңғы 14 жылда алғаш рет цемент өндірісінің көлемін 1 миллион тоннадан асырды. Ең ірі құрылыс компаниясы – «Стерлитамақстрой» АҚ. Тамақ өнеркәсібі де дамыған. Қалада арақ («Башспирт» еншілес компаниясы) және сыра («Heineken») өндіретін зауыттар бар. «Сталька» өндіріс зауыты (алкогольді арақ өндірісі) және «Шихан» сыра зауыты (2005 жылға дейін) республикада ғана емес, Ресейдің көптеген көршілес аймақтарында да белгілі және танымал. 2009 жылы 100 жылдығын тойлаған «Стерлитамақ нан зауыты» елде және Еділ аймағында кеңінен танымал. Қалада сондай-ақ екі ірі сүт зауыты және төрт шұжық зауыты бар. 2008 жылы өнеркәсіп кәсіпорындары тұтынушыларға 51,6 миллиард рубльден астам өнім жіберген.

Троллейбус

Стерлитамақта қоғамдық көліктің басты түрі – троллейбус жүйесі. Ол 18 негізгі бағыттан және 3 қосымша бағыттан тұрады, оларды күн сайын 135 троллейбус қамтиды. Күнделікті 230 000-нан астам жолаушы тасымалданады, бұл Стерлитамақтағы қоғамдық көліктің жалпы пайдалануының 80 пайызын құрайды. Стерлитамақта жаңа құрылыс нысандарына қызмет көрсету үшін троллейбус бағыттарын ұзарту дәстүрге айналған. Осы кең желі троллейбустың қалада осылай кең танылуын түсіндіреді. Троллейбустардың көп бөлігі Башқұрт троллейбус зауытынан алынған.

Автобус

Қалада автобус қызметі де бар. Басты автобус маршруттары қаланың маңызды көшелерімен өтеді; көпшілігі троллейбус маршруттарымен бірдей, бірақ троллейбустарға қарағанда азырақ жиілікте жүреді. Автобус тасымалдауды Стерлитамак жолаушылар автокөлігі кәсіпорны (GUP Bashavtotrans) жүзеге асырады. Бұл – төмендетілген корпусы бар, Башқұрт өндірісінің NEFAZ автобустары, жайлы автобустар.

Қоғамдық көліктердің басқа түрлері

Қалада автобустар мен троллейбустардан жылдамдық және маневрлік қабілеті жағынан басым болатын (қаладағы көлік қадауылдарының өсуіне байланысты маңызды артықшылықтар) шатл автобустары да бар. 2008 жылдың 25 шілдесінде қалада "Gazelle" микроавтобустарын пайдалануға тыйым салынды, себебі олардың қозғалтқыштары Euro 3 стандарты бойынша көлік құралдарынан шығатын газдар нормасына сай келмейтін. Олар "Mercedes Sprinter", "Volkswagen Transporter" және "Peugeot Boxer" микроавтобустарымен ауыстырылды. Бұл шетелдік маркалардың барлығы Euro 3 және Euro 4 стандарттарына сәйкес келетін қозғалтқыштармен жабдықталған және жоғары деңгейдегі қауіпсіздікпен қамтамасыз етілген. 2009 жылдың көктемінде қала әкімдігі "Gazelle" микроавтобустарында жолаушылар санын 40 бірліктен аспау шартымен рұқсат берді.

Теміржол

Қалада Уфа-Орынбор бағытының электрленбеген бөлігінде станция бар, бірақ ол жолаушылар сұранысына байланысты емес және көбінесе жүк тасымалына пайдаланылады. Осы бағыттағы теміржол көлігінің басты кемшілігі – өте төмен жылдамдық; Уфаға пойызбен шамамен 5 сағатқа жуық уақыт кетеді, ал автобуспен қаражолмен 2,5-3 сағатта жетеді. Бұның себебі негізгі желінің бір бөлігі жалғыз рельстік жол болып табылады. 2021 жылдың 14 қарашасында Башқортостан Республикасында алғашқы "Поездбен Хогвартсқа саяхат" іс-шарасы өтті. Саяхат Стерлитамақтан басталып, Башқортостанның Ақкөлге дейін созылып, қайта Стерлитамаққа оралды. Саяхат барысында жолаушыларға Гарри Поттер әлемінің кейіпкерлері серік болды.

Спорт

Қалалық стадион (Городской стадион) бұрын "Содовик Стерлитамак" футбол клубының ойындарын қабылдаған, бірақ олар 2000 жылы салынған "Содовик" стадионына көшіп кетті. Қалалық стадион инвестиция жетіспеуден зардап шекті және қазір "Меткор Стерлитамак" спидвей командасының мотоцикл спидвейі үшін пайдаланылады, бұл команда 2006 жылы Ресей командалық спидвей чемпионатында бақ сынасты.