Кіріспе

Неміс әскери операциясы – Югославия партизандарының басшысы маршал Иосип Броз Титоны тұтқындауға немесе өлтіруге бағытталған неміс операциясы. Rösselsprung операциясы (Unternehmen Rösselsprung) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның XV тау корпусы мен коллаборационисттік күштердің Югославия партизандарының Боснияның Дрвар қаласындағы Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі Жоғарғы штабына жасалған әуе және жер шабуылы. Ол 1944 жылдың 25 мамырында партизандық көшбасшы маршал Иосип Броз Титоны тұтқындау немесе өлтіру, штаб-пәтерді, қолдау объектілерін және одақтас әскери миссияларды жою мақсатымен басталды. Бұл операция Югославия тарихындағы жеті дұшпан шабуылының бір бөлігі болып табылады және жеті дұшпан шабуылы тарихи-зерттеу аясының құрамына кіреді. Әуе шабуылы Дрварға жасалған шабуыл деп те белгілі. Rösselsprung операциясы – 500-ші СС парашют батальонының парашют және планермен шабуылдауымен тікелей әрекет етуі және Дрварға қарай XV тау корпусының жер күштерімен бірігуді қамтитын операция. Әуе шабуылынан бұрын Люфтваффе қалаға ауыр бомбалау жүргізді. Жер күштерінің құрамында Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің ішкі күзет әскерлері мен коллаборационисттік четниктер болды. Тито, оның штабының басшылары және одақтас әскери қызметкерлер, әуе шабуылы кезінде Дрварда болғандарына қарамастан, қашып кетті. Қалада және Дрварға жақын аудандардағы партизандардың қарсыласуы миссияның сәтсіз аяқталуына себеп болды. Басқа факторлардың ішінде неміс барлау органдарының Титоның нақты орналасқан жері туралы ақпаратты бөлісуден бас тартуы және неміс әуе десанттық күштерінің командирінің кездейсоқ жағдайларға дайындық жоспарларының болмауы да бар.

Өмірбаян

1941 жылғы 6 сәуірде Осі державалары Югославияға бірнеше бағыттан шабуыл жасады, 11 күннен кейін дайындықсыз қалған Югославия Корольдік армиясын жеңіп, капитуляцияға мәжбүр етті. Басып алудан кейін Югославия Осі державалары арасында аннексиялар мен оккупациялық аймақтар арқылы бөлінді. Қазіргі Хорватия мен Босния және Герцеговина аумағында фашистік және ультраұлттық Усташе басқаратын Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH) құрылды. НДГ "Вена сызығы" деп аталатын неміс-итальяндық демаркациялық сызықпен бөлінді; немістер НДГ-ның солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерін, ал итальяндықтар оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерін басып алды. НДГ дереу геноцидтік саясатты жүзеге асыра бастады. Югославияның күйреуінен кейін қарулы топтар пайда болды, ал НДГ аумағында, бастапқыда Усташе билігіне қарсы сербтердің қарсылығы идеологиямен тығыз байланысты болмағанмен, екі негізгі топ тез құрылды: коммунистер жетекшілігіндегі партизандар және серб ұлтшылдары – четниктер. Партизандар соғыс бойына Осі державаларына қарсы тұрды, ал четниктер 1941 жылдың ортасынан бастап НДГ-да орналасқан итальяндық оккупациялық күштермен, сондай-ақ 1943 жылдың қыркүйегінде итальяндықтар капитуляциядан кейін немістермен кеңінен ынтымақтастық жасады. 1943 жылдың алғашқы алты айында Осі державаларының "Ақ жазу" және "Қара жазу" операциялары партизандарға елеулі соққылар келтірді; алайда қыркүйекте партизандық көшбасшы Иосип Броз Тито Италияның капитуляциясынан пайдаланып, өзінің бақылауындағы аумақты кеңейтіп, күштерін шамамен 200 000 адамға дейін екі есеге арттырды және оларды тұтқынға алынған итальяндық қарулармен жарақтандырды. Қараша айының соңында ол НДГ-ның босатылған ауданындағы Яйце қаласында Ұлттық конгресс өткізді, онда Югославияның маршалы және премьер-министрі болып тағайындалды. Ол өзінің штабын Динар Альпісіндегі Дрвар қаласында орнатты және үнемі қозғалып отыру тактикасын уақытша тоқтатты. [[Германияның фильдмаршалы Максимилиан фон Вайхс, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Вермахттың бас қолбасшысы, бірнеше аптадан кейін "Тито біздің ең қауіпті жауымыз" екенін мойындады. Титоның жеке штабы бастапқыда Дрвар қаласының орталығынан солтүстікке қарай шамамен бір шақырымдағы қырқаның астындағы үңгірде орналасқан. Үңгірдің астынан Унак өзені ағып, қала мен үңгір арасындағы қозғалысқа кедергі келтірді, ал үңгірдің үстіндегі жота бойымен темір жол желісі өтті. Партизандық штабтан басқа, Дрварда және оның айналасында Партизандық және Коммунистік партияның қолдау, оқыту және жастар ұйымдары орналасқан. Титоның жеке қауіпсіздігіне жауапты Титоның эскорт батальоны. Партизандарға арналған британдық және кеңестік әскери миссиялар, сондай-ақ кейбір АҚШ әскери офицерлері Дрварға жақын ауылдарда орналасты. Британдық миссияны рейд кезінде Лондонда болған бригадир Фицрой Маклин басқарды, оның құрамында Уинстон Черчилльдің ұлы майор Рэндольф Черчилль де болды. "Россельспрунг" операциясы кезінде британдық миссияны оның екінші командирі, подполковник Вивиан Стрит басқарды.

