Кіріспе
Экономикалық дамудың біріктірілген ұлттық бағдарламалары 1947 жылдан 2017 жылға дейін Үндістан экономикасы жоспарлау қағидасына негізделген. Бұл бесжылдық жоспарлар арқылы іске асырылды, оларды Жоспарлау комиссиясы (1951–2014 жж.) және НИТИ АЙОГ (2015–2017 жж.) әзірледі, орындады және бақылады. Премьер-министр экс-официо төраға болып табылады, комиссияда министрлер кабинетінің деңгейіндегі тағайындалған төрағаның орынбасары бар. Монтек Сингх Ахлувалия – комиссияның соңғы төрағасының орынбасары (2014 жылдың 26 мамырында қызметтен кетті). Он екінші жоспар 2017 жылдың наурыз айында мерзімін аяқтады. Төртінші жоспарға дейін мемлекеттік ресурстарды бөлу ашық және объективті механизмге емес, схемалық үлгілерге негізделген, бұл 1969 жылы Гадгиль формуласын қабылдауға себеп болды. Содан бері формуланың жаңартылған нұсқалары мемлекеттік жоспарларға орталықтан келетін көмекті бөлуді анықтау үшін қолданылып келеді. 2014 жылы сайланған Нарендра Моди басқаратын жаңа үкімет Жоспарлау комиссиясын таратып, оның орнына «Үндістанды трансформациялау жөніндегі ұлттық институт» деген мағынаны білдіретін НИТИ АЙОГ атты ой-сана орталығын құруды жариялады.
From 1947 to 2017, the Indian economy was premised on the concept of planning. This was carried through the Five Year Plans, developed, executed, and monitored by the Planning Commission (1951–2014) and the NITI Aayog (2015–2017). With the prime minister as the ex officio chairman, the commission has a nominated deputy chairman, who holds the rank of a cabinet minister. Montek Singh Ahluwalia is the last deputy chairman of the commission (resigned on 26 May 2014). The Twelfth Plan completed its term in March 2017. Prior to the Fourth Plan, the allocation of state resources was based on schematic patterns rather than a transparent and objective mechanism, which led to the adoption for the Gadgil formula in 1969. Revised versions of the formula have been used since then to determine the allocation of central assistance for state plans. The new government led by Narendra Modi, elected in 2014, announced the dissolution of the Planning Commission, and its replacement by a think tank called the NITI Aayog (an acronym for National Institution for Transforming India).
Тарих
Бесжылдық жоспарлар (БЖЖ) – орталықтандырылған және біріктірілген ұлттық экономикалық бағдарламалар. 1928 жылы Жозеф Сталин Кеңес Одағында алғашқы бесжылдық жоспарды іске қосты. Көптеген коммунистік мемлекеттер және бірнеше капиталистік елдер оны қабылдады. Қытай БЖЖ-ны пайдалануды жалғастыруда, бірақ 2006-2010 жылдарға арналған он бірінші БЖЖ-ны жоспар (джихуа) емес, нұсқаулық (гуихуа) деп атады, бұл орталық үкіметтің дамуға қатысуын азайтуын көрсетеді. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1951 жылы Үндістанның бірінші премьер-министрі Жавахарлал Нерудің социалистік ықпалымен алғашқы БЖЖ-сын іске қосты.
