Кіріспе

Кхмер халқының ұлттық азаттық фронты (КХҰАФ) – 1979 жылы Камбоджада Вьетнам орнатқан Кампучия Халық Республикасы (КХР) режиміне қарсы құрылған саяси фронт. КХР-ды қолдаған 200 000 вьетнамдық әскер, сондай-ақ Қызыл кхмерлерден дезертирлегендер Пол Поттың Демократиялық Кампучия режимін құлатты және бастапқыда камбоджалықтардың көпшілігі оларды азат етушілер ретінде құттықтады. Алайда, кейбір кхмерлер екі елдің тарихи қарсылығын еске түсіріп, вьетнамдықтар елді бағындыруға тырысады деп қорқып, олардың әскери қатысуына қарсы шыға бастады. КХҰАФ мүшелері осы көзқараспен келісті.

Шығу тегі

1979 жылдың 5 қаңтарында Парижде «Нейтралды және тәуелсіз Камбоджа комитеті» (Comité pour un Cambodge Neutre et Indépendant, CCNI) құрылды. Оның құрамына Сон Санн (Камбоджаның жетекші бейтарапшысы, Камбоджа Ұлттық банкінің бұрынғы президенті және 1967-1968 жылдар аралығында премьер-министр), Сим Вар, Йем Самбур, Ххек Тиолунг, Нонг Кимми, Тхонн Оук және Чай Тхоул кірді. Комитет алты тармақты декларация жариялап, Кхмер қызылдары мен «Солтүстік Вьетнамның агрессиясын» айыптады, 1954 жылғы Женева келісімдері мен 1973 жылғы Париж бейбітшілік конференциясының ұсыныстарын сақтауға шақырды, Камбоджада дереу атысты тоқтатуды және референдумнан кейін демократиялық жолмен сайланған үкімет құруды талап етті. 1978 жылдың желтоқсанында Вьетнам Демократиялық Кампучияға басып кірді және 1979 жылдың 6 қаңтарында Пномпеньге кірді. Сонымен бірге, Тайланд үкіметі Сон Саннға коммунистік емес қарсылық күштерін қолдау туралы ұсыныс жасады. Сон Санн өз кезегінде Нью-Йоркке ұшып, ханзада Нородом Сиануктан (БҰҰ Бас Ассамблеясында сөз сөйлеуге дайындалып жатқан) KPNLF-ты басқаруды сұрады, бірақ Сианук бас тартты және тіпті оның қолдауын қабылдаудан да бас тартты. 1979 жылдың ақпан айында генерал Дьен Дел мен Нгуон Питурет Тайландқа ұшып, Кхмер халықтық ұлттық азаттық қарулы күштерін (KPNLAF) құрды. Екеуі де лагерьден лагерьге өтіп, жергілікті басшыларды оларға қосылуға көндірді. Сон Саннның басшылығымен күресуге келіскендер Чья Чхут (Нонг Чанда), Кхмер Ұлттық Қарулы Күштерінің бұрынғы полковнигі Прум Вит, Та Маинг және Ом Луот (Нонг Саметте) болды. 1979 жылдың ортасына қарай KPNLAF-та 1600 қарулы сарбаз болды. Бұл 13 түрлі топтың бірігуі болды, мысалы, Хлеанг Моунг (500 адам), полковник Прум Вит басқарған «Кобра» және Кхмер Ислам қозғалысы, Прей Венг, Ұлттық қозғалыс, Окнаха Сон Куй, Каув Тжлок, Кхмер бейтараптық қозғалысы, «Қара Индра», Біріккен еркін кхмерлер, ASW, Тонле Басак және Компонг Тхом қозғалысы. Осылайша KPNLF оңшыл, Батысқа бағытталған, коммунизмге қарсы саяси күш ретінде Вьетнам орнатқан және қолдаған Кампучия Халық Республикасына қарсы шықты. АҚШ президенті Рональд Рейган Вьетнамдық оккупацияны тоқтату мақсатында KPNLF-қа көмек көрсетуге рұқсат берді. 1982 жылы АҚШ үкіметі коммунистік емес қарсылық күштеріне (ККК) жылына 5 миллион доллар көлемінде жасырын көмек бағдарламасын бастады, бұл көмек тек өлімге әкелмейтін болуы керек еді. Бұл сома 1984 жылы 8 миллион долларға, ал 1987 және 1988 жылдары 12 миллион долларға дейін арттырылды. 1988 жылдың соңында АҚШ Тайланд әскері 3,5 миллион долларды жымқырғанын хабарлағаннан кейін ЦРУ-ға қаржыландыруды 8 миллион долларға дейін қысқарды. Сонымен қатар Рейган әкімшілігі бұл қаражатқа жаңа икемділік берді, NCR-ге Сингапур және басқа да аймақтық нарықтардан АҚШ-та жасалған қару сатып алуға мүмкіндік берді. 1985 жылы АҚШ коммунистік емес қарсылық күштеріне жеке, ашық көмек бағдарламасын құрды, ол оның басты демеушілерінің бірі, Репрезентанттар палатасының депутаты Стивен Соларцтың есімімен «Соларц қоры» деп аталды. Ашық көмек бағдарламасы жылына 5 миллион долларды гуманитарлық көмек ретінде USAID арқылы коммунистік емес қарсылық күштеріне жөнелтті.