Дрвар маңындағы партизандық тәртіп

Дрвардағы және оның айналасындағы партизандық штаб пен байланысты ұйымдардан басқа, XV тау корпусының жер шабуылына ұшырайтын операциялар аймағында 12 000-дан 16 000-ға дейін партизан болды. Дрвар маңында Коча Попович басқарған 1-ші пролетар корпусының бөлімдері болды; бұл корпус элиталық 1-ші пролетар және 6-шы Лика пролетар дивизияларынан тұрды, корпустың штабы Дрвардың шығысында Мокроноге ауылында орналасқан. Оның бағынышты құралымдары одан әрі орналасқан: 6-шы Лика пролетар дивизиясы Дрвардан батысқа қарай, ал 1-ші пролетар дивизиясы Яйце және Мрконьич Град аймағында, Дрвардан шығысқа қарай дислокацияланған. Дрварға ең жақын үлкен партизандық құрама – 6-шы Лика пролетар дивизиясының 3-ші Лика пролетар бригадасы, Резановци және Трубар ауылдарында, Дрвардың оңтүстігінде және оңтүстік-батысында орналасқан. Операциялардың кең аумағында Славко Родич басқарған 5-ші партизан корпусы және Владо Ћеткович басқарған 8-ші корпус болды. 5-ші корпус Дрвардың солтүстік-шығысы мен солтүстік-батысына дислокацияланған, оның штабы Мрконьич Град–Ключ тас жолының оңтүстігінде, ал 8-ші корпус оңтүстік-шығысқа орналасқан, оның штабы Гламоч және Ливно аңғарлары арасындағы тауларда орналасқан. Алдағы шайқас үшін маңыздысы, 5-ші корпустың 4-ші Крайна дивизиясы Бихач пен Босански Петровац арасында дислокацияланған. 4-ші Крайна дивизиясының екі бригадасы және 39-шы Крайна дивизиясының бір бригадасы Дрвардың солтүстігінде қорғаныс шегін құрды, ол Бихачтан Крупа арқылы Сански Мостқа дейін созылды. 8-ші корпустың 9-шы Далматин дивизиясы Ливно мен Босанско Грахово арасында оңтүстікке дислокацияланған.

Неміс құпия қызметі

Үш неміс барлау ұйымы Титоның штаб-пәтерінің орналасқан жерін және Двардағы партизандық күштердің дислокациясын анықтауға тырысты. Олардың біріншісі – Абвердің (Вермахттың барлау қызметі) II бөлімінің Бенеш арнайы тобы, оның бірқатар мүшелері Титоның Яйце қаласындағы Германия шабуылына дейін қалада болуын анықтауға қатысқан. Бенеш арнайы тобы Бранденбург дивизиясының құрамына кірді және жергілікті тілдерде сөйлейтін этникалық немістермен жұмыс істеді. Топ Четниктермен де, Усташе жасақтарымен де көптеген байланыстарға ие болды және 1943 жылдың қазан айынан бастап Титоның қозғалысын қадағалап келді. Сол топтың лейтенанты Кирхнер Яйце қайта басып алынбастан бұрын Титоның орнын табуға жауапты болды және ол Босанско-Грахово маңында бақылау бекетін құрды. Ол Дрвар үңгіріне өте жақын келді, одақтас әскери миссияларды анықтады, бірақ неміс радиоперехваттары Дрвардың Тито штабының орны екенін растағанына қарамастан, Кирхнер штаб-пәтердің орналасқан жері ретінде үңгірді нақты анықтай алмады. Кирхнер операция үшін 500-ші СС парашюттік батальонына бекітілді. Екінші барлау ұйымы – ФАТ (Фронттық барлау тобы) 216, Абвердің I бөлімінің бөлімшесі. Лейтенант Завадил басқаратын ФАТ216 да 500-ші СС парашюттік батальонына қосылды, бірақ рейдті жоспарлау үшін пайдаланылған барлауға көп үлес қоспады. Адольф Гитлердің бұйрығымен, 1943 жылдың қыркүйегінде Муссолиниді құтқару операциясын басқарған СС-нің (СС-нің барлау бөлімі) штурмбаннфюрері Отто Скорцени рейдке дейін барлау жұмыстарына тәуелсіз түрде қатысты. Скорцени СД атынан әрекет етті және партизан дезертирінен Тито штабының үңгірде орналасқандығы туралы ақпарат алғаннан кейін, Титоны өлтіру үшін шағын сарбаз тобымен Дварға ену жоспарын ұсынды. Скорцени Титоны жою жоспарының құпиясы ашылғанын және енді операцияға қатысы болмағанын тез арада анықтады. Ол жинаған пайдалы ақпаратты операцияның маңызды әуе шабуылына қатысты аспектілерін жоспарлауға жауапты 500-ші СС парашюттік батальонының командирі, хауптштурмфюрер Курт Рыбкаға бермеген сияқты көрінеді. Көптеген себептердің бірі – ведомствоаралық бәсекелестік пен жарыс, үш ұйым жинаған барлау ақпаратын бөліспеді, бұл операцияның тактикалық жоспарлауы мен орындалуына маңызды әсер етті. Немістер 25 мамыр Титоның туған күні деп жазылған жалған құжаттарды тапты және сол күні шабуылды жоспарлады.

