Кіріспе

1970–1975 жылдардағы қақтығыс

Камбоджа Корольдігінің құлауы
Кхмер Республикасының құрылуы, сосын құлауы
Демократиялық Кампучияның құрылуы
Камбоджа геноцидінің басталуы
Камбоджа–Вьетнам соғысының басталуы
| combatant1 =
| combatant2 =
FUNK
Кхмер Румдо

| commander1 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Нородом Сианук (1968–1970)🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Лон Нол 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Сисоват Сирик Матак 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Лонг Борет 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Ричард Никсон🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Генри Киссинджер🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Роберт Макнамара🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Кларк Клиффорд🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 АҚШ Мелвин Роберт Лэрд
| commander2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Пол Пот 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Хью Самфан 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Иенг Сари 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Нуон Чеа 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Сон Сен 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Нородом Сианук (1970–1975) 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Камбоджа Сон Санн (1970–1975)
| strength1 = 30,000 (1968) 35,000 (1970) 70,000 (1972)

Камбоджа азаматтық соғысы (, UNGEGN: ) – Камбоджада Коммунистік Кампучия партиясының (Кхмер Ружі деп белгілі, Солтүстік Вьетнам және Вьетконг тарапынан қолдау алған) күштері мен Камбоджа Корольдігінің үкіметтік күштері арасында, ал 1970 жылдың қазанынан кейін корольдіктің орнына келген Кхмер Республикасы арасында болған азаматтық соғыс (екеуі де АҚШ және Оңтүстік Вьетнам тарапынан қолдау алған). Бұл күрес екі жақтың одақтастарының ықпалы мен әрекеттерімен қиындатылды. Солтүстік Вьетнамның Вьетнам халық армиясының (ВНАК) қатысуы оның Камбоджаның шығысындағы базалық аймақтары мен баспаналарын қорғау үшін жасалды, ондай болмаса, Оңтүстік Вьетнамдағы әскери күшін жалғастыру қиын болар еді. Олардың болуына бастапқыда Камбоджаның мемлекет басшысы принц Сианук төзімділік танытты, бірақ ішкі қарсылық Қытай мен Солтүстік Вьетнамның үкіметке қарсы Қызыл Кхмерлерге көмек көрсетуін жалғастыра беруі Сианукты үрейлендірді және оны Мәскеуге барып, Кеңес Одағының Солтүстік Вьетнамның мінез-құлқын бақылауға алуын сұрауға мәжбүр етті. Камбоджа үкіметі Солтүстік Вьетнамға және Кхмер-Кызылдың күшейіп келе жатқан күшіне қарсы күрес үшін өз армиясын кеңейтуге асықты. АҚШ-ты Оңтүстік-Шығыс Азиядан кету үшін уақытты сатып алу, Оңтүстік Вьетнамдағы одақтасын қорғау және Камбоджаға коммунизмнің таралуын болдырмау деген ниет қозғады. Америка, Оңтүстік және Солтүстік Вьетнам әскерлері тікелей соғысқа қатысты. АҚШ орталық үкіметті АҚШ-тың әуе бомбалау науқандарымен және тікелей материалдық және қаржылық көмегімен көмектесті, ал Солтүстік Вьетнам əскерлерін бұрын басып алған жерлерінде ұстады және кейде Кхмер Республикасы әскерін жер бетіндегі шайқасқа қатыстырды. Бес жыл бойы қатал күрес жүргізгеннен кейін, 1975 жылы 17 сәуірде жеңіске жеткен Қызыл кхмерлер Демократиялық Кампучияның құрылуын жариялады. Соғыс Камбоджада босқындар дағдарысын тудырды, екі миллион адам - халықтың 25 пайызынан астамы ауылдан қалаларға, әсіресе Пномпенге көшіп кетті, ол 1970 жылы 600 000-нан 1975 жылға қарай 2 миллионға жуық халыққа дейін өсті. Соғыс кезінде балаларды жиі қатыгездік жасауға көндіріп, мәжбүрлеп отырды. Камбоджа үкіметі елдегі мүліктердің 20 пайызынан астамы соғыс кезінде қираған деп есептейді. Жалпы, соғыс салдарынан шамамен 275,000–310,000 адам қаза тапты. Бұл қақтығыс Лаос, Оңтүстік Вьетнам және Солтүстік Вьетнам елдерін де қамтыған Екінші Индокитай соғысының (1955-1975) бір бөлігі болды. Камбоджалық азаматтық соғыс Камбоджалық геноцидке әкелді, бұл тарихтағы ең қанды оқиғалардың бірі.

Өмірбаян

1960 жылдардың басында-ақ ханзада Нородом Сиануқтың саясаты елді Лаос пен Оңтүстік Вьетнамды шарпыған құлпыраудан қорғады. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) да, Солтүстік Вьетнам да Сиануқтың «прогрессивті» саяси бағытты ұсынатыны туралы талабын жоққа шығармады, ал ханзаданың ішкі солшыл оппозициясы – Прачеашон партиясының басшылығы үкімет құрамына енгізілді. 1965 жылдың 3 мамырында Сианук АҚШ-пен дипломатиялық қатынастарды үзді, американдық көмекті тоқтатты және экономикалық және әскери көмек үшін ҚХР мен Кеңес Одағына жүгінді. Ол сондай-ақ, Оңтүстік Вьетнамдағы PAVN/Вьетконг әскери күшін қолдау үшін жабдықтар мен материал жеткізетін коммунистік туы бар кемелерге Сиануквиль портын пайдалануға рұқсат берді. Бұл жасалған игіліктер 1954 жылғы Женева конференциясында кепілдік берілген Камбоджаның бейтараптығын күмәнді етті. Сианук АҚШ емес, ҚХР-дың Индокитай түбегін бақылауға алатынына және «біздің мүддемізді ең жақсы қорғау үшін бір күні бүкіл Азияны билейтін лагерьпен келісімге келу және оның жеңісінен бұрын ең қолайлы шарттарды алу» керек екеніне сенді. Сонымен қатар, Сианук Камбоджаның консерваторларының қолдауын жоғалтты, себебі ол нашарлап бара жатқан экономикалық жағдаймен (күріш экспортының азаюы осының себебі болды, оның көп бөлігі PAVN/Вьетконгқа бағытталды) және күшейіп келе жатқан коммунистік әскери күшпен күресе алмады. 1966 жылдан бастап камбоджалықтар 100 000 тонна күрішті PAVN-ға сатты, олар әлемдік баға ұсынды және АҚШ долларымен төледі. Үкімет тек төменгі, белгіленген баға төледі, соның салдарынан салықтар мен пайдадан айырылды. Экспортқа жөнелтілетін күріштің азаюы (1965 жылы 583 700 тоннадан 1966 жылы 199 049 тоннаға дейін) жыл сайын нашарлап бара жатқан экономикалық дағдарысты күшейте түсті. Оңшылдар Лон Нолды премьер-министр етіп таңдады, ал оның орынбасары ретінде патшалық әулетінің Сисоват тармағының ультраконсервативті мүшесі және Сиануктың ұзақ жылғы қарсыласы – принц Сирик Матакты тағайындады. Осы оқиғаларға және Пномпеньдегі саяси элитаның мүдделерінің қақтығысына қоса, әлеуметтік шиеленістер ауылдық жерлерде отандық коммунистік көтеріліс үшін қолайлы орта жасады.