Париж бейбіт келісімінен бұрынғы саяси күш

KPNLF құрылғаннан бастап, азаматтық лагерьлерін сақтап тұру және әскери операцияларды жүргізу үшін халықаралық қаржылық көмекке тәуелді болды. Санн осы қаржылық көмекті жинауға, сондай-ақ KPNLF мақсаты туралы халықаралық деңгейде хабардарлықты арттыруға үлкен үлес қосты. Шындығында, 1982 жылы ол АҚШ пен Еуропаға қаржы жинау сапарына барды. Санн тыныш, қарапайым мінезімен және әсерлі тұлғасымен көпке танымал болды. Саннның сапарларынан өзге, KPNLF Камбоджа ішіндегі алғашқы коммунистік емес, ҚХР-ға қарсы фракция екенін жариялады. Бұл қаржылық көмектің артуына себеп болды, себебі ол Вьетнамдықтарды қуғынға салуға мүдделі, бірақ Қызыл Кхмерлерді қолдамайтын "Батыс" күштеріне ұнады. Саяси беделін және заңдылығын арттыру мақсатында KPNLF, Қызыл Кхмерлермен (сол кезде ресми түрде Демократиялық Кампучия партиясы деп аталған) және Принц Сиануктың Тәуелсіз, бейтарап, бейбіт және ынтымақтастық Кампучия үшін Біріккен Ұлттық майданымен (FUNCINPEC) бірлесіп, Демократиялық Кампучияның Коалициялық Үкіметін (CGDK) құрды. KPNLF және FUNCINPEC Қызыл Кхмерлердің философиясымен және әдістемесімен келіспесе де, халықаралық заңдылықты және мойындалуды арттыру үшін CGDK-ға қосылды. Бұл өсімге себеп болды, өйткені Камбоджаның жергілікті халқы өздерінің араздасуларын шешіп, шетелдік басқынды жою үшін біріккендей көрінді. Шындығында, кейбіреулер бұл коалицияның құрылуына сыртқы қысым себеп болды деп санайды, себебі CGDK-ға БҰҰ-да Камбоджаның орындығын алуға рұқсат берілді, тіпті коалиция мұндай мойындау үшін қажетті шарттарға ие болмаса да.