Партиялық барлау қызметі

Партизандардың тиімді барлау желісі болды. Олар Югославияда 500-ші СС парашюттік батальонының бар екенін біраз уақыттан бері, ал әуе шабуылының жалпы қауіп-қатерінен алты айдан астам уақыттан бері хабардар болды. Олар операцияға бір ай бұрын 500-ші СС парашюттік батальонының оқшаулануы немесе Загреб пен Баня-Лукада көлік ұшақтары мен жолайықтардың шоғырлануы туралы білген болуы мүмкін. Партизандар Скорзени сұраққа тартып алған дезертирді де ұстады. Шабуылдың осы ерте белгілерінің нәтижесінде Титоның бас штабы Дрвардың батысындағы Бастаси ауылының жанындағы басқа үңгірге көшірілді. Тито күндіз Дрвар үңгірін пайдаланып, түнде Бастаси үңгіріне оралды. Қосымша сақтық шарасы ретінде 6-шы Лика пролетар дивизиясының бөлімдері Дрварға жақындатылды. 1944 жылдың 23 мамырында бір неміс Fieseler Fi 156 барлау ұшағы Дрвардың үстінен Уна аңғарында бірнеше рет параллель бағытта ұшып өтті, бұл әуе суретін түсіруге сәйкес келетін әрекеттер еді. Ұшақ британдық әскери миссиясы мен американдық әскери қызметкерлері орналасқан Принавор және Трнинич Бријег ауылдарына ерекше назар аударды. Бұл жағдайды британдық әскери миссиясының міндетін атқарушы қолбасшысы Стрит байқады, ол бомбалауға дайындалуды анықтау деп болжады және Тито мен американдықтарға ескертті. Одақтас миссияларының екеуі де осыған байланысты орналасқан жерлерін өзгертті. Британдықтар алған барлауға қарамастан, партизандар қауіпке өте беймаза болған сияқты; Титоның штаб бастығы Арсо Йованович "неміс шабуылы мүмкін емес" деп мойын соқты. Титоның алдағы шабуыл туралы хабардар болмағанын көрсететін ең айқын белгі – ол 24 мамыр күні кешке тойдан кейін Бастасиге қайтудың орнына Дрвар үңгірінде түндеді. "Ультра" арқылы неміс радиохабарларын ұстап алу арқылы британдықтар немістердің "Россельспрунг" деп аталатын операцияны жоспарлап жатқанын білді. Алайда, қолда бар ақпаратта операция қайда өтетіні немесе оның мақсаттары қандай болуы мүмкін екені көрсетілмеген.

Жоспарлау

Ақпарат жинаудан кейін, операцияны жоғары деңгейде жоспарлау 1944 жылдың 6 мамырында, фон Вайхс алғашқы бұйрықтарын бергеннен кейін басталды. Гитлер 21 мамырда фон Вайхстың соңғы жоспарларына келісім берді. XV тау корпусына бұйрықты 2-ші танк армиясының қолбасшысы генерал-оберст Лотар Рендулич сол күні шығарды, дайындыққа үш күн қалды. Операцияны жүргізуге штаб-пәтері Книн қаласында орналасқан XV тау корпусының командирі, генерал-инфантери Эрнст фон Лейзер жауапты болды. Фон Лейзердің XV тау корпусының құрлық әскерлері F армия тобынан, 2-ші танк армиясынан және V СС тау корпусының резервтерінен күшті нығайтылды. Бұл нығайтуларға екі танк ротасы, 1-ші тау дивизиясының (54-ші тау барлау батальоны) барлау батальондары, 369-шы (хорват) жаяу әскер дивизиясы және 7-ші СС еріктілер тау дивизиясының көп бөлігі кірді. Принц Евгений. Операцияға бөлінген неміс әскерлерінің жалпы саны шамамен 16 000 адамды құрады. XV тау корпусының жоспары бойынша, Дрвардың ішінде және айналасындағы партизандық бекіністерін Люфтваффе ұшақтарымен ауыр бомбалау жоспарланған, содан кейін 500-ші СС парашют батальоны парашют және планерлермен шабуыл жасап, Титоны қолға түсіру немесе өлтіру және оның штабын жою міндеті қойылды. Шабуылға партизандарға жіберілген одақтас әскери миссияларды қолға түсіру немесе жою міндеттері де кірді. Сол күні XV тау корпусының жердегі күштері 500-ші СС парашют батальонымен байланысу үшін Дрварға жетіп, шабуылдауға тиіс болды. Дрварды басып алғаннан кейін Титоны немесе оның денесін алып қайту үшін кішкентай барлау ұшағына тапсырма берілді.

Жер асты әскерлері

Фон Лейзердің XV тау корпусының жер күштері үшін жоспар барлық бағыттардан Дрвар–Босански Петровац аймағына қарай тоғыз бөлек, бірақ үйлестірілген шабуыл жасау болды. Топталу мен міндеттер мыналар болды: 373-ші (хорват) жаяу әскер дивизиясының 384-ші жаяу әскер полкі (хорват легионерлері), 202-ші танк батальонының 2-ші ротасының элементтерімен, командирі оберст Вилламның атымен Kampfgruppe Willam деп аталды, 05:00-де Серб ауылынан Дрварға қарай шығысқа жылжу керек болды. Kampfgruppe Willam 25 мамырда Дрварда 500-ші СС парашют батальонының командалығын алып, содан кейін Босански Петровац бағытында шабуыл жасау міндеті қойылды. 373-ші (хорват) жаяу әскер дивизиясының батальон тобы сағат 05:00-де Лапачтан шығысқа қарай Кулен Вакуф арқылы өтіп, Врточедегі жол торабын басып алуға шығуы керек еді. Қажет болған жағдайда, Бихачқа қарай солтүстік-батысқа жылдамдап, жолды ашу керек еді. 92-ші мотоатқыштар полкі, 54-ші барлау батальонымен (1-ші тау дивизиясынан), 55-ші пионер батальонымен (1-ші казак дивизиясынан), 468-ші бронеавтомобиль ротасы және 2-ші хорват жеңіл жаяу әскер бригадасының полк тобы Бихач пен Босанска Крупадан сағат 05:00-де оңтүстік-шығысқа қарай Врточе арқылы өтіп, Босански Петровацты мүмкіндігінше тезірек басып алуға, сол жердегі партизандарды жоюға және партизандық әуежай мен жабдықтау базаларын басып алуға тиіс болды. Босански Петровацты басып алғаннан кейін, партизандардың сол жолмен шегінуіне жол бермеу үшін және Дрвардағы 500-ші СС парашют батальонымен байланысу үшін бір бөлім Дрварға жіберілуі керек еді. 7-ші СС дивизиясының полк тобы Мрконжич Град аймағынан батысқа қарай жылдамдап, Сананың шығысындағы партизандық қарсылықты бұзып, содан кейін Дрвардан шығу жолдарын жабу үшін кең майданға тарап, шабуыл жасауы керек еді. Бұл топтың бір бөлігі Яйцеден теміржол және Савичи арқылы Млиниште электр станциясының аймағына жететін мақсатына жетуі керек еді. 7-ші СС дивизиясының басқаруымен, 202-ші танк батальонының 1-ші ротасынан және офицер курсанттарынан құралған Kampfgruppe Panzergrenadier Sturmbattalion Баня-Лукадан Ключке қарай партизандар пайдаланатын Сана арқылы өту нүктесін басып алу үшін жылдамдауы керек еді. 105-ші СС барлау батальоны қосымша танк ротасымен Ливнодан жылдамдап, Ливно аңғарындағы партизандық жабдықтау базаларын басып алып, Босанско Грахово арқылы Дрварға шабуыл жасап, Дрвардың оңтүстігіне партизандардың шегінуіне жол бермеу керек еді. 105-ші СС барлау батальонының басқаруымен 369-шы (хорват) жаяу әскер дивизиясының 369-шы барлау батальоны Ливнодан Гламоч аңғарына дейін Дрвардан оңтүстік-шығысқа қарай шегінген партизандық күштерге қарсы жылдамдауы керек еді. Бранденбург дивизиясының 1-ші полкі Момчило Джуичтің Четник Динара дивизиясымен бірге Книннен Босанско Граховоға қарай жылдамдап, Прекая Дрвар аймағында партизандарға қарсы арнайы операциялар жүргізуі керек еді.