Баттамбангтағы көтеріліс

Содан соң ханзада саяси дилеммаға тап болды. Консервативтілердің күшеуіне қарсы тепе-теңдікті сақтау үшін ол өзі бұрын қысым көрсеткен топтың басшыларын Лон Нол әкімшілігін бақылау және сынау мақсатында құрылған "қарсы үкімет" мүшелері деп тағайындады. Лон Нолдың бірінші кезектегі міндеттерінің бірі – коммунистерге арзан бағаға күріш сатуды тоқтату арқылы құлдырап жатқан экономиканы жақсарту болды. Осы мақсатта, әскерлер күріш өсіретін аймақтарға жіберілді, олар қару қолданып күшпен егін жинады және үкімет белгілеген төмен бағаны ғана төледі. Әсіресе күріш өндірісімен белгілі Баттамбанг провинциясында кең ауқымды наразылықтар болды, бұл аймақ ірі жер иелерінің көптігімен, байлықтағы үлкен теңсіздікпен және коммунистердің әлі де ықпалымен ерекшеленді. 1967 жылдың 11 наурызында, Сианук Францияда болған кезде, Баттамбангтағы Самлаут ауданындағы ауыл тұрғындары салық жинау бригадасына шабуыл жасағанда көтеріліс басталды. Жергілікті коммунистік белсенділердің ықпалымен бүкіл аймаққа тез тарады. Ханзаданың болмауына қарамастан (бірақ оның келісімімен) Лон Нол әскери жағдай режимін жариялады. Наурыз айында елге оралғаннан кейін Сианук орталықшыл ұстанымын тастап, "қарсы үкіметтің" басшылары Кхье Самфан, Хоу Юон және Ху Нимді тұтқындауға жеке бұйрық берді, олардың барлығы солтүстік-шығысқа қашып кетті. Жедел дағдарыс өтті, бірақ екі маңызды салдары болды. Біріншіден, мыңдаған жаңа жауынгерлер Камбоджа Коммунистік партиясының қатал макилеріне қосылды (Сианук оларды "Қызыл кхмерлер" деп атады). Екіншіден, шаруалар үшін Лон Нолдың есімі Камбоджаның барлық аймақтарында қатыгездікпен байланысты болды.

Коммунистік қайта топтасу

1967 жылғы көтеріліс жоспарланбаған болса да, Қызыл кхмерлер келесі жылы одан да күрделі көтеріліс ұйымдастыруға тырысты, бірақ көп сәттілікке жете алмады. Алайда, ханзаданың Прачеа Чонды және қалалық коммунистерді талқандауы Салот Сар (Поль Пот деп те аталады), Йенг Сари және Сон Сен – макистардың маоистік басшылығы үшін бәсекелестік алаңын тазартты. Олар өздерінің ізбасарларын солтүстік-шығыстағы таулы аймаққа және кхмер лоу тайпаларының жерлеріне бастап кетті, бұл тайпалар жазық жердегі кхмерлерге де, орталық үкіметке де жаулы болды. Солтүстік Вьетнамнан әлі де көмек алмаған Қызыл кхмерлер үшін бұл қайта топтасу, ұйымдастыру және оқыту кезеңі болды. Ханой негізінен қытайлықтардың демеуімен келген одақтастарына көз жұмды, ал олардың 1967-1969 жылдар аралығындағы көтеріліске көрсеткен немқұрайлылығы Қызыл кхмер басшылығына есімде қаларлық әсер қалдырды. 1968 жылдың 17 қаңтарында Қызыл кхмерлер алғашқы шабуылын бастады. Бұл шабуыл аумақты басып алуға емес, қару-жарақ жинауға және үгіт таратуға бағытталды, себебі сол кезде көтерілісшілердің саны 4000-5000 адамнан аспады. Сол айда коммунистер партияның әскери қанаты ретінде Кампучия Революциялық армиясын құрды. Баттамбанг көтерілісі аяқталғаннан кейін Сианук коммунистермен қарым-қатынасын қайта қарастыра бастады. Оның қытайлықтармен жасалған келісімі ешқандай нәтиже бермеді. Олар Солтүстік Вьетнамды тоқтатуға ғана емес, сонымен қатар өздерін (Қызыл кхмерлер арқылы) өз еліндегі жасырын іс-әрекеттерге араластырды. Ол мұны «Вьетнам соғысы аяқталмас бұрын бізге шабуыл жасай бастаған Азия коммунистеріне қарсы жаңа карта ойнау үшін» жасады. Сонымен қатар, Камбоджаның проблемалары үшін ПАВН және Вьетконг өте ыңғайлы айыпты болар еді, тіпті кішкентай Қызыл кхмерлерден де артық, ал Камбоджаны олардың болуынан құтқару көптеген мәселелерді бірден шешер еді.