Әскери күш

КПНЛФ-тың әскери бөлімі Кхмер халықтық ұлттық азаттық қарулы күштері (KPNLAF) болды. Алғашқыда 1979 жылғы наурыз айында генерал Дьен Дел құрған, ол 1981–1992 жылдар аралығында (кейбір билік күресінен басқа) Сак Сатсаханның басқаруында болды. Дегенмен, жеке бөлімше командирі салыстырмалы түрде тәуелсіз болғандықтан, генерал Сак әр бөлімшенің әрекеттерін үйлестіруде қиындыққа тап болды. Бұл түсінікті себептермен көптеген ұйымдаспаушылықтарға және ірі шайқастарда тиімсіздікке әкелді. Екінші жағынан, бұл ұйым қарулы күштердің жақсы икемділігі мен жылдамдығы арқасында пайда тапты. Жеке бөлімшелердің шабуылдарына қарамастан, KPNLAF кейде басқа сепаратистік күштермен бірігіп, нақты нысанаға немесе аймаққа қарсы кең ауқымды шабуылдар ұйымдастырды. Мысалы, 1986 жылғы 28 наурызда CGDK Камбоджаның екінші ірі қаласы Баттамбангқа сәтті шабуыл жасады. KPNLAF үшін кең ауқымды әскери операциялар 1984–1985 жылдары вьетнамдық құрғақ маусымдағы шабуылдан кейін тоқтатылды. Бұл шабуылдар ауыр зардаптар келтірді, бірақ толыққанды әлсіздетпеді. Адамдары мен жабдықтарының шамамен 30% жоғалғанына қарамастан, KPNLAF өзінің барлық қалған уақытында партизандық операцияларын жалғастыра алды.

Париж бейбіт келісімінен бұрын болған жанжалдар

Көптеген саяси топтар сияқты, KPNLF-те де партия ішіндегі тартыстар болды. Тарихында екі маңызды бөлініс орын алды: бірі 1991 жылғы Париж бейбіт келісіміне дейін, екіншісі 1993 жылғы БҰҰ қолдаған сайлаулардан кейін. Бірінші бөлініс туралы хабар 1985 жылдың желтоқсан айының соңында жарияланды. Бір жағында фракция президенті Сон Санн болды. Екінші жағында әскери қолбасшы Сак Сатсахан, оның штаб бастығы Дьен Дел және партия мүшелері Абдул Гаффар Пянг Мет және Хинг Кунторн бастаған билікті басып алушылар болды. Саннға қарсы шыққандардың айыптауларында Вьетнам күштеріне Сианук әскерімен үйлесімде шабуыл жасауға құлықсыздық және әскери істерге араласуы айтылды, бұл әскери күшсіздікке алып келді. Олар сондай-ақ Саннды демократиялық емес болуда және "темір қауырсынмен билік жүргізуде" деп айыптады.

Париж бейбіт келісімінен кейінгі өмір

1991 жылы Франция мен Индонезия Камбоджадағы азаматтық соғыс мәселесін талқылау үшін бейбіт конференция шақырды. Камбоджаның барлық төрт фракциясы, сондай-ақ БҰҰ және көптеген маңызды шетелдік мемлекеттер (мысалы, АҚШ, Кеңес Одағы, Қытай және Ұлыбритания) қатысты. Конференцияның мақсаты – Камбоджада біртұтас, бейбіт және бейтарап демократия құру болатын. 1991 жылдың қазан айында барлық қатысушы тараптар Париж бейбіт келісіміне қол қойды. Келісімде 1993 жылы Камбоджаның болашақ үкіметін анықтау үшін БҰҰ санкциялаған сайлау өткізу көзделген. Бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін және сайлау арасындағы кезеңде Камбоджаны Біріккен Ұлттар Ұйымының Камбоджадағы ауыспалы әкімшілігі (БҰҰАӘ) бақылап отырды. Бейбіт келісімде барлық төрт фракцияның өздерінің қарулы күштерін тарату үшін БҰҰАӘ-мен ынтымақтасуы міндеттелген. Қызыл кхмерлерден басқа барлық фракциялар осы талапты орындады және сайлауға қатыспады. Әскери фракциядан саяси партияға өту қажеттілігі партия атауын өзгертуге себеп болды. Кхмер халықтық ұлт-азаттық фронты Буддалық либералды-демократиялық партия болып қайта құрылды. Атаудың өзгеруі KPNLAF-тың және бұрын айтылған Сатсаханның бөлінген тобының таратылуынан басқа, KPNLF-тың бағдарламасы мен құрылымында ешқандай өзгеріс болған жоқ. БЛДП-ны бұрынғыдай Сон Санн басқарды, ал 1993 жылғы БҰҰ санкциялаған сайлауда БЛДП Ұлттық Ассамблеядағы 120 орынның 10-ын жеңіп алды. Ешбір партияның абсолютті көпшілік дауыс жинай алмауына байланысты, БЛДП Камбоджа халық партиясы (бұрынғы КХР) және FUNCINPEC партияларымен коалициялық үкіметке кірді. Коалиция құрамында болу партияға билікті бөлісу кабинетінде орын алуға және Ұлттық Ассамблея комиссияларында маңызды лауазымдарға ие болуға мүмкіндік берді (мысалы, Иенг Мули Ақпарат министрі болды, ал Кем Сокха Ұлттық Ассамблеяның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының төрағасы қызметін атқарды).