Операция

Шабуыл 1944 жылғы 25 мамырда сағат 05:00-де, оларға бекітілген операциялық аймақтарды қоршаған жиын жерлерінен жер күштерінің ілгерілеуімен басталды. Сағат 06:35 шамасында Люфтваффе бомбалаушыларының бес эскадрильясы, оның ішінде Юнкерс Ju 87 Stuka пикируші бомбалаушылары, Двар және Босански Петровац қалаларындағы нысаналарды бомбалауды бастады. Сол күні барлығы 440 сортie жасалды.

Әуе шабуылы және алғашқы жауап

500-ші СС парашют батальоны парашютпен түсіруді және өз мақсаттарына 07:00-де бастады, көптеген парашютшілер мен планер ұшқыштары бомбалаудан туған түтін мен шаңға қарамастан өз мақсаттарына салыстырмалы түрде жақын жерге қонуға мүкіндік алды. Кейбір планерлер бағыттан айтарлықтай ауытқып, соның ішінде біреуі Дрвардан батысқа қарай 7 км жердегі Бастаси үңгірінің алдына, ал бірнешеуі Дрвар маңындағы Врточе деген жерге қонды (Бихач пен Петровац арасындағы Врточемен шатастырмау керек, ол 92-ші моторизацияланған полктің шабуыл осі болды). Бастасиде қонған планердегілерді үңгірді күзетіп тұрған Титоның сүйемелдеу батальонының мүшелері дереу өлтірді, ал Врточедегі планердегілер Дрварға қарай жол ашуға мәжбүр болды. Құрғақ жерге қонғаннан кейін 500-ші СС парашют батальонының бірінші тобы Дрварды жылдам бақылауға алды. Қызыл топтың қолдауымен Пантера тобы зираттағы минимал қарсылықты жеңіп, Рыбка штабын зират қабырғаларының артына орналастырды, бірақ Титоның немесе оның штабының ешқандай белгісі болған жоқ. Грейфер және Брехер топтары да сәтсіз болды, себебі британдық және американдық топтар 23 мамырдағы әуе барлаудан кейін орын ауыстырған. Штурмер тобының бір бөлігі планерлерін Дрвар үңгірінің оңтүстігіндегі далаға қондырды және үңгір маңындағы биік жерде Титоның сүйемелдеу батальонының мүшелерінен отқа түсті. Драуфгэнгер тобы планерлерін "Батыс айқышы" деп аталатын жерге қондырды, содан кейін партизандық байланыс орталығы деп санайтын ғимаратқа шабуыл жасады. Алайда, ғимарат Югославия Коммунистік партиясының Орталық комитетінің кеңсесі болды, және олар ғимаратты сақиналық зарядтармен толығымен қиратуға дейін қаһарлы түрде қарсылық көрсетті. Көк және Жасыл топтар, парашют әскерлерінен құралған және Дрвардың халқының көп бөлігі тұратын шығыс бөлігіне қонды, демек, олар да ауыр шайқасқа қатысты. SKOJ Дрварда конференциясын аяқтаған еді, және көптеген делегаттар қалада қалып қойды. Көптеген жастар қолдарына барған қаруды алып, қаланың шығыс жағында қоршау жасауға тырысқан парашютшілермен күресуге кірісті. Мокроногеге қарай 2 км қашықтықта, шамамен 130 студенттен тұратын партизандық офицерлерді даярлайтын мектеп орналасқан. Дрвардан соғыс дауыстарын естіген студенттер бастапқыда тек тапаншалар мен бірнеше мылтықтармен қаруланып батысқа қарай жорыққа шықты. Олар екі топқа бөлінді: кішкентай топ Унакты кесіп өтіп, Титоның үңгіріне апаратын қырлы жолмен батысқа қарай жылжыды, ал үлкен топ парашютпен түсірілген неміс жабдықтарының бірнеше контейнерлерінен қару-жарақ пен оқ-дәрі жинады. Үлкен топ студенттер 08:00 шамасында шығыстан Жасыл және Көк топтарға шабуыл жасады, ауыр шығынға ұшырады, бірақ неміс қанатына үздіксіз қысым жасады. Сағат 09:00 шамасында немістер Дрварды толығымен бақылауға алды, және қолдағы әскерлер Титоның суреттерімен қаруланып, үйден-үйге кіріп, таба алған бейбіт тұрғындарды қатыгездікпен сұраққа алды. Бұл басталғаннан кейін көп ұзамай, Рыбка партизандық қарсылықтың үңгірдің солтүстігінде шоғырланғанын түсінді. Сондықтан ол сол бағытта шабуылға әскерін шақыру үшін қызыл сигнал берді.

