Кіріспе
Камбоджадағы корольдік саяси партия Ұлттық Біріккен фронт – Тәуелсіз, бейтарап, бейбіт және ынтымақтастық Камбоджа үшін (FUNCINPEC), Камбоджадағы корольдік саяси партия. 1981 жылы Нородом Сианук құрған бұл қозғалыс Кампучия Халық Республикасы (ҚХР) үкіметіне қарсы күрестің бастамасы болды. 1982 жылы ол Демократиялық Кампучия коалициялық үкіметімен (CGDK), Кхмер халықтық ұлттық азаттық фронтымен (KPNLF) және Кхмер қызылдарымен бірлесіп, қарсылық одағын құрды. 1992 жылы саяси партия ретінде тіркелді. FUNCINPEC 1991 жылғы Париж бейбіт келісімдеріне қол қойған елдердің бірі болды, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Камбоджадағы ауыспалы басқару органының (UNTAC) құрылуына мүмкіндік берді. Партия 1993 жылғы жалпы сайлауға, UNTAC ұйымдастырған сайлауға қатысты. Ол сайлауда жеңіске жетіп, Камбоджа халық партиясымен (КХП) коалициялық үкімет құрды, оны бірлесіп басқарды. Сианук ұлы, партия президенті Нородом Ранаридх – бірінші премьер-министр, ал КХП өкілі Хун Сен – екінші премьер-министр болды. 1997 жылдың шілдесінде FUNCINPEC және КХП тарапынан қолдау алған фракциялық күштер арасында қақтығыс болды, нәтижесінде Ранаридх бірінші премьер-министр лауазымынан алынды. Ранаридх 1998 жылдың наурыз айында эмиграциядан оралып, партияны 1998 жылғы жалпы сайлауға жетектеді, сайлауда КХП жеңіске жетті, ал FUNCINPEC екінші орынды иеленді. Кейін FUNCINPEC тағы да КХП-ға қосылды, бұл жолы коалициялық үкіметте екінші деңгейдегі серіктес ретінде. Ранаридх Ұлттық Ассамблея төрағасы болып тағайындалды, ол 2006 жылға дейін партияның бұрынғы бас хатшысы Нхек Бун Чхай оны FUNCINPEC-тен шығарып жібергенге дейін осы лауазымды сақтап тұрды. FUNCINPEC 2003, 2008 және 2013 жылғы жалпы сайлауларда сайлаушылардың қолдауы мен Ұлттық Ассамблеядағы өкілдігі азайды, 2013 жылғы жалпы сайлауда партия Ұлттық Ассамблеяда бір мандатқа да ие бола алмады. 2015 жылдың қаңтарында Ранаридх FUNCINPEC-ке қайта оралып, партия президенті болып қайта тағайындалды. Қазіргі президент міндетін атқарушы – Нородом Ранаридх ұлы, принц Нордомен Чакравут.
The National United Front for an Independent, Neutral, Peaceful and Cooperative Cambodia, commonly referred to as FUNCINPEC, is a royalist political party in Cambodia. Founded in 1981 by Norodom Sihanouk, it began as a resistance movement against the People's Republic of Kampuchea (PRK) government. In 1982, it formed a resistance pact with the Coalition Government of Democratic Kampuchea (CGDK), together with the Khmer People's National Liberation Front (KPNLF) and the Khmer Rouge. It became a political party in 1992. FUNCINPEC was one of the signatories of the 1991 Paris Peace Accords, which paved the way for the formation of the United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC). The party participated in the 1993 general elections organised by UNTAC. It won the elections, and formed a coalition government with the Cambodian People's Party (CPP), with which it jointly headed. Norodom Ranariddh, Sihanouk's son who had succeeded him as the party president, became First Prime Minister while Hun Sen, who was from the CPP, became Second Prime Minister. In July 1997, violent clashes occurred between factional forces separately allied to FUNCINPEC and the CPP, leading to Ranariddh's ouster from his position as First Prime Minister. Ranariddh subsequently returned from exile in March 1998 and led the party to the 1998 general elections, which was won by CPP with FUNCINPEC as the first runner up. Subsequently, FUNCINPEC joined CPP again, this time as a junior partner in a coalition government. Ranariddh was appointed as the President of the National Assembly, a post which he held until 2006 when he was ousted from FUNCINPEC by the party's former secretary general Nhek Bun Chhay. FUNCINPEC saw its share of voters and seats in the national assembly drop over the general elections of 2003, 2008 and 2013, with the party failing to win a single seat in the National Assembly at the 2013 general elections. In January 2015, Ranariddh returned to FUNCINPEC, and was reappointed as the party's president. The current acting president is Norodom Ranariddh's son, Prince Norodom Chakravuth.