Бірінші жоспар (19511956)
Үндістанның тұңғыш премьер-министрі Жавахарлал Неру Үндістан Парламентіне Бірінші бесжылдық жоспарды ұсынды және оған дереу назар аудару қажет болды. Бірінші бесжылдық жоспар 1951 жылы басталды, ол негізінен біріншілік секторды дамытуға бағытталған. Бірінші бесжылдық жоспар Харрод-Домар моделіне негізделген, бірақ кейбір өзгерістер енгізілді. Бұл бесжылдық жоспардың төрағасы Жавахарлал Неру болды, ал вице-президенті Гүлзарилал Нанда болды. Бірінші бесжылдық жоспардың ұраны «Ауыл шаруашылығын дамыту» болды, ал мақсаты – елдің бөлінуі және екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан туындаған түрлі проблемаларды шешу болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін елді қайта құру – осы жоспардың басты көзқарасы болды. Сонымен қатар, елімізде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуына негіз салу, халыққа қолжетімді денсаулық сақтау және білім беруді қамтамасыз ету де маңызды міндеттер еді. Жалпы жоспарланған 2069 крор (кейін 2378 крор) бюджет жеті негізгі бағытқа бөлінді: суару және энергетика (27,2%), ауыл шаруашылығы және қоғамдық даму (17,4%), көлік және байланыс (24%), өнеркәсіп (8,6%), әлеуметтік қызметтер (16,6%), жерсіз шаруалардың жағдайын жақсарту (4,1%) және басқа да секторлар мен қызметтер (2,5%). Бұл кезеңнің ең маңызды ерекшелігі – мемлекеттің барлық экономикалық секторлардағы белсенді рөлі болды. Мұндай рөл сол кезде дұрыс болды, себебі тәуелсіздік алғаннан кейін Үндістан негізгі проблемаларға тап болды – капиталдың жетіспеушілігі және үнемдеу қабілетінің төмендігі. Жылдық жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсуінің жоспарланған деңгейі 2,1% болды, ал нақты өсім 3,6% құрады, ал ішкі таза өнім 15% өсті. Жақсы жауын-шашын мен жоғары егін жинақымы валюталық резервтерді және жан басына шаққандағы табысты 8% арттырды. Халықтың қарқынды өсуіне байланысты ұлттық табыс жан басына шаққандағы табыстан жоғары өсті. Осы кезеңде Бакра, Хиракуд және Дамодар аңғары су электр стансалары сияқты көптеген суару жобалары басталды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) Үндістан үкіметімен бірлесіп балалар денсаулығын жақсарту және нәресте өлімін азайту мәселесімен айналысты, бұл халық санының өсуіне жанама түрде әсер етті. 1956 жылы жоспарлық кезең аяқталғанда бес Үндістан технологиялық институты (IIT) ірі техникалық оқу орындары ретінде ашылды. Еліміздегі жоғары білім беруді нығайту үшін Университеттерге гранттар беру жөніндегі комиссия (УГК) құрылды. Екінші бесжылдық жоспардың ортасында пайда болған бес болат зауытын салу үшін келісімдерге қол қойылды. Үкімет өсімнің күтілген көрсеткіштерін орындағандықтан жоспар сәтті деп танылды.
Екінші жоспар (1956-1961 жж.)
Екінші жоспар мемлекеттік секторды дамытуға және "жедел индустрияландыруға" бағытталған. Бұл жоспар 1953 жылы үндістандық статистик Прасанта Чандра Махаланобис жасаған экономикалық дамудың Махаланобис моделіне негізделген. Жоспардың мақсаты – ұзақ мерзімді экономикалық өсімді барынша арттыру үшін инвестицияларды өндірістік секторларға тиімді бөлуді анықтау болды. Ол операциялық зерттеулер мен оптимизацияның қазіргі заманғы ең жетілген әдістерін, сондай-ақ Үндістан статистикалық институтында жасалған статистикалық модельдердің жаңа қолданылуын пайдаланды. Жоспарда негізгі сауда-саттық капитал тауарларын импорттауға бағытталған жабық экономика қарастырылды. Екінші бесжылдық жоспардан бастап, негізгі және капитал тауарларын өндіру салаларын ауыстыруға белсенді күш жұмсалды. Кеңес Одағының, Ұлыбританияның (ҰК) және Батыс Германияның көмегімен Билай, Дургапур және Руркела қалаларында су электр станциялары мен бес болат зауыты салынды. Көмір өндірісі артты. Солтүстік-шығыс аймағында жаңа теміржол желілері салынды. Тата фундаменталды зерттеу институты және Үндістанның атом энергия комиссиясы ғылыми-зерттеу институттары ретінде құрылды. 1957 жылы атом энергетикасында жұмыс істеу үшін дайындықтан өткізу мақсатында талантты жас студенттерді іздеу және стипендия бағдарламасы басталды. Үндістандағы Екінші бесжылдық жоспарға бөлінген жалпы сома – 48 миллиард рупий. Бұл қаражат түрлі секторларға бөлінді: энергетика және суару, әлеуметтік қызметтер, байланыс және көлік, сондай-ақ басқа да салалар. Екінші жоспар бағаның өсу кезеңі болды. Ел сонымен қатар валюталық дағдарысқа да тап болды. Халық санының тез өсуі жан басына шаққандағы табыстың өсуін баяулатты. Жоспарланған өсім көрсеткіші 4,5%, ал нақты өсім көрсеткіші 4,27% құрады. Бұл жоспарды классикалық либерал экономист Б. Р. Шеной сынға алды, ол жоспардың "ауыр индустрияландыруды ілгерілету үшін тапшылықты қаржыландыруға тәуелділігі проблемаларға әкелетінін" атап өтті. Шеной экономиканы мемлекеттік бақылауда ұстау жас демократияға зиян келтіреді деп мәлімдеді. 1957 жылы Үндістан сыртқы төлемдер дағдарысына тап болды, бұл Шенойдың аргументін растайтын жайт ретінде қарастырылды.