Тито үңгірінің шабуылдалуы және партизандардың қарсы шабуылдауы

Сағат 10:30 шамасында Рибка ҮНАК арқылы майлы шабуыл бастады, оған кем дегенде бір МГ42 пулеметінен атылған оқтар үңгірдің аузына бағытталды. Немістер үңгірден елу метр қашықтықтағы төбенің басына жетті, бірақ шабуыл кезінде ауыр шығынға ұшырады. Олар сондай-ақ судың азайып бара жатқанын сезді. Осы шабуылға дейін Тито және оның 20 шағын тобы үңгірге тығылды. Рибка шабуылға әскерін жинап жатқанда, айналасындағы партизан күштері Дрварға қарқынды түрде жеткізілді. 6-шы Лика пролетариат дивизиясының 3-ші Лика пролетариат бригадасының үш батальоны оңтүстік-шығыстан жақындады. Бір батальон зираттағы неміс бекінісіне шабуыл жасады, ал қалған екеуі немістерге батыстан шабуыл жасау үшін жанынан өтіп кетті. Сағат 11:15 шамасында, Рибканың алғашқы шабуылы жеңіліске ұшырағаннан кейін, Тито мен онымен бірге болған шағын топ үңгірден қашып шықты. Үңгірдің аузында платформа болды, олар платформадағы люктен арқанмен түсті, бірақ Титоның серігі Даворянка Паунович ("Зденка" кодировкасымен) және оның иті Тигардың жасаған әрекеттерінен кейбір кешігулер болды. Топтар бөлініп, ҮНАК өзенінен алысқа қарай ағатын шағын арнаны бағыттап, шығысқа қарай биікке көтеріліп, Поточи ауылына қарай шегінді.

Немістердің екінші шабуылы мен шегінуі

Парашютпен түсірілген әскерлердің екінші толқыны шамамен түске қарай зираттың батысына екі топқа бөлініп түсірілді. Түсіру аймағы Дрвардың батысындағы партизандардың атыс шегінде болды, десантшылар түсіру кезінде көптеген жарақат алды. Қалғандарын жинағаннан кейін Рыбка екінші шабуылға көшті, бірақ оның қанатындағы қысым тым күшті болды, және шабуыл тағы да сәтсіз аяқталды. Екі тарап та ауыр жарақаттар алған күйі кешкі сағаттарға дейін шайқас жалғасты. Кешкі уақытта Рыбка күшін зират аймағына қайтаруға бұйрық берді, онда ол қорғаныс шеңбері құрды. Қайтарылғанда кем дегенде бір топ әскер қоршалып, жойылды. Шамамен сағат 18:00-де Рыбка гранатаның жарылысынан жарақаттанды және кейіннен Тито тұтқындалғаннан кейін оны эвакуациялауға арналған жеңіл ұшақта басқа жарақат алғандармен бірге эвакуацияланды. Солай шамамен, Дрвардағы Рыбканың партизан әріптесі, 3-ші Лика пролетар бригадасының командирі Милан Шиян да неміс автоматтарының атысынан жарақат алды. Сағат 21:30-ға қарай немістер зираттағы позицияларын бекітті, бірақ олар партизандармен толық қоршалған еді. Түнде 3-ші Лика пролетар бригадасы зиратқа шабуыл жасады, 9-шы Далмация дивизиясының 3-ші бригадасының 1-ші батальоны шабуылды күшейтті. 26 мамыр күні сағат 03:30-да партизандар зиратқа қарсы соңғы шабуылды жасады, бірнеше жерде қабырғаларды бұзды, бірақ десантшылар бекінді.

Жердегі шабуыл және партизандар шегінуі

1944 жылдың мамыр айының соңында оның жалпы күші 185 500 адам деп есептелгенімен, 2-ші танк армиясы елдегі партизандық қызметтің күшеюіне байланысты Rösselsprung операциясына 16 000-нан астам әскерді шоғырландыра алмады. Немістер арнайы күштерге және жаңа тактикалық тәсілдерге жүгінуге мәжбүр болды. Партизандар өздері бақылаған аймақты жолдарды жарып, мина қойып қорғады. Жол тосқауылдары патрульдер мен кішігірім топтармен күзетілді, олардың міндеті – күшейтеру келгенше жауды тоқтатып тұру болды. Rösselsprung операциясы барысында немістер күшті және жылдам моторизацияланған колонналарды, инженерлік бөлімдердің жеткілікті қолдауымен үйлестіріп, осы тактиканы тиімсіз етті. Бұл комбинация әсіресе 92-ші мотоатқыштар полкі басқарған колонна үшін табысты болды. Немістердің тактикалық жаңаруының екіншісі – партизан бақылаған аймақтың тереңіне тәуелсіз операциялар жүргізу үшін бес барлау батальонын жұмылдыру болды.