Париж бейбіт келісімінен кейінгі жанжалдар және БЖДБ-ның таралуы

1986 жылдың басында болғандай, 1995 жылы партия қатарында да келіспеушіліктер туды. Бірақ бұл жолы ол әскери және саяси басқару арасындағы келіспеушілік емес, екі саясаткер – Сон Санн мен Иенг Мули арасындағы жанжал болды. Көздердің мәліметінше, Санн мен Мули көп жылдар бойы түрлі мәселелер бойынша пікір келістіре алмады. Олардың ең көп талқыланған келіспеушіліктері: Санннің Вьетнамға қатысты өткір наразылығы, Санннің 1993 жылғы БҰҰ сайлауын бойкоттау туралы шешімін асығыс кері қайтаруы және Мулидің Камбоджа монархиясының жаңа демократияға қатысуының дұрыстығына күмән келтіруі. Осы және тағы да көп айтылмаған айырмашылықтарға қарамастан, 1993 жылғы сайлаудан кейін Мули мен Санн билікті бөлісу туралы келісімге келді. Санн партия төрағасы қызметін сақтап қалса, Мули партияның жалғыз министрлік лауазымын (ақпарат министрі) алатын болды. Бұл келісімге екі тараптың заң шығару өкілеттігін және билікті бөлісу коалициясындағы орнын жоғалтудан гөрі, BLDP-ді біріктірудің дұрыс екеніне келісім жасады. Алайда, бұл келісім ұзаққа созылмады, себебі 1995 жылы екі тарап арасында дау туды. Біріншіден, Санн Вьетнамға қарсы заңдарды үнемі қолдады. Бұл Мулиді және оның жақтастарын ашуландырып, екі топ арасындағы шиеленістің басылуына кедері келтірді. Жағдай шиеленісіп, Санннің жақтастары Мули партиядан қуылғанын жариялағанда, шешімді нүктеге жетті. Бұл оқиға қызу пікір-таластарға себеп болды, ал Мулидің тарапы бірден керісінше мәлімдеме жасады: Мули емес, Санн партиядан шығарылды. Уақыт өте келе, соңғысы рас екені анықталды. 1995 жылдың 9 шілдесінде Иенг Мули BLDP-нің жаңа басшылықты сайлау үшін арнайы съезді шақырды. Сон Санн мен оның жақтастарының қатыспауына байланысты Мули съезд делегаттарының бірауыздан қолдауымен сайланды. Алайда, съезден кейін көп ұзамай BLDP таратылды. Мули Либералды-демократиялық партияның төрағасы болды, ал Санннің жақтастары Сон Санн партиясын құрды. Бұл тараптардың екеуі де бұдан бері Ұлттық Ассамблеяға бірде-бір орын жеңіп ала алмады.