Атауы
"FUNCINPEC" – "Front uni national pour un Cambodge indépendant, neutre, pacifique, et coopératif" деген француз тіліндегі аббревиатура, ағылшын тілінде "Тәуелсіз, бейтарап, бейбіт және ынтымақтастық Камбоджа үшін Ұлттық Біріккен майдан" деп аударылады. Ол көбінесе сөз ретінде қолданылатын аббревиатурасымен танымал.
1980 жылдар
1981 жылы 21 наурызда Сианук Солтүстік Кореяның Пхеньян қаласында FUNCINPEC, роялистік қарсылық қозғалысын құрды. Келесі бірнеше айда Сианук Қытай үкіметімен байланысын нығайтты, себебі ол FUNCINPEC-ке көзқарасы ұқсас қарсылық әскерлерін, мысалы, МОУЛИНАКА (Кампучияның Ұлттық Азаттық қозғалысы) біріктіру қажеттігін сезінді. Ол Вьетнамның ықпалындағы Кампучия Халық Республикасы (КХР) үкіметін құлатуды ортақ мақсат тұтқан Қызыл кхмерлермен одақтасу мәселесін қайта қарастырды. 1981 жылдың қыркүйегінде Сианук Кхмер халықтық ұлттық азаттық майданының (KPNLF) басшысы Сон Санн және Қызыл кхмерлердің басшысы Хьеу Самфанмен кездесіп, эмиграциядағы коалициялық үкімет құру үшін негіз қалады. 1982 жылдың қыркүйегінде бірнеше FUNCINPEC-ке жақын қарсылық әскерлері, соның ішінде МОУЛИНАКА бірігіп, Ұлттық Сианукистер армиясы (ANS) құрылды. FUNCINPEC пен KPNLF және Қызыл кхмерлер арасындағы байланыс нашар болды. Бір жағынан, Сон Санн Сианукты бірнеше рет ашық сынады, ал екінші жағынан, Қызыл кхмерлер әскері ANS-қа үнемі шабуыл жасады, бұл Сианукты 1983 жылдың маусымында және 1985 жылдың шілдесінде CGDK президенті лауазымынан кетуге кем дегенде екі рет мәжбүр етті. 1987 жылдың желтоқсанында Сианук КХР үкіметінің премьер-министрі Хун Сенмен Францияда кездесті. Келесі жылы, 1988 жылдың шілдесінде Индонезияның Джакарта қаласында төрт соғысып жатқан камбоджалық фракция арасында алғашқы бейресми кездесу өтті. Кездесулер Камбоджа-Вьетнам соғысын аяқтау мақсатымен ұйымдастырылды, содан кейін Джакарта бейресми кездесулері (JIM) деп белгіленген екі қосымша кездесу өтті. 1989 жылдың тамызында Сианук FUNCINPEC президенті лауазымынан кетіп, оның орнына Нхиек Тиулонг келді. Сонымен қатар, Ранариддх партияның Бас хатшысы болып тағайындалды. 1990 жылдың қыркүйегінде төрт соғысып жатқан камбоджалық фракция Біріккен Ұлттар Ұйымында Камбоджаның егемендік істерін уақытша бақылауға арналған Жоғарғы Ұлттық Кеңес (ЖҰК) құру туралы келісімге келді. ЖҰК-қа төрт соғысып жатқан камбоджалық фракциядан он екі мүше кірді, ал екі орын FUNCINPEC-ке берілді. Сианук Хун Сен бастапқыда қабылдамаған, бірақ кейіннен 1991 жылдың шілдесінде Сианук FUNCINPEC партиясының мүшелігінен бас тартқаннан кейін қолдаған ұсыныс бойынша ЖҰК-тың 13-ші мүшесі болу үшін келіссөздер жүргізді. Сианук ЖҰК төрағасы болып сайланды, ал FUNCINPEC квотасы бойынша ЖҰК орындары Ранариддх пен Сэм Рейнсимен толтырылды. 1991 жылдың қазанында Париж бейбіт келісімдеріне қол қойылғанда, Ранариддх партия атынан қол қойды.