25 мамыр

25 мамыр күні бойы XV тау корпусының жер күштері жоспарланғандай жылдам алға жылжуға қол жеткізе алмады. Олардың алға жылжу бағыттарында партизандық 1-ші пролетар, 5-ші және 8-ші корпус тарапынан күтпеген қарсылық болды, сондай-ақ колонналар арасында байланыс және үйлестіру өте нашар болды. Күні бойы жер күштері Әуе вице-маршалы Уильям Эллиоттың Балқан әуе күштерінен одақтастардың әуе шабуылына ұшырады, британдық миссия аман қалған радиоарналарын пайдаланып оларды шақыртты. 25 мамыр күні сағат 05:00-де Kampfgruppe Willam Србтен шығысқа қарай шабуылға кірісіп, Дрварға мүмкіндігінше тез жетуді мақсат етті. Олар 6-шы Лика пролетар дивизиясының 2-ші Лика пролетар бригадасынан ұйымдасқан қарсылыққа тап болды. Бір күндік шайқастан кейін немістер Трубарды басып алды, бірақ ауылдың шығысындағы төбелердің қорғанысын бұзуға қол жеткізе алмады. Kampfgruppe Willam міндетінің маңыздылығын мойындаған 373-ші дивизияның командирі, генерал-лейтенант Эдуард Алдриан, 373-ші дивизияның батальондық тобына Лапактан Мартин Бродқа қарай алға жылжуды тоқтатып, орнына Kampfgruppe Willam-ды нығайтуды бұйырды. 6-шы Лика пролетар дивизиясының қалған бригадасы, 1-ші Лика пролетар соққы бригадасы, Уна өзені бойымен солтүстікке орналастырылды. 2-ші Лика пролетар бригадасы 1-ші Лика пролетар соққы бригадасынан көмек сұрады, бірақ дивизия штабы оларға Дрварға күш-жабдық жіберуді бұйырды. Сағат 21:00-де 2-ші Лика пролетар бригадасының 3-ші батальоны Kampfgruppe Willam авангардына қарсы сәтті шабуыл жасап, оны негізгі күштен бөліп тастады. Содан кейін Виллам алға жылжуды тоқтатып, қалған бөлімшелерді жан-жақты қорғануға орналастыруға шешім қабылдады. 22:25-те Алдриан оған шабуылды қайта бастауға бұйрық берді, бірақ Виллам өз бөлімшелерімен байланыс үзілгендіктен бұл мүмкін емес екенін хабарлады. 92-ші моторизацияланған полк Kampfgruppe екі колоннадан тұрды: батыс колоннасы 92-ші моторизацияланған полк негізінде құрылды, ал шығыс колоннасы 54-ші барлау батальонынан және 2-ші хорват жеңіл жаяу әскер бригадасының 1-ші үй күзетші Jäger полкінен құралды. Батыс колонна Бихачтан оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды және 4-ші Краина дивизиясының 6-шы Краина бригадасынан қарсылыққа тап болды. Күннің соңына қарай батыс колоннасы Врточеге жетті, ол Бихач пен Босански Петровац арасындағы жарты жолда орналасқан. Толық моторизацияланғандықтан, олар партизандардың негізгі қорғаныс позицияларын батыстан айналып өту үшін жылдамдығын пайдаланды, казак пионерлері колоннаны жылжытуда маңызды рөл атқарды. Шығыс колоннасы Босанска Крупадан алға жылжып, Врточеде батыс колоннасымен байланыс орнатуды мақсат етті. Олар 10 км жылжыды, бірақ 4-ші Краина дивизиясының 8-ші Краина бригадасының қорғанысымен тоқтатылды. 7-ші СС дивизиясының күштері солтүстік, орталық және оңтүстік колонналарға бөлінді. Солтүстік колоннасы Kampfgruppe Panzergrenadier Sturmbattalion-нан тұрды және танк ротасын қамтыды. Олар Баня-Лука маңындағы бастапқы нүктеден оңтүстік-батысқа қарай жылдам қозғалды және 25 мамыр күні кешке қарай Чаджавицаға (Мрконжиц Град пен Ключ арасындағы жолдың ортасында) жетті. Жылдам алға жылжу салдарынан 39-шы Краина дивизиясының 13-ші Краина бригадасы тиімді қорғаныс ұйымдастыра алмады. 39-шы Краина дивизиясы 13-ші Краина бригадасына Ключтің жоғалуына жол бермеу үшін Чаджавицадан Ключке дейінгі жолды бөгеуге бұйрық берді, бірақ бригаданың тек бір батальоны 26 мамыр күні таңертең сол позицияға жетті. Орталық колонна 7-ші СС барлау батальонынан тұрды, ол өзін-өзі қозғалтқыш артиллерияның батареясымен күшейтілді, оның арнайы міндеті болды: Мрконжиц Градтан шабуыл жасап, партизандардың тылына терең еніп, Рибниктегі 5-ші партизан корпусының штабын жою. Бұл аймақта тек екі батальоны болса да (үшіншісі Чаджавицада Kampfgruppe Panzergrenadier Sturmbattalion-мен шайқасып жатты), 13-ші пролетар бригадасы бұл шабуылды тоқтатуға қол жеткізді. Оңтүстік колоннасы 13-ші СС тау полкіне негізделген, оны 7-ші СС тау артиллерия полкінің 1-ші батальоны және бірнеше четниктер күшейтті. Бұл колонна Яйце аймағынан шабуылға кірісіп, Млиништаға (Ключтен оңтүстікке қарай 20 км) жету міндеті болды. 17:20-де 13-ші СС тау полкінің II батальоны Шиповоны басып алды, бірақ одан әрі алға жылжу 1-ші пролетар бригадасының қорғанысымен тоқтатылды. Немістер Ливнодан солтүстікке қарай шабуылға екі колоннаны орналастырды. 369-шы барлау батальоны 6-шы усташа бригадасынан 200 шамасындағы адамдармен Гламочқа қарай жылжыды, ал 105-ші СС барлау батальоны танк ротасымен Босанско Грахово бағытына жылды. 1944 жылғы 25 мамырда сағат 16:00-ге дейін 369-шы барлау батальоны колоннасы Босанско Граховодан 5 км қашықтықтағы Хан Врбе ауылына жетті. Сол сәтте олар 3-ші Краина бригадасының 2-ші батальонынан шабуылға ұшырады және кері шегінуге мәжбүр болды. Кері шегіну кезінде бұл колонна 3-ші Краина бригадасының тағы екі батальонынан шабуылға ұшырады және ауыр шығындармен Ливнодағы бастапқы позициясына қайтарылды. Немістердің алдын ала есебінде олардың шығындары 50 адамды құрады, бірақ 3-ші Краина бригадасы немістердің шығындары 191 қаза тапқан және жараланған адамды құрады деп бағалады. 105-ші СС барлау батальоны колоннасы жергілікті партизан бөлімшелерінің және 13-ші Далматин бригадасының 1-ші және 4-ші батальондарының қарсылығын жеңіп, күнінің соңына қарай Босанско Граховодан 20 км қашықтықтағы Черни Лугке жетті. Кешке 13-ші Далматин бригадасына Тичево және Дрварға қарай партизан күштерін нығайту үшін жүріш беруге бұйрық берілді. Бранденбург дивизиясының 1-ші полкі, 373-ші (хорват) жаяу әскер дивизиясының пионерлік ротасымен және четник Динара дивизиясымен күшейтілді, Книн–Босанско Грахово бағытында шабуыл жасады, жергілікті Грахово–Пеулье партизан отрядын кері тартты және күнінің соңына қарай Стрмицадан 5 км астам қашықтықтағы позицияларға жетті. 3-ші Краина бригадасының элементтері сүйемелдеп, Тито Поточиге жол тартты, онда ол 1-ші пролетар бригадасының батальонымен кездесті. Поточиде олар одақтас әскери миссияларының штабымен кездесті. Британдық миссияның сигналдық офицері аман қалған жалғыз радионы әкелді. Бастапқыда Тито СС парашютистеріне шабуылды жалғастыруға ниеттенді, бірақ жағдайды қайта бағалағаннан кейін, одан әрі шабуылдарды жойды. Дрвар маңындағы шағын аудандағы Жоғарғы Бас қолбасшылықты қоршауға ниеттенген неміс әскерлерінің жақындап келе жатқан бөлімшелермен және содан кейін жер күштерімен жою ниеті енді анық болғандықтан, партизандық дислокацияны қайта ұйымдастыру қажет болды. Поточи ауданында неміс әскерлері байқалғаннан кейін Тито мен оның серіктері Купреске қарай сүйемелденді. 2-ші Танк армиясы операцияны жақыннан бақылап отырды. Бірнеше күн бұрын жасырын четниктердің көмегімен партизандардың тылына жіберілген арнайы топтың есебі Рендуличтің назарын аударды. Бұл есепке сәйкес, 25 мамырдың соңында Тито Дрвар мен Рибник арасындағы жарты жолда орналасқан Поточи ауданында болды. Рендулич 7-ші СС дивизиясының командиріне партизандық желінің артына Титоны өлтіру және партизандық Жоғарғы Бас қолбасшылығын жою міндетімен арнайы күшті құруды дереу бұйырды. Бұл күш 25/26 мамыр түні 13-ші полктің 11-ші ротасынан, бірнеше пионерлерден және Бранденбург дивизиясының арнайы дайындықтан өткен тобынан құрылды. Күш түні бойы партизандық аумағына енуге сәттілікке жетпегендіктен, олар келесі түні тағы да тырысты.