"Меню" операциясы және "Азаттық келісім" операциясы

АҚШ 1966 жылдан бері Камбоджадағы ПАВН/Вьетконгтың паналарын білгенімен, президент Линдон Б. Джонсон оларға шабуыл жасамауды жөн көрді, себебі мүмкін халықаралық салдарлар және Сианук саясатын өзгертуге көндірілуі мүмкін деген ойда болды. Дегенмен, Джонсон жоғары құпиялылықтағы Әскери көмек тобының (SOG) барлау топтарына Камбоджаға кіруге және 1967 жылы базалық аймақтар туралы мәліметтер жинауға рұқсат берді. 1968 жылы Ричард Никсонның сайлануы және оның Оңтүстік Вьетнамнан АҚШ-тың біртіндеп шығу және сондағы қақтығысты вьетнамдану саясатын енгізуі жағдайды түбірінен өзгертті. 1969 жылдың 18 наурызында Никсон мен Генри Киссинджердің құпия тапсырмасымен АҚШ Әскери-әуе күштері 353-ші базалық аймақты (Фишхук аймағында, Оңтүстік Вьетнамның Тэйнинь провинциясының қарсы жағында) 59 B-52 Stratofortress бомбалаушысымен бомбалады. Бұл шабуыл ғибадатханаларға жасалған шабуылдардың біріншісі болды, ол 1970 жылдың мамырына дейін жалғасты. "Меню" операциясы барысында Әскери-әуе күштері 3875 рейс жасады және шығыс шекаралық аймақтарға 108 мың тоннадан астам оқ-дәрі тастады. Конгрестің бес жоғары лауазымды шенеунігі ғана бомбалау туралы хабардар болды. Оқиғадан кейін Никсон мен Киссинджер Сиануктің шабуылдарға келісімін бергенін мәлімдеді, бірақ бұл күмәнді. 1968 жылдың 10 қаңтарында Сианук АҚШ-тың дипломаты Честер Боулзға, камбоджалықтар зардап шекпесе, Солтүстік Вьетнам әскерлерінің Камбоджаның шалғай аймақтарынан шегінуіне қарсы емес екенін айтты. Кентон Клаймер бұл мәлімдемені "Сианук қарқынды, үздіксіз B-52 бомбалау шабуылдарын мақұлдады дегенді білдірмейді" деп түсіндірді. Сиануктан B-52 бомбалауларын мақұлдауды ешқашан сұрамаған, ол да мақұлдаған емес. "Меню" бомбалаулары кезінде Сианук үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымында 100-ден астам рет "Американың Камбоджа аумағы мен әуе кеңістігін бұзуына" ресми түрде наразылық білдірді, бірақ ол "B-52 ұшақтарын пайдалануға" 1969 жылдың қарашасында Бу Чрикке жасалған шабуылдан кейін ғана бір рет наразылық білдірді. "Азаттық келісімі" операциясы "Меню" операциясынан кейін жүргізілді. "Азаттық келісімі" аясында 1970 жылдың 19 мамырынан 1973 жылдың 15 тамызына дейін АҚШ-тың Камбоджаны бомбалауы елдің шығыс жартысына тарады және халық тығыз қоныстанған оңтүстік-шығыс төрттен бір бөлігінде, соның ішінде ең ірі қала Пномпеньді қоршап тұрған кең аймақта ерекше қарқынды болды. АҚШ-тың бомбалау орындарының карталарына сәйкес, үлкен аудандарда жердің әр шаршы миліне бомба түскен сияқты. АҚШ-тың бомбалаудың қызыл кхмерлерге тиімділігі және камбоджалық бейбіт тұрғындарының қазасы күмәнді. Шешімді деректердің жетіспеуіне байланысты, АҚШ-тың бомбалауынан қаза тапқан камбоджалықтардың саны 30 000 мен 150 000 аралығында болуы мүмкін, оның ішінде камбоджалық бейбіт тұрғындары мен қызыл кхмер жауынгерлері бар. АҚШ-тың бомбалауы мен Камбоджадағы азаматтық соғыстың тағы бір салдары – көптеген адамдардың үйлері мен күнкөрісінің жойылғандығы болды. Бұл Камбоджадағы босқындар дағдарысына елеулі үлес қосты. Бұл көзқарасқа қарсылық танылды, өйткені кеңестік мұрағаттардан алынған құжаттар 1970 жылы Камбоджадағы Солтүстік Вьетнамның шабуылы Нуон Чеамен келіссөздерден кейін қызыл кхмерлердің тікелей өтініші бойынша басталғанын көрсетті. Вьетнамдағы жеңіс, Вьетнам Халық Армиясының ресми соғыс тарихында, Камбоджадағы коммунистік көтерілісшілердің саны Солтүстік Вьетнамның 1970 жылдың сәуіріндегі басып алуынан кейін екі ай ішінде "он партизан тобынан" бірнеше ондаған мыңға дейін өскенін ашық мойындады, бұл Солтүстік Вьетнамның елдің 40% -ын басып алғандығының, оны коммунистік көтерілісшілерге тапсырғандығының және содан кейін көтерілісшілерді белсенді түрде жабдықтап, оқытқандығының тікелей салдары болды.