1993 жылғы сайлау
1992 жылдың ақпанында Ранариддх FUNCINPEC президенті болып сайланды. Кейін, 1992 жылдың тамызында FUNCINPEC Камбоджадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Уақытша әкімшілігі (UNTAC) басшылығымен саяси партия ретінде ресми тіркелді және келесі айда Камбоджа бойынша партиялық кеңселер ашуды бастады. Камбоджа мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің және әскери барлаудың қызметкерлері партия кеңселерi мен лауазымды тұлғаларды мазалап, шабуылдады. 1992 жылдың қарашасынан 1993 жылдың қаңтарына дейін 18 FUNCINPEC шенеунігі қаза тауып, тағы 22 шенеунік жараланды, бұл Ранариддхты UNTAC-қа араласуға және зорлық-зомбылықты тоқтатуға шақыруға мәжбүр етті. UNTAC саяси зорлық-зомбылық фактілерін тергеу үшін арнайы прокуратура құрды, бірақ қылмыскерлерді қамау және соттау мәселесінде Камбоджа мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің қарсылығына тап болды. Зорлық шабуылдарының көп бөлігі Кампонг Чам және Баттамбанг провинцияларында болды, сондағы Баттамбанг провинциясының губернаторы Унг Сами шабуылдарға тікелей қатысқандығы анықталды. 1993 жылдың сәуір айында сайлау кампаниясын бастауға рұқсат берілгенде, Камбоджа мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің қорқытуларына байланысты FUNCINPEC азаматтармен жиын өткізбеді. Олар көліктерді пайдаланып елді аралап, саяси хабарламалар тарату және партия қызметкерлерін елді мекендерге жіберу сияқты қарапайым әдістермен кампания жүргізді. UNTAC саяси партияларға сайлау кампаниясын бастауға рұқсат берген кезде FUNCINPEC-тің 400 000 мүшесі болды. Олар партияның Сианукпен тарихи байланыстары және Ранариддхтың әкесімен туыстық байланысы туралы насихат жүргізді. Партия жақтастары Сиануктің суреті салынған сары футболка киіп, "FUNCINPEC-ке дауыс беру – Сианукке дауыс беру" деген ұрандарды айтты. Сианук камбоджалық сайлаушылардың көпшілігі арасында танымал болды. 1993 жылдың 23-28 мамырында дауыс беру өтті, FUNCINPEC барлық жарамды дауыстардың 45,47%-ын алып, құрылтай жиналысында 120 орынның 58-ін иеленуге құқылы болды. FUNCINPEC Кампонг Чам, Кандал және Пномпеньде ең көп орын алды. КПК екінші орынға ие болды және жарамды дауыстардың 38,23%-ын алды. Сиануктың ұсынысы туралы Ранариддх пен басқа FUNCINPEC басшыларымен кеңес жүргізілмеді, ал жариялау оларды таң қалдырды. Ранариддх өзінің әкесіне факс жіберіп, КПК ұсынысын мақұлдамады, ал АҚШ та осындай позицияны білдірді. Сианук келесі күні уақытша үкімет құру туралы бұрынғы хабарламасын қайтарып алды. 1993 жылдың 10 маусымында Чакрапонг сепаратистік қозғалысқа жетекшілік етіп, Камбоджаның жеті шығыс провинциясынан тұратын жаңа мемлекет құрумен қорқытты. Чакрапонг сол кезде КПК-ға қосылған, оған ішкі істер министрі генерал Син Сонг және Хун Сеннің ағасы Хун Нэнг қолдау көрсетті. Сепаратистік қозғалыс Ранариддхты билікті бөлісу туралы КПК талабын қабылдауға қысым жасады, ал Хун Сен кейіннен ағасын сепаратистік қозғалысты тоқтатуға көндірді. Төрт күннен кейін алғашқы құрылтай жиналысы өтті, онда уақытша үкімет құрылды, Хун Сен мен Ранариддх премьер-министрлер болып тағайындалды. Барлығы 33 министрлік лауазым болды, КПК 16, FUNCINPEC 13, ал қалған 4 лауазым басқа коалициялық серіктестерге берілді. 1993 жылдың 24 қыркүйегінде Сианук Камбоджа королі болып қайта тағайындалғанда, ол билікті бөлісу келісімін ресми түрімен бекітіп, Ранариддхты жаңа үкіметте бірінші премьер-министр, ал Хун Сенді екінші премьер-министр етіп тағайындады.