26-27 мамыр

26 мамыр күні сағат 05:00 шамасында Люфтваффе ұшақтары Дрвардан шегінген партизан әскерлеріне қарсы ұрысқа кірісті. 92-ші Моторландырылған полктің батыс колоннасына, шығыс колоннаға көмек көрсету үшін бұйрық берілді. 26 мамыр күні таңертең, Бихачтан Ключке, ал Ливно мен Книннен Босанско Граховоға қарай шабуылдаған неміс колонналары партизан бөлімшелерін жеңіп, аз қарсылыққа тап болып, алға жылжуды жалғастырды. 92-ші моторландырылған жаяу әскер полкі Врточеден алға жылжи отырып, сағат 08:00-де Босански Петровацты ұрыссыз басып алды. Ол Дрварға қарай жорығын жалғастырып, сағат 12:45-те 500-ші СС парашюттік батальонын алмастырды. Kampfgruppe Willam сағат 07:00-де 500-ші СС батальонымен радио байланысын орнатты және 17:00-де Каменица арқылы Дрварға кірді. 105-ші СС барлау батальоны сағат 10:30-да Босанско Граховоға жетті, онда оған Бранденбург дивизиясының 1-ші полкі қосылды. Kampfgruppe Panzergrenadier шабуылдық батальоны 14:15-те Ключке кірді. Шығыс секторда партизандық қорғаныс шебі әлі де тұрды. 26 және 27 мамыр аралығында 7-ші СС дивизиясы жоғарғы Сана өзені аңғарында 1-ші Пролетар дивизиясына күшті қысым көрсетуді жалғастырды, бірақ шешуші жетістікке қол жеткізе алмады. 27 мамырдың соңында майдан сызығы Рибниктің солтүстігінде және оңтүстігінде тұрақталды. Алдыңғы күні жеңіліске ұшыраған 369-шы барлау батальонының колоннасы 26-да Гламочқа қарай шабуылды жалғастырмады. 26 мамырда, жағдайдың тез өзгеруіне және байланыс қиындықтарына байланысты екі тараптан да шатасу туды. Корпус штабымен байланыссыз 4-ші Краина дивизиясы Бихач-Босански Петровац жолында екі бригадасын ұстап тұрды, тіпті 92-ші моторландырылған полк осы маршрутпен және олардың тылынан өтіп кеткеніне қарамастан. Оңтүстікке қарайғы маңызды Босански Петровац-Ключ жолы күзетілмеген, Дрвардан қашып бара жатқан Тито мен Партизан Жоғарғы Бас штабына қауіп төндірді. XV тау корпусы партизандық орналасудағы осы кемшіліктерді танып, пайдаланбады. 500-ші парашюттік батальоны алмастырылғаннан кейін XV тау корпусы Дрвар ауданындағы бөлімшелерге таралуға бұйрық берді. 92-ші моторландырылған полкі барлық бағынышты бөлімшелерімен бірге солтүстікке қайтып, Бихачтан Босански Петровацқа дейінгі негізгі жабдықтау жолын қамтамасыз ету үшін 4-ші Краина дивизиясының бригадаларына Гремче тауында шабуыл жасауға бұйрық алды; бұл операция "Гремче" кодын алып, 27 мамыр күні таңертең басталуы тиіс еді. 373-ші дивизияға, жаңадан бағынышты Бранденбург дивизиясының 1-ші полкімен бірге, Дрвардың оңтүстігінде және оңтүстік-шығысындағы ауданда іздеу және жою операциясын жүргізуге бұйрық берілді; бұл операция "Виенац" деп аталды және "Гремче" операциясымен бір уақытта жүргізілуі керек еді. 9-шы Далматин дивизиясы 27 мамырда барлық шабуылдарды тойтарды және Бранденбургтер мен четниктерді Босанско Граховоға кері итерді. 27 мамырда 369-шы барлау батальонының колоннасы тағы да Гламочқа қарай шабуылға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Операцияның осы уақытқа дейінгі дамуына наразы болған Рендулич 27 мамыр күні түстен кейін "Гремче" және "Виенац" операцияларын тоқтатты және фон Лейзерге барлық бөлімшелерді бастапқы позицияларына қайтаруға бұйрық берді, Тито мен екі партизан корпусының бас штабының (1-ші Пролетар және 5-ші) орналасқан жеріне концентрлі шабуыл жасау үшін. Шабуыл 28 мамыр күні таңертең басталуы тиіс еді. Рендулич сондай-ақ 369-шы барлау батальонының жеңілісінен кейін ашық қалған Ливно-Гламоч ауданына 105-ші СС барлау батальонын жіберді. Тито, оның штабы және күзетшілері Купреске қарай жаяу, атпен және тар жолды теміржол вагондарында жол тартты. Бұл сапар барысында Кеңес миссиясының бір мүшесі оқтан жарақат алды.