Ауыстыру

Сианук Францияға сапармен елден шыққан кезде Пномпеньде вьетнамдықтарға қарсы бүліктер (үкімет жартылай қолдаған) болды, оның кесірінен Солтүстік Вьетнам мен Вьетконг елшіліктері тоналанды. Принц болмағанда Лон-Нол осы әрекеттерді тоқтатуға ешқандай қадам жасаған жоқ. 12 наурызда премьер-министр Солтүстік Вьетнамға Сиануквиль портын жапты және оларға орындалуы мүмкін емес ультиматум қойды. ПАВН/Вьетконг күштерінің барлығы 72 сағат ішінде (15 наурыз) Камбоджа аумағынан шығып кетуі керек еді, әйтпесе әскери шаралар қолданылады. Сианук жағдайды естіп, ПАВН мен Вьетконгтың демеушілері өз клиенттеріне көбірек бақылау жасауын талап ету үшін Мәскеу мен Пекинге бет бұрды. Ченг Хенг Ұлттық Ассамблеяның төрағасы болды, ал премьер-министр Лон-Нолға төтенше жағдай өкілеттіктері берілді. Сирик Матак вице-премьер лауазымын сақтап қалды. Жаңа үкімет биліктің ауысуы толыққанды заңды және конституциялық болғанын мәлімдеді және көптеген шетелдік үкіметтердің мойындауын алды. АҚШ үкіметі Сианук билігін құлатуға қатысқан деген айыптаулар болды және олар әлі де бар, бірақ оларды растайтын нақты дәлелдер табылмады. Орта тап пен білімді кхмерлердің көпшілігі принцтен жалықты және үкіметтің өзгеруін құптады. Оларға әскерилер де қосылды, олар үшін американдық әскери және қаржылық көмектің қайта жаңғыруы қуаныш тудырды. Биліктен алынғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Пекиндегі Сианук халыққа билікті басып алғандарға қарсы тұруға шақырды. Алайда, 29 наурызда Кампонг-Чамдағы бір оқиғада ашулы халық Лон-Нолдың інісі Лон Нилді өлтіріп, бауырларын жұлып алып, пісіріп жеді. Пномпеньге қарсы ПАВН шабуылы болуы мүмкін деген қауесет тарады. Паранойя күшейді, бұл 400 000 этникалық вьетнамдыққа қарсы зорлық-зомбылыққа алып келді. 15 сәуірде 800 вьетнамдық Меконг өзенімен Оңтүстік Вьетнамға қарай ағысып кетті. Оңтүстік Вьетнам, Солтүстік Вьетнам және Вьетконг осы әрекеттерді қатаң айыптады. Кереметі, бұл зұлматты камбоджалықтардың бірі де, тіпті буддалық қауым да айыптамады. Сайгон үкіметінен кешірім сұраған Лон-Нол: "Вьетконг мүшелерін және олар емес екендерін ажырату қиын болды. Сондықтан өзін алданған сезінген камбоджалық әскерлердің реакциясын бақылау қиын" деді.

Фанк және грунк

Бейжіңнен Сианук Пномпендегі үкімет таратылғанын және оның Кампучияның Ұлттық біріккен майданы (FUNK) құру ниеті бар екенін жариялады. Сианук кейін: «Мен американдықтармен де, коммунистермен де жақтас болуды таңдамадым, себебі мен екі қауіп бар деп санайтынмын: американдық империализм және азиялық коммунизм. Бірақ Лон Нол мені олардың біреуін таңдауға мәжбүр етті», – деді. Ұзақ өтпей Сианук радио арқылы Камбоджа халқына үкіметке қарсы көтеріліп, Қызыл Кхмерді қолдауға шақырды. Осылайша Сианук өзінің аты мен танымалдылығын Камбоджаның ауылдық аймақтарында өзі бақылай алмайтын қозғалысқа ұсынды. Сианук үшін бұл – өзіне опасыздық жасағандарға кек алуға бағытталған ыңғайлы келісім болды. Қызыл Кхмерлер үшін бұл олардың қозғалысының тартымдылығын күрт арттыру құралы еді. Монархияға адал шаруалар GRUNK мүддесіне біртіндеп бірікті. Сиануктың жеке ықыласы және АҚШ-тың кең ауқымды әуе шабуылдары жаңа сарбаздарды тартуға көмектесті. Бұл міндет коммунистерге 1970 жылғы 9 қазаннан кейін де оңай болды, сол күні Лон Нол жұмсақ федералистік монархияны жойып, орталықтандырылған кхмер республикасын құруды жариялады. ГРУНК көп ұзамай бәсекелес коммунистік державалар – Солтүстік Вьетнам, Қытай және Кеңес Одағы арасында қалды. 1970 жылғы сәуір және маусым айларында Солтүстік Кореяға жасаған сапарларында Қытай премьер-министрі Чжоу Энлай мен Сианук «бес революциялық Азия елдерінің біріккен майданын» (Қытай, Солтүстік Корея, Солтүстік Вьетнам, Лаос және Камбоджа, соңғысы GRUNK өкілдігінде) құруға шақырды. Солтүстік Корея басшылары бұл жоспарды құлшыныспен қабылдаса да, Ханойдың қарсылығына байланысты ол көп ұзамай күйреп кетті. Солтүстік Вьетнам басшылары мұндай майдан Кеңес Одағын қабылдамайтынын және ДРВ-ның Индокитайда өзіне алған үстемдік рөлін ашық түрде сынға алатынын түсінді. Сондықтан олар барлық коммунистік мемлекеттердің «американдық империализмге» қарсы күштерін біріктіру керектігін жариялады. Шындығында, Вьетнамның Қытайға қарсы Индокитайдағы үстемдігі мәселесі 70-жылдардың басында және ортасында Ханойдың Мәскеуге қатысты ұстанымына үлкен әсер етті. Камбоджа азаматтық соғысы кезінде совет басшылары Ханойдың Лаос пен Камбоджаға үстемдігін мойындауға дайын болды, бірақ көмек жөнелтулерін ДРВ арқылы Қызыл Кхмерлерге жіберуді талап етті. Ал Қытай Ханойдың Камбоджаға қытай көмегін Солтүстік Вьетнам арқылы жіберу туралы ұсынысын қатаң түрде қабылдамады. Қытайдың бәсекелесуі мен кеңестік келісімге тап болған Солтүстік Вьетнам басшылары кеңестік нұсқаны өз мүдделеріне тиімді деп тапты, бұл есептеу Ханойдың сыртқы саясатында кеңестік бағыттағы біртіндеп ауысуда маңызды рөл атқарды. Оның бейтараптығын сақтау үміті Сианукқа қарағанда оған да көп пайда әкелген жоқ. 1970 жылғы 29 наурызда Солтүстік Вьетнам жағдайды өз қолына алып, қазір атауын өзгерткен Forces Armées Nationales Khmères немесе FANK (Кхмер ұлттық қарулы күштері) күштеріне қарсы шабуылға түсті. Кеңес мұрағаттарынан табылған құжаттар шабуылдың Нун Чэамен келіссөздер жүргізілгеннен кейін Қызыл Кхмерлердің тікелей өтініші бойынша басталғанын көрсетті. 1970 жылғы 29 сәуірде Оңтүстік Вьетнам мен АҚШ бөлімшелері Камбоджаға шектеулі, көп бағытты кампанияны бастады, бұл Вашингтон үш мәселені шешеді деп үміттенді: Біріншіден, бұл Камбоджада американдықтардың Вьетнамнан кетуіне қалқан болады (ПАВН логистикалық жүйесін жою және жау әскерлерін өлтіру арқылы); екіншіден, бұл Вьетнамдану саясатын сынау; үшіншіден, бұл Никсонның Ханойға қатысты мақсаттарының айқындығын көрсетеді. Никсон Лон Нолдың ұстанымын бағалағанына қарамастан, Камбоджа басшысына елге әскер жіберу туралы алдын ала хабарланбады. Ол бұл туралы тек АҚШ миссиясының басшысынан, ол өзі радио хабарларынан білгеннен кейін ғана білді. Бір ай бұрын Солтүстік Вьетнам Қызыл Кхмерлердің өтініші бойынша және олардың базалық аймақтары мен логистикалық жүйесін қорғау және кеңейту үшін FANK күштеріне қарсы шабуылға (X операциясы) шықты. Сианукты алып тастағаннан кейін үш ай өткен соң маусым айында олар елдің солтүстік-шығыс үштен бір бөлігінен үкіметтік күштерді ығыстырды. Сол күштерді жеңгеннен кейін Солтүстік Вьетнам жаңадан бағындырылған аумақтарды жергілікті көтерілісшілерге тапсырды. Қызыл Кхмерлер елдің оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде «азат етілген» аймақтарды құрды, онда олар Солтүстік Вьетнамнан тәуелсіз жұмыс істеді. Кейіннен тактикалық операциялардың қарқындылығы және жауынгерлік зардап шеккендерді ауыстыру қажеттігіне байланысты, қажетті дағдыларды жеке адамдарға немесе бөлімдерге үйретуге жеткілікті уақыт болмады, және FANK-тың құлауына дейін оқудың жетіспеуі үнемі кедергі болып келді. 1974–1975 жылдар аралығында FANK күштері ресми түрде 100 000-нан шамамен 250 000 адамға дейін өсті, бірақ офицерлерінің жалақы тізімін толтыруы және дезертирлік салдарынан шамамен 180 000 адамды құрады. АҚШ-тың әскери көмегі (оқ-дәрі, жабдықтар және құрал-жарақ) Камбоджадағы Әскери жабдықтарды жеткізу тобы (MEDTC) арқылы FANK-қа бағытталды. 113 офицер мен сарбаздан тұратын бұл команда 1971 жылы Пномпеньге келді және CINCPAC адмиралы Джон С. Маккейн кішінің жалпы басқаруында болды. Никсон әкімшілігінің көзқарасын байланыс тобының бірінші басшысы полковник Джонатан Лэддке берген кеңесімен қорытындылады: «Жеңіс туралы ойлама, оны тірі ұста». Дегенмен, Маккейн үнемі Пентагоннан оның «соғысы» деп санайтын нәрсеге көбірек қару-жарақ, жабдықтар және персонал сұрады. Басқа да мәселелер болды. FANK офицерлерінің қатарында жалпы сыбайлас жемқорлық пен ашкөздік кеңінен таралған. «Көлеңке» сарбаздардың болуы жалақы тізімін толтыруға мүмкіндік берді; рациондық төлемдер офицерлерде қалды, ал олардың сарбаздары аштан өлімге ұшырады; және қару-жарақ пен оқ-дәрінің қара нарықта (немесе жауға) сатылуы кең таралған құбылыс еді. Жағдайды нашарлататын нәрсе – FANK офицерлерінің тактикалық біліксіздігі олардың ашкөздігімен бірдей болды. Лон Нол жиі штабты айналып өтіп, операцияларды батальон деңгейінде басқарды, сонымен қатар армия, флот және әуе күштері арасында нақты үйлесімділіктің болуына тыйым салды. Қарапайым сарбаздар бастапқыда батырлықпен шайқасты, бірақ оларға төмен жалақы (олар өз тамақтары мен медициналық көмектерін сатып алуға тиіс болды), оқ-дәрі жетіспеуі және әртүрлі жабдықтармен келе жатты. Жалақы жүйесіне байланысты олардың отбасыларына ешқандай жәрдем қарастырылмады, сондықтан олар күйеулерімен/ұлдарымен бірге соғыс аймақтарына ілесуге мәжбүр болды. Бұл мәселелер (үнемі төмендеп бара жатқан моральдық жағдаймен күшейтілген) уақыт өте келе тек күшейді. Осы күштердің дамуы үш кезеңде өтті. 1970–1972 жылдар – ұйымдастыру және жұмылдыру кезеңі, онда Қызыл Кхмер бөлімдері ПАВН-ның көмекші күштері ретінде қызмет етті. 1972–1974 жылдың ортасына дейін көтерілісшілер батальон және полк деңгейіндегі бөлімдер құрды. Осы кезеңде Қызыл Кхмер Сиануктан және оның жақтастарынан бөліне бастады, ал «азат етілген» аймақтарда шаруашылықтың ұжымдастырылуы басталды. 1974–1975 жылдары дивизия деңгейіндегі бөлімдер құрылды, сол кезде партия өз бетімен елді радикалды түрлендіруді бастады. Сиануктің құлауынан кейін Ханой батыс жағынан американдықтардың әскери күшін орнатуына мүмкіндік беретін пробатыс режиміне қатысты алаңдады. Бұған жол бермеу үшін олар әскери орналасқан жерлерін шекаралық аймақтардан Камбоджа аумағының тереңіне көшіре бастады. Жаңа басқару орталығы Кратиэ қаласында құрылды, ал осы жылдамдық Никсон президентінің пікірінше:

Біз Камбоджада батыл қадам жасауымыз керек, Лон Нолмен біздің бірге тұрғанымызды көрсетуіміз керек – символдық нәрсе – Батысқа және Америкаға бағытталған жалғыз камбоджалық режим үшін.

Ченла II

1971 жылы 21 қаңтар түнінде 100 ПАВН/Вьетконг коммандосынан тұратын күш Кхмер әуе күштерінің негізгі базасы – Почентонг әуежайына шабуыл жасады. Осы бір әрекетте шабуылдаушылар үкіметтік ұшақтардың, соның ішінде барлық истребительдердің барлық қорын жойды. Бұл, алайда, жақсылыққа айналуы мүмкін, себебі әуе күштері көбінесе ескі (тіпті қолданыстан шыққан) советтік ұшақтардан құралған еді. Американдықтар ұшақтарды жақын арада одан да жетілдірілген үлгілермен алмастырды. Дегенмен, шабуыл FANK жоспарлаған шабуылын тоқтатты. Екі аптадан кейін Лон Нол инсульт алды және емделу үшін Гавайиге эвакуацияланды. Бірақ инсульт жеңіл болғандықтан, генерал тез сауығып, екі айдан кейін Камбоджаға оралды. ФАНК жылдың алғашқы шабуылы – «Ченла II» операциясын 20 тамызда ғана бастады. Науқанның мақсаты – 6-бағдарламалық жолды жау күштерінен тазарта отырып, бір жылдан астам уақыттан бері астанадан оқшауланған Республиканың екінші ірі қаласы Компонг Томмен байланысты қайта жаңарту болды. Операция бастапқыда сәтті аяқталды және қала халқына көмек көрсетілді. ПАВН және Қызыл Кхмерлер қараша және желтоқсан айларында қарсы шабуылға өтіп, үкіметтік күштерді талқандады. Зардап шеккендердің нақты саны белгілі болған жоқ, бірақ шамамен «он батальонға жуық жеке құрам мен техника, сондай-ақ қосымша он батальонның жабдықтары» жойылды деп есептелді. «Ченла II» операциясының сәтсіз аяқталуының стратегиялық салдары – шабуылдық бастама толығымен ПАВН мен Қызыл Кхмерлердің қолына өтті.

Тірі қалу үшін күресу

1972 жылдан 1974 жылға дейін соғыс ФАНК-тің солтүстік және оңтүстікке қарайғы байланыс жолдары бойында жүргізілді. Солтүстік-батыс, Меконг өзені және 5-ші бағдарламалық жол бойындағы күріш өсіретін аймақтармен байланысты сақтау үшін шектеулі шабуылдар ұйымдастырылды. Қызыл Кхмерлердің стратегиясы – осы байланыс жолдарының үзілісін қамтамасыз ету және Пномпенді қысымға алу болатын. Нәтижесінде ФАНК күштері фрагменттелді, оқшауланды және бір-біріне көмектесуге қабілетсіз болды. АҚШ-тың ФАНК-қа жасаған басты үлесі – АҚШ Әуе күштерінің бомбалаушылары мен тактикалық ұшақтары болды. Президент Никсон 1970 жылы шабуыл бастағанда, американдық және Оңтүстік Вьетнамдық әскерлер «Құттылық келісімі» операциясы деп аталған әуе қорғанысының қамқорлығында әрекет етті. Бұл әскерлер шығарылғаннан кейін әуе операциясы жалғасты, номиналды түрде PAVN/Вьетконг әскерлерінің қозғалысын және логистикасын тоқтату мақсатында. Бірақ шындығында (және АҚШ Конгресі мен американдық қоғамға белгісіз), олар ФАНК-қа тактикалық әуе қолдау көрсету үшін пайдаланылды. Пномпендегі бұрынғы американдық әскери шенеунік хабарлағандай, «Меконг өзенінің маңындағы аймақтар B-52 бомбалауларынан пайда болған кратерлерге толы болды, сондықтан 1973 жылға қарай олар ай кратеріне ұқсады». 1972 жылдың 10 наурызында, жаңа аталған Конституциялық Ассамблея түзетілген Конституцияны бекітуге дайындалып жатқанда, Лон Нол мәжілістерді тоқтатты. Одан кейін ол Сианук биліктен алынғаннан бері мемлекет басшысы болған Ченг Хенгті өзіне билігін беруге мәжбүр етті. Төңкеріс жасалғанына екі жыл толғанда Лон Нол мемлекет басшысы лауазымынан бас тартты, бірақ премьер-министр және қорғаныс министрі қызметтерін сақтап қалды. 4 маусымда Лон Нол ашық түрде бұрмаланған сайлауда Кхмер Республикасының алғашқы президенті болып сайланды. Жаңа Конституцияға сәйкес (30 сәуірде ратификацияланған), жаңа мемлекетте саяси партиялар құрылды, олар тез арада саяси фракциялардың ошағына айналды. Генерал Сутсахан: «Кхмер басшыларының ізгі ниетпен желге шашыраған демократиялық тұқымдары Кхмер Республикасына жақсы емес, нашар өнім әкелді» деді. АҚШ-тың жетінші әуе күштері бомбалаудың нәтижесінде 1973 жылы Пномпеннің құлауына жол берілмегенін, қаланы қоршаған 25 500 қызыл кхмер саяхатшысының 16 000-ы жойылғанын мәлімдеді. «Құттылық келісімі» операциясының соңғы күні (1973 жылдың 15 тамызында) Кхмер Республикасына 250 000 тонна бомба тасталды, оның 82 000 тоннасы операцияның соңғы 45 күнінде түсірілді. 1969 жылы «Меню» операциясы басталғаннан бері АҚШ Әуе күштері Камбоджа/Кхмер Республикасына 539 129 тонна оқ-дәрі тастады.

Болашақтың пішіні

1972-1973 жылдар аралығында Камбоджаның ішінде де, сыртында да соғыстың кхмер халқының мәдениетін түбірімен өзгертпеген, сыртқы конфликт екендігіне кеңінен сенеді. 1973 жылдың соңына қарай, Камбоджа үкіметі мен халқы арасында экстремизм, қаза болғандарға ешқандай көңіл бөлмеу және бейбіт келіссөздерге кез келген ұсыныстан бас тарту "Кызыл кхмерлердің фанатизмі мен зорлық-зомбылыққа қабілеттілігінің барлық күдіктерден де артық екенін көрсете бастады". Соғыс – бір жақ, ал қызыл кхмерлердің өлімді оңайлықпен таратуы, кхмер мінезіне мүлдем қайшы келді. Осы қатыгездік туралы хабарлар солтүстік Вьетнам әскерлері Камбоджа шайқас алаңынан шыққан кезде тарала бастады. Бұл жай ғана оқиға емес. PAVN күштерін Оңтүстік Вьетнамға шоғырландыру, Қызыл кхмерлерге өз доктриналарын және саясатын алғаш рет ешқандай шектеусіз қолдануға мүмкіндік берді. Қызыл кхмерлердің жетекшілері көпшілікке мүлдем беймәлім болды. Оларды өз отандастары "орман армиясы" деп атады. Бұрын GRUNK құрамында коммунистік партияның бар екені жасырынып келген. Партияның радикалды жетекшілері Ханойдың Солтүстік Вьетнамды өкілдік етіп, Индоқытай федерациясын құруды көздегендігіне күдік тудырудан ешқашан құтыла алмады. Қызыл кхмерлер идеологиялық тұрғыдан қытайлармен байланысты болды, ал Солтүстік Вьетнамның басты қолдаушылары, Кеңес Одағы, Лон Ноль үкіметін әлі де заңды деп мойындады. Париж бейбіт келісімдеріне қол қойылғаннан кейін, PAVN Қызыл кхмерлерге қару-жарақ жеткізуді тоқтатты, оларды атысты тоқтатуға мәжбүрлеуді үміттенеді. Американдықтар келісімдерге қол қою арқылы әуе күшін толығымен Қызыл кхмерлерге қарсы қолдануға мүмкіндік алғанда, бұл да Ханойдың кінәсі деп айыпталды. Жыл бойы осы күдіктер мен көзқарастар партия жетекшілігін өздерінің қатарында тазалау жұмыстарын жүргізуге итермеледі. Содан кейін Ханойда оқытылған мүшелердің көпшілігі Пол Поттың бұйрығымен аталды. Уақыт өте келе Қызыл кхмерлердің ханзада Сианукқа деген қажеттілігі азайды. Ұйым "бостылған" аймақтардың халқына Сианукқа ашық қолдау білдіру олардың жойылуына әкелетінін нақты көрсетті. Ханзада әлі де қытайлардың қорғауында болса да, ол GRUNK ісін жария ету үшін шетелде көпшілік алдында сөйлегенде, министрлер Иенг Сари мен Кхье Самфан оған ашық наразылық білдірді. Маусым айында ханзада итальяндық журналист Ориана Фаллачиге "олар [Қызыл кхмерлер] мені құрғатып алғаннан кейін, мені вишня тасы сияқты түкіреді" деді. 1973 жылдың соңына қарай Сианукқа адал адамдар GRUNK-тің барлық министрліктерінен қуылды, ал көтерілісшілердің қатарындағы ханзаданың барлық жақтастары да жойылды.

Пномпеньдің құлауы

1975 жылдың 1 қаңтарында Қызыл кхмерлер құрғақ маусымдық шабуылды бастап, қоршауға алынған Камбоджа астанасын басып алуға кіріскен кезде республикада хаос орнады. Экономика қирады, көлік желісі әуе және су жолдарымен шектелді, күріш өнімі төрттен бір бөлігіне дейін азайды, ал тұщы су балықтары (елдің негізгі ақуыз көзі) күрт төмендеді. Азық-түлік бағасы соғысқа дейінгі деңгейден 20 есе өсті, ал жұмыссыздық тіркелмейтін болды. Соғысқа дейін шамамен 600 000 халқы болған Пномпень, үздіксіз ағылып келіп жатқан босқындармен (қорғаныс шебінің күйреуімен) толып, шамамен екі миллионға жетті. Бұл әлсіз және отырықсыз азаматтардың жұмысы, баспанасы және медициналық көмегі болмады. Олардың жағдайы (және үкіметтің де) Қызыл кхмер күштері Меконг өзенінің жағалауларын басып алғанда одан да нашарлады. Өзен жағалауларындағы миналар мен оқ жауын Республиканың 90 пайызын қамтамасыз еткен өзен конвойларын азайтып, Оңтүстік Вьетнамнан азық-түлік, отын және оқ-дәрі жеткізіп, ашаршылыққа ұшыраған қалаға көмек көрсетті. Ақпан айының басында өзен толығымен жабылып қалғаннан кейін, АҚШ Почентонг әуежайына әуе көмегін бастады. Дегенмен, бұл әуежайға және қалаға үздіксіз түсетін коммунистік ракеталар мен артиллерия оғына байланысты қауіпті болып кетті. Қызыл кхмерлер 1975 жылдың 17 сәуірінде қала түскенге дейін бір жылдан астам уақыт бойы қалаға құрлықтан жабдықтауды тоқтатты. Журналистердің хабарлауынша, Қызыл кхмерлердің оқ жауын "астананы дерлік үнемі азаптап", тұтқынға алынған миллиондаған бейбіт тұрғындарға "көптеген жарақаттар мен өлім" келтірді. Лон Нол 1 сәуірде отставкаға келіп, елден кетіп, ол саяси аренадан кетсе, келіссөздер арқылы бейбіт шешім табу мүмкін болады деп үміттенді. Саукам Хой өмір сүруге үш аптадан аз уақыт қалған үкіметтің міндетін атқарушы президенті болды. АҚШ Сианукпен бейбіт келісімге келуге жасаған соңғы әрекеттері сәтсіз аяқталды. АҚШ Конгресінде американдық әуе көмегін қайта бастау туралы дауыс сәтсіз аяқталғанда, елордада үрей мен апат сезімі тарады. Генерал Сак Сутсахан (қазіргі FANK штаб бастығы) жағдайды былай сипаттады:

Сол кезде Кхмер Республикасының бейнесі – сыртқы көмексіз тірі қала алмайтын науқас адамның бейнесі еді және оның жағдайында, дәрі-дәрмектерді тиімді қолданғанның өзі де, ешқандай пайдасы болмайды. 12 сәуірде барлық үміттер жойылды деп санап, АҚШ "Бүркіт тартылысы" операциясы аясында елшілік қызметкерлерін тікұшақпен эвакуациялады. 276 эвакуацияланғандардың арасында АҚШ елшісі Джон Гунтер Дин, басқа американдық дипломаттар, міндетін атқарушы президент Саукам Хой, Кхмер Республикасының жоғары лауазымды шенеуніктері мен олардың отбасылары, сондай-ақ ақпарат құралдарының өкілдері болды. Барлығы 82 америкалық, 159 камбоджалық және 35 үшінші елдің азаматы эвакуацияланды. Елші Дин эвакуацияға қатысуға шақырғанмен (америкалықтарды қатты таң қалдырды), принц Сисоват Сирик Матак, Лонг Борет, Лон Нон (Лон Нолдың інісі) және Лон Нолдың кабинетінің көпшілігі ұсыныстан бас тартты. Олардың барлығы өз халқының тағдырын бөлісуді жөн көрді. Олардың есімдері өлім тізімінде жарияланбады және көптеген адамдар бұрынғы үкімет шенеуніктері өлтірілмейді, жаңа Камбоджаны қайта құруға көмектеседі деген Қызыл кхмерлердің мәлімдемесіне сенді. Американдықтар (және Саукам Хой) кеткеннен кейін генерал Сак Сатсахан басқаратын жеті адамнан тұратын Жоғарғы комитет құлдырап бара жатқан Республиканың билігін өз қолына алды. 15 сәуірде коммунистер қаланың соңғы қорғанысын жеңді. 17 сәуірдің таңғы сағаттарында комитет үкіметтің орнын солтүстік-батыстағы Одар-Мянчи провинциясына көшіруге шешім қабылдады. Сағат 10:00 шамасында FANK бас штабының генералы Мей Си Чан радио арқылы барлық FANK күштеріне атысты тоқтатуға бұйрық берді, өйткені Пномпеннің тапсырылуы үшін "келіссөздер жүргізілуде". Соғыс аяқталды, бірақ Қызыл кхмерлердің зұлымдық жоспарлары жаңадан жарияланған Демократиялық Кампучияда іске асуға жақын еді. Лонг Борет тұтқындалып, Cercle Sportif алаңында бас кесілді, Сирик Матак пен басқа да жоғары лауазымды шенеуніктер де осындай тағдырға ұшырады. ФАНК офицерлері өмірбаяндарын жазу үшін "Монорам" қонақ үйіне әкелінді, содан кейін Олимпиада стадионына жеткізіліп, атылып өлтірді. Буддалық ғибадатханалардың қиратылуы, монахтардың өлтірілуі, босқындар лагерлеріне шабуылдар, нәрестелерді қасақана өлтіру, шетелдік көмекшілерге бомбамен қатерлеу, журналистерді ұрлау және Пномпенді бір жылдан астам уақыт бойы оққа тұту. Журналистердің хабарлауынша, Қызыл кхмерлердің оқ жауын "астананы дерлік үнемі азаптап", тұтқынға алынған 2 миллион бейбіт тұрғындарға "көптеген жарақаттар мен өлім" келтірді. Қызыл кхмерлер қаланы басып алғаннан кейін, оны толығымен эвакуациялады, бұл "өлім маршы" деп сипатталды: Франсуа Поншо "Екі қолы да, аяғы да жоқ, тірі кесілген құрт сияқты жерде жығылып жатқан мүгедек пен мойнына шарф байлап, он жасар қызын көтеріп жүрген жылап тұрған әкені, аяғы терімен ғана байланысқан аяғын ұстап жүрген адамды ешқашан ұмытпаймын" деді. Джон Суэйн Қызыл кхмерлердің "қоқыс сияқты ауруханалардан науқастарды көшеге төгіп тастағанын" айтты. Бес жылдық соғыста, бұл мен көрген ең үлкен қайғылы керуен».

Балаларды пайдалану

Қызыл кхмерлер геноцид кезінде мыңдаған сезімі ұялмаған, әскерге алынған, жасөспірім балаларды жаппай қырғын және басқа да зұлматтар жасау үшін пайдаланды. Осы кезеңде балалар көбінесе ақысыз көмекші рөлдерде, мысалы, оқ-дәрі тасушылар ретінде, сондай-ақ жауынгерлер ретінде қолданылды.

Мемлекеттік құжаттар

Сатсахан, генерал-лейтенант Сак, Кхмер Республикасы соғыста және соңғы құлауы. Вашингтон: АҚШ Әскери тарих орталығы, 1987.

Екіншілік көздер

Киннард, Дуглас, Соғыс менеджерлері. Уэйн, Нью-Джерси: Avery Publishing Group, 1988. Пайк, Дуглас, Джон Прадос, Джеймс У. Гибсон, Шелби Стэнтон, полковник Род Пашалл, Джон және Бенджамин Ф. Шеммер, Көлгідегі соғыс. Бостон: Boston Publishing Company, 1991. Поншо, Франсуа, Камбоджа: Нөлдік жыл. Нью-Йорк: Holt, Rinehart, and Winston, 1981.