Жылдық жоспарлар (1990-1992)
Сегізінші жоспар 1990 жылы орталықтағы экономикалық жағдайдың күрт өзгеруіне байланысты бастала алмады, ал 1990–91 және 1991–92 жылдары Жылдық жоспарлар ретінде есептелді. Сегізінші жоспар құрылымдық реформалар саясаты қолға алынғаннан кейін 1992 жылы басталды.
Сегізінші жоспар (1992-1997)
1989–1991 жылдары Үндістанда экономикалық тұрақсыздық болды, сондықтан бесжылдық жоспар іске асырылмады. 1990–1992 жылдар аралығында тек жылдық жоспарлар қолданылды. 1991 жылы Үндістан шетелдік валюта резервтерінің (шетел валютасы) дағдарысына тап болды, резервте бар болғаны шамамен 1 миллиард доллар қалды. Осылайша, қысымға көніп, ел социалистік экономиканы реформалау тәуекелін қабылдады. П. В. Нарасимха Рао – Үндістан Республикасының тоғызыншы премьер-министрі және Конгресс партиясының жетекшісі, ол Үндістанның қазіргі тарихындағы ең маңызды басқарушылықтардың біріне жетекшілік етті, үлкен экономикалық өзгерістерді және ұлттық қауіпсіздікке қатысты бірнеше оқиғаларды бақылады. Сол кезде доктор Манмохан Сингх (кейін Үндістанның премьер-министрі) дерлік банкротқа ұшыраған елді құтқарып, Үндістанда еркін нарық реформаларын бастады. Бұл Үндістанда либерализация, жекешелендіру және жаһандану (ЛЖЖ) кезеңінің бастауы болды. Сегізінші жоспардың басты назары – өнеркәсіпті жаңғырту. Бұл жоспар аясында Үндістан экономикасының біртіндеп ашылуы, өсіп келе жатқан бюджет тапшылығы мен сыртқы қарызды түзету мақсатында жүзеге асырылды. Сонымен қатар, Үндістан 1995 жылдың 1 қаңтарында Дүниежүзілік сауда ұйымына мүше болды. Басты мақсаттары: халық санының өсуін бақылау, кедейлікті азайту, жұмыс орындарын құру, инфрақұрылымды күшейту, институционалдық даму, туризмді басқару, адам ресурстарын дамыту, панчаяяттар, қалалық әкімдіктер, ҮЕҰ-лардың қатысуын қамтамасыз ету, орталықсыздандыру және халықтың қатысуын арттыру. Энергияға басымдық берілді, ол шығындардың 26,6%-ын құрады. Мақсатты өсім көрсеткіші 5,6%, ал нақты өсім көрсеткіші 6,8% болды.
Тоғызыншы жоспар (1997-2002)
Тоғызыншы бесжылдық жоспар Үндістанның тәуелсіздігіне 50 жыл толуынан кейін қабылданды. Атал Бихари Важпаи Тоғызыншы жоспар кезеңінде Үндістанның премьер-министрі болды. Тоғызыншы жоспардың басты мақсаты – елдің әлі толық пайдаланылмаған және зерттелмеген экономикалық әлеуетін экономикалық және әлеуметтік дамуды жеделдету үшін қолдану болды.
Он бірінші жоспар (2007-2012)
Бұл Манмохан Сингх премьер-министр болған кезеңде болды. Оның мақсаты 2011-12 жылдарға дейін 18-23 жас аралығындағы жастардың жоғары білімге қабылдануын арттыру еді. Ол қашықтықтан білім беруге, формалды, формалды емес, қашықтықтан және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар білім беру мекемелерін үйлестіруге баса назар аударды. Шапшаң және қосымша даму (кедейлікті азайту). Әлеуметтік секторға және оның қызмет көрсету сапасына баса назар аудару. Білім беру және дағдыларды дамыту арқылы мүмкіндіктерді кеңейту. Гендерлік теңсіздікті азайту. Қоршаған ортаның тұрақтылығын қамтамасыз ету. Ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызмет көрсету салаларындағы өсім қарқынын тиісінше 4%, 10% және 9%-ға дейін арттыру. Жалпы туылу көрсеткішін 2,1-ге дейін төмендету. 2009 жылға дейін барлық азаматтарды таза сумен қамтамасыз ету. Ауыл шаруашылығы өсуін 4%-ға дейін арттыру.
Болашақ
Жоспарлау комиссиясы таратылғаннан кейін экономика үшін енді ешқандай ресми жоспар жасалмайды, бірақ Бесжылдық қорғаныс жоспарлары жасау жалғасуда. Соңғысы 2017–2022 жылдарға арналған болған. Дегенмен, он үшінші бесжылдық жоспар жоқ.