Салдары

Тито мен кеңестік миссиясы қашқан кезде британдық миссия радио арқылы штабымен байланыс орнатып, Балқан әуе күштерінен Югославия аспанындағы Германияның "Ресселспрунг" операциясына қатысқан құрамаларына және Люфтваффе ұшақтарына қарсы қолдау сұрауды жалғастырды. Бұл мыңнан астам сортты қамтыды. Біріккен партизан, британ және АҚШ күштері Германия бақылауындағы Далмация аралы Брачқа қымбатқа түсетін шабуыл жасады. "Флаунз операциясы" деп аталған шабуыл 1 маусым күні түнде Адриатика теңізіндегі Вис аралынан басталды. 1944 жылдың 3 маусымына дейін шайқас жалғасты және аралға тағы 1900 неміс әскері жеткізілді. Үш күндік шайқастан кейін біріккен күштер Виске қайтып келді. Партизандар 67 қаза тапты, 308 жараланды және 14 жоғалып кетті, ал одақтас бөлімдері 60 қаза тапты, 74 жараланды және 20 жоғалып кетті, командир генерал-лейтенант Джек Черчилль немістерге тұтқынға алынды. Неміс әскерінен алты күн қашқаннан кейін, Сталинград шайқасында аяғын жоғалтқан кеңес миссиясының басшысы генерал-лейтенант Николай Васильевич Корнеев Тито мен кеңес миссиясын әуеден эвакуациялауды ұсынды. Үш күндік талқыдан кейін Тито 3 маусымда келісті, ал Стрит сол түнде Купрес қаласына жақын жердегі RAF әуежайынан эвакуацияны ұйымдастырды. Жеті Дуглас C-47 Skytrain ұшағы, біреуі совет экипажымен, ал қалғаны АҚШ экипажымен, Тито мен оның серіктерін, одақтас миссияларын және 118 жараланған партизандарды Италияның Бари қаласына жеткізді. 6 маусымның кешінде Тито Корольдік теңіз күштерінің эскортты эсминецімен Виске жеткізілді, онда ол штабын қайта құрды және одақтас миссиялары қосылды. Кеңес сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов британдықтар шабуыл туралы олар айтқаннан да көп білгенін сенді, себебі шабуыл кезінде Маклеан мен Черчилльдің Дрварда болмауына байланысты. 28 мамырда ол Корнеевке өзінің күдіктерін толық баяндаған хабарлама жіберді. Титоның штабы және бірнеше партизан ұйымдары уақытша бұзылып, операция кезінде маңызды қызметкерлер жоғалғанымен, барлық партизан ұйымдары тез арада қайта орналастырылып, жұмысын жалғастырды. Операциядан кейін бірнеше апта ішінде Дрвар партизандардың бақылауына қайта оралды. Операция сәтсіз аяқталды, өйткені Тито, оның штабы және одақтас әскери қызметкерлер әуе шабуылы кезінде Дрварда болғанына қарамастан қашып кетті. Операцияның сәтсіздігіне бірнеше фактор себеп болды, соның ішінде қаладағы және Дрварға жақын жерлердегі партизан қарсылығы. Неміс барлау органдарының Титоның нақты орналасқан жері туралы ақпаратты бөліспеуі немістердің сәтсіздігіне әсер етті, ал барлауды бөліспеуіне неміс әуе десант күштерінің командирінің кездейсоқ жағдайларды жоспарлаудағы кемшіліктері себеп болды. 500-ші СС парашют батальоны "Ресселспрунг" операциясы кезінде 576 қаза тапты және 48 жараланды. 26 мамыр күні таңертең батальонның 200 ғана әскері шайқасқа қабілетті болды. Ол соғыс бойы жалғыз СС парашют бөлімі ретінде жалғасты, бірақ кейін атауы 600-ші СС парашют батальоны болып өзгертілді. "Ресселспрунг" операциясы оның жалғыз парашютпен жүргізілген шайқасы болды. Неміс есебіне сәйкес, XV тау корпусының құрлық әскерлері 213 қаза тапты, 881 жараланды және 51 жоғалып кетті. Сол есепте 6000 партизан қаза тапты делінген. 7-ші СС дивизиясының командирі бригада фюрері Отто Кумм партизандардың шығындары 1916 расталған және тағы 1400 шамамен қаза тапқан, ал 161 тұтқынға алынған деді. Сондай-ақ, Кумм операция кезінде алты одақтас ұшағы атып түсірілгенін мәлімдеді. Партизандық дереккөздерге сәйкес, олардың жалпы шығындары 399 қаза тапты, 479 жараланды және кем дегенде 85 жоғалып кетті. Осы көрсеткіштердің ішінде Дрвардағы 500-ші СС парашют батальонымен болған шайқаста 179 қаза тапты, 63 жараланды және 19 жоғалып кетті. Ақыр соңында, барлау тарихшысы Ральф Беннеттің айтуынша, "Дрвар шабуылының маңыздылығы оның сәтсіздігінде болды". Тито 7 мамырда туылғанымен, Югославия Федеративтік Халық Республикасының президенті болғаннан кейін, ол өміріне жасалған сәтсіз қастандыққа байланысты 25 мамырда туған күнін тойлады.

Фильмде

Россельспрунг операциясы 1963 жылы Фадил Хаджич режиссерлік еткен "Десант на Двар" партизандық фильмінде бейнеленген.