Voting was carried out between 23 and 28 May 1993 and FUNCINPEC secured 45.47% of all valid votes cast, which entitled them to take up 58 out of 120 seats in the constituent assembly FUNCINPEC obtained the most seats in Kampong Cham, Kandal and Phnom Penh. The CPP came in second place and secured 38.23% of valid votes, Ranariddh and other FUNCINPEC leaders were not consulted over Sihanouk's proposal, and the announcement caught them by surprise. Ranariddh sent a fax to his father to disapprove of the CPP's proposal, and the United States expressed a similar stance. Sihanouk publicly rescinded his earlier announcement of the interim government's formation the following day. On 10 June 1993, Chakrapong led a secession movement and threatened to form a breakaway state consisting of seven eastern Cambodian provinces. Chakrapong had by then joined the CPP was supported by the interior minister, General Sin Song and Hun Sen's older brother, Hun Neng. The secession movement pressured Ranariddh to accede to CPP's request for power sharing, and Hun Sen subsequently persuaded his brother to drop the secession movement. Four days later, the first constituent assembly meeting was held which saw an interim government being formed, with Hun Sen and Ranariddh serving as co Prime Ministers in a dual Prime Ministership arrangement. There were a total of thirty three cabinet posts available, while the CPP got sixteen, FUNCINPEC got thirteen and the other coalition partners got the four remaining posts available. When Sihanouk was re instated as the King of Cambodia on 24 September 1993, he formalised the power sharing arrangement by appointing Ranariddh as the First Prime Minister and Hun Sen as the Second Prime Minister in the new government.
Ранариддхтің премьер-министрлік серіктестігі
Жаңа үкімет кабинет портфельдерінің санын 23-ке дейін қысқартты, олар FUNCINPEC және CPP арасында тең бөлінді. Әрқайсысы 11 министрлікке ие болды, ал BLDP-ға бір лауазым бөлді. CPP провинциялық губернаторлардың жартысын FUNCINPEC-ке берді, бірақ аудан және коммуна басшылары сияқты жергілікті билік орындарының көп бөлігін және мемлекеттік қызметке партиялық тағайындалғандарды өзінде қалдырды. Ранаридх Хун Сенмен жақсы қарым-қатынас орнатты, бірақ БҰҰ бас хатшысының Камбоджадағы өкілі Бенни Видионо екеуінің де қоғамдық шараларда бірге көрінгенімен, Хун Сеннің үкіметте Ранаридхқа қарағанда саяси ықпалы күштірек екенін атап өтті. 1994 жылдың қазан айында Ранаридх пен Хун Сен Сэм Рейнсиді FUNCINPEC-тің қаржы министрі лауазымынан босатты, себебі ол бірнеше рет құпия құжаттарды және сыбайлас жемқорлықты жария еткен болатын. Рейнсидің жұмыстан босатылуы FUNCINPEC-тің бас хатшысы және Сыртқы істер министрі Нородом Сиривудхты бірден министрлік лауазымынан кетуге итермеледі. Рейнси парламент мүшесі ретінде үкіметті сынауын жалғастырды, ал Ранаридх оны Ұлттық ассамблеядан және FUNCINPEC-тен шығару туралы ұсыныс енгізді. 1995 жылдың қазан айында Сиривудх кхмер журналистер қауымдастығының бас хатшысы Со Наромен сұхбатта Хун Сенді өлтіру ниетін білдірді. Бірнеше күннен кейін Хун Сенмен жақын байланыста болған FUNCINPEC министрі Унг Фан Сиривудхқа телефон соғып, Камбоджа паспорттарын басып шығару үшін пара алуда айыптады. Сиривудх ашуланып, айыптауларды жоққа шығарды және телефон арқылы Хун Сенді өлтірумен қорқытты. Телефон әңгімесі жазылып алынды, ал Унг Фан оны ҚХП ішкі істер министрі Сар Кхенгке тапсырды. Хун Сен бұл әңгімені естіп, Сиривудхтың сөздеріне ашуланды. Келесі қаңтарда FUNCINPEC Сиануквилде жабық есік артында семинар өткізді, онда Ранаридхқа жақын партия мүшелері қатысты. Қатысушылар CPP-ның FUNCINPEC-ке үстемдік ету әрекеттеріне алаңдаушылық білдірді және Корольдік Камбоджа Қарулы Күштері (РКҚК) ішіндегі FUNCINPEC-ке қолдау көрсеткен күштердің әскери күшін арттыру туралы резолюция қабылдады. Сонымен қатар, партия мүшелері 1993 жылғы сайлауда партия үшін үгіт-насихат жүргізгеніне қарамастан, партиялық лауазымдар алмағаны үшін Ранаридхқа наразылық білдірді. 1996 жылдың 22 наурызында өткен партия съезінде Ранаридх CPP-ны сынға алып, жергілікті билік лауазымдарын FUNCINPEC қызметкерлеріне бөлудегі кешігулерден бастап, FUNCINPEC кабинет министрлерінің CPP әріптестеріне қарағанда атқарушы биліктің жетіспеуіне дейінгі бірқатар мәселелерге шағымданады. Ранаридх FUNCINPEC-тің алаңдаушылықтары ескерілмесе, Ұлттық ассамблеяны таратып, сайлау өткізумен қорқытты. Кейіннен CPP Ранаридхтың сын-пікірлеріне наразылық білдіріп, ресми мәлімдеме жасады. Хун Сен 1996 жылдың маусымында партия отырысында Ранаридх пен FUNCINPEC-ке қарсы агрессивті көзқарас танытты. Бірнеше айдан кейін, 1997 жылдың қаңтарында Ранаридх FUNCINPEC-ті Кхмер ұлты партиясы, Буддалық Либералды Демократиялық партия және Кхмер бейтарап партиясымен бірге Ұлттық Біріккен Майдан (НҰМ) саяси одағын құруға бастап келді. CPP НҰМ-ның құрылуын айыптап, бұрынғы Кхмер Республикасына идеологиялық жағынан сәйкес келетін саяси партиялардан тұратын қарсыластар коалициясын құрды. Сол күні FUNCINPEC провинциялық губернаторының орынбасары Серей Косалдың басқаруымен әскерлер Самлутқа бара жатқан 200 CPP жақтастарынан тұратын конвойға тап болды. Серей Косалдың әскерлері CPP жақтастарын қарусыздағаннан кейін оқиға туралы хабар жақын маңдағы аймақтарға тарады және екі жақтың әскерлері арасында ұрыс басталып, кем дегенде 21 әскер қаза тапты. 1997 жылдың 14 сәуірінде Унг Фан өзінің және басқа он екі FUNCINPEC депутатының партиядан кету туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Хун Сен бұл қадамды қолдап, партия ішінде Ранаридхты президент лауазымынан оралым жасауға бағытталған кез келген бастаманы қолдайтынын уәделеді. Сонымен қатар, олар келіспеген қалған бес депутаты, соның ішінде Унг Фанды партиядан шеттетуге ұйғарды. Кейіннен 1997 жылдың 1 маусымында партиядан шығып кеткен депутаттар "FUNCINPEC II" деп аталатын қарсыластар партиясының съезін шақырды, онда 800 адам қатысты. Съезде қатысушылар Сейм-Рип провинциясының губернаторы Тоан Чхайды жаңа президент ретінде сайлады. Сонымен қатар, қатысушылар Ранаридхты үлкен қабілетсіздікке кінәлады, ол бұған жауап ретінде съезді заңсыз деп жариялады және CPP-ны партия ісіне араласумен айыптады. Францияға қашқан Ранаридхқа қарсы ұрыс басталғаннан екі күн бұрын Хун Сен оны "қылмыскер" және "сатқын" деп атады, Камбоджаны тұрақсыздандыруға тырысқаны үшін. 1997 жылдың 6 тамызында өткен Ұлттық ассамблея отырысында Унг Хуоттың тағайындалуы CPP және Хун Сенге адал болған FUNCINPEC депутаттарының 90 дауысымен мақұлданды. Сонымен қатар, Ранаридхқа адал болған 29 FUNCINPEC депутаты отырысқа қатысудан бас тартты. Унг Хуоттың тағайындалуынан кейін, 1997 жылдың маусымында өткен қарсыластар съезінде FUNCINPEC президенті болып жариялаған Тоан Чхай, Ранаридхқа көңіл білдірген тағы бір FUNCINPEC көшбасшысы Нади Танмен партия басшылығы үшін күресті. 1997 жылдың қазан айында Нади Танға адал FUNCINPEC жақтастары партияны "Sangkum Thmei" деп атауды ұсынды, бұл Сайанук билікте болған кезде оның үлкен қолдауға ие болған Sangkum Reastr Niyum партиясының беделін пайдалануға бағытталған. FUNCINPEC жаңа атауды қабылдамаса да, "Sangkum Thmei" атауын кейіннен FUNCINPEC-тен шығып кеткен Лой Сим Чхеанг басқарған жаңадан құрылған партия қабылдады. Сонымен қатар, Унг Хуот та осы жолға түсіп, "Reastr Niyum" деп аталатын тағы бір жаңа партия құрды. 1998 жылдың наурыз айының басында әскери сот Ранаридхты қару-жарақ контрабандасы жасағаны және елдегі тұрақсыздыққа себеп болғаны үшін кінәлі деп танып, оны 35 жылға бас бостандығынан айырды. АСЕАН мен Еуропалық Одақ сот шешіміне қарсы шығып, наразылық білдіргеннен кейін Ранаридх барлық айыптамалардан босатылып, 1998 жылдың 30 наурызында шілдеде өтетін жалпы сайлауға дайындалу үшін Камбоджаға оралуға рұқсат берілді, бұл Ранаридхқа FUNCINPEC-тің сайлау кампаниясын жетектеуге мүмкіндік берді. 1998 жылдың соңында сайлау кампаниясы басталғанда, FUNCINPEC монархиялық көзқарастарды, тұрмыс жағдайын жақсартуды және вьетнамға қарсы риториканы қолдады. Партия 1997 жылғы қақтығыстан кейін CPP-ның толық бақылауына өткен телеарналар мен радиоарналарға қол жеткізбеу сияқты көптеген кедергілерге тап болды. CPP Ұлттық ассамблеяда үкімет құру үшін үштен екі көпшілікті қажет еткендіктен, FUNCINPEC пен сайлауда үшінші орын алған Сэм Рейнси партиясына (SRP) коалициялық үкіметке қосылуды ұсынды. Кейіннен Сайанук 1998 жылдың қыркүйек және қараша айларында екі кездесу өткізді, нәтижесінде екінші кездесуде CPP мен FUNCINPEC арасында саяси келісімге қол жеткізілді. Келісімде CPP мен FUNCINPEC арасындағы тағы бір коалициялық үкімет қарастырылды, сондағы FUNCINPEC туризм, әділет, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет және әйелдер мен ветерандар істері министрліктерін басқаратын кіші коалициялық серік болар еді. FUNCINPEC-тің Хун Сенді жалғыз премьер-министр етіп тағайындауын қолдауының орнына Ранаридх Ұлттық ассамблеяның президенті болып тағайындалды.
The following January, FUNCINPEC held a closed door seminar at Sihanoukville, attended by selected party members close to Ranariddh. The attendees expressed concern of CPP's attempts to dominate over FUNCINPEC, and a resolution was adopted to build up the military strength of pro FUNCINPEC forces within the Royal Cambodian Armed Forces (RCAF). At the same time, party members had become increasingly resentful at Ranariddh for not getting party posts despite campaigning for the party in the 1993 elections. When the party congress was held on 22 March 1996, Ranariddh criticized the CPP, complaining over a range of issues that ranged from delays in allocating local government posts to FUNCINPEC officials, to the lack of executive authority of FUNCINPEC cabinet ministers vis a vis their CPP counterparts. Ranariddh threatened to dissolve the National Assembly and hold elections, should FUNCINPEC's concerns be ignored. Subsequently, the CPP issue an official statement to protest Ranariddh's criticisms. Hun Sen developed a belligerent attitude toward Ranariddh and FUNCINPEC, calling him a "real dog" at a CPP party meeting in June 1996. Several months later in January 1997, Ranariddh led FUNCINPEC to forge a political alliance, the National United Front (NUF), with the Khmer Nation Party, Buddhist Liberal Democratic Party and the Khmer Neutral Party. The CPP condemned NUF's formation, and proceeded to form a rival political coalition consisting of political parties ideologically aligned to the former Khmer Republic. Tensions between FUNCINPEC and the CPP worsened even further On that day, troops under the command of the FUNCINPEC provincial deputy governor, Serey Kosal encountered a convoy of 200 pro CPP troops who were travelling en route to Samlout. After Serey Kosal's troops disarmed the pro CPP troops, news of the incident spread to nearby areas and fighting soon broke out between troops from both rival factions, leaving at least 21 troops dead. On 14 April 1997, Ung Phan announced that he and twelve other FUNCINPEC MPs had decided to break away from the party. Hun Sen applauded the move, pledging support for any initiative within the party to oust Ranariddh as its president. At the same time, they expelled the five remaining MPs who refused to comply, including Ung Phan. Subsequently, on 1 June 1997, the renegade MPs convened a rival party congress dubbed as "FUNCINPEC II", which was attended by 800 people. At the congress, the attendees voted for Toan Chhay, the governor of Siem Reap province, as its new president. At the same time, the attendees accused Ranariddh of gross incompetence, who in return declared the congress as illegal and accused the CPP of interfering in the party's affairs. Ranariddh, who had sought refuge in France just two days before the fighting was labelled as a "criminal" and "traitor" by Hun Sen for attempting to "destabilise Cambodia". When a National Assembly session was held on 6 August 1997, Ung Huot's appointment was endorsed by 90 MPs, consisting of CPP MPs and FUNCINPEC MPs who have switched allegiances to Hun Sen. At the same time, 29 FUNCINPEC MPs who remained loyal to Ranariddh, boycotted the session. Shortly after Ung Huot's appointment, Toan Chhay who had proclaimed himself as the president of the FUNCINPEC at a rival congress in June 1997, jockeyed for control over the party leadership with Nady Tan, another FUNCINPEC leader who remained sympathetic to Ranariddh. In October 1997, FUNCINPEC supporters allied to Nady Tan proposed renaming the party to "Sangkum Thmei", hoping to capitalise on the electorate's popularity with the Sangkum Reastr Niyum, Sihanouk's political party when he was in power. While FUNCINPEC did not adopt a new name, the name "Sangkum Thmei" was adopted by a splinter party, led by Loy Sim Chheang who later left FUNCINPEC by February 1998. At the same time, Ung Huot followed suit, and formed another splinter party known as "Reastr Niyum". In early March 1998, a military court convicted Ranariddh guilty of smuggling weapons and causing instability to the country, sentencing him to a total of 35 years of imprisonment. After ASEAN and the European Union stepped in to condemn the sentences, Ranariddh was pardoned of all charges, allowing him to return to Cambodia on 30 March 1998 to prepare for the general elections scheduled to be held in July 1998, allowing Ranariddh to spearhead FUNCINPEC's election campaign. When campaigning for started in late June 1998, FUNCINPEC focused on pro monarchial sentiments, improving living standards and anti Vietnamese rhetoric. The party faced numerous obstacles, including loss of access to television and radio channels which had come under CPP's exclusive control following the 1997 clashes,
As the CPP required a two thirds majority in the National Assembly to form a government, it offered FUNCINPEC and the Sam Rainsy Party (SRP), which had come in third place in the elections, to become joint partners of a coalition government. Subsequently, Sihanouk meditated two meetings in September and November 1998, leading to a political deal being struck between CPP and FUNCINPEC in the second meeting. The deal provided for another coalition government between CPP and FUNCINPEC, with the latter as a junior coalition partner controlling the tourism, justice, education, health, culture and women's cum veteran's affairs portfolios. In exchange for FUNCINPEC's support for Hun Sen to become the sole Prime Minister, Ranariddh was made the President of the National Assembly.
CPP-мен ынтымақтастықты жалғастыру және Ранариддхтің жұмыстан босатылуы
Ұлттық Ассамблеяның президенті болғаннан кейін, Ранаридд Камбоджа Сенатының құрылуын қолдады, ол 1999 жылдың наурыз айында ресми түрде құрылды. Сенаттың барлығы 61 орыны болды, оның ішінде пропорционалдық өкілдік негізінде FUNCINPEC-ке 21 орын бөлінді. 2001 жылдың наурыз айында FUNCINPEC партиясының съезінде Ранаридд оны "мәңгілік серіктес" деп сипаттады. Содан кейін, 2001 жылдың шілдесінде Ранаридд Сиривудхты FUNCINPEC қатарына қайта қабылдап, оны бас хатшы қызметіне қайта тағайындады. 2002 жылдың ақпан айында коммуналық сайлаулар өткенде FUNCINPEC нашар нәтиже көрсетті, Камбоджа бойынша 1621 коммунаның тек 10-ын ғана жеңіп алды. Осыдан кейін партия ішіндегі келіспеушіліктер ашыққа шықты, ҚКҚ бас қолбасшысының орынбасары Хан Савун ішкі істер министрі Ю Хокриді жемқорлық пен туыстық сезімге бой ұсынуда айыптады. Сонымен қатар, Хан Дара өздерінің жеке партияларын құрып, көптеген FUNCINPEC мүшелерін өздерімен бірге алып кетті. Бір жыл өткен соң, 2003 жылдың шілдесінде жалпы сайлау өтті, оның нәтижесінде партия 20,8% дауыс жинап, Ұлттық Ассамблеяда 26 орынға ие болды. CPP сайлауда жеңіске жеткенімен, жаңа үкімет құру үшін басқа коалициялық серіктестердің қолдауысыз конституциялық талапқа сай келетін үштен екі көпшілігіне ие болған жоқ. Сондай-ақ, NEC-ті реформалау қажет болды, себебі AD оның CPP-нің тағайындалған адамдарымен толығанын мәлімдеді. 2004 жылдың маусымында Ранаридд Рейнсимен саяси одағынан шығып, Хун Сеннің премьер-министр лауазымында қалуымен келісіп, CPP-FUNCINPEC коалициялық үкіметін құру идеясын қабылдады. Сонымен қатар, Хун Сен Ранариддті "жинақталған дауыс беру" деп аталатын конституциялық түзетуді қолдауға көндірді, ол депутаттардан заңдарды және министрлік тағайындауларды ашық қол көтеру арқылы мақұлдауды талап етті. Ранаридд Хун Сеннің талабына келіскенімен, SRP, Сианук және CPP президенті Чэа Сим "жинақталған дауыс беру" түзетуіне қарсы болды. Ранариддтің CPP-мен одақтасу шешімі FUNCINPEC-тің көптеген басшылары, мысалы Му Сочуа тарапынан сынға ұшырап, олардың партиядан кетуіне әкелді. 2006 жылдың 2 наурызында Ұлттық Ассамблея конституциялық түзетуді қабылдады, ол үкіметті қолдау үшін бұрынғы талап етілген үштен екі көпшілігінің орнына парламентарийлердің қарапайым көпшілігін қажет етті. Түзетулер қабылданғаннан кейін Хун Сен кенеттен FUNCINPEC-тің ішкі істер және қорғаныс министрлері болған Нородом Сиривудх пен Нхек Бун Чайды қызметтен босатты. Ранаридд бұл босатуға наразылық білдіріп, Ұлттық Ассамблеяның президенті лауазымынан кетіп, Камбоджадан Францияға кетті. Ранариддтің кеткеннен кейін FUNCINPEC екі лагерьге бөлінді – бірі Ранариддке адал мүшелерден, екіншісі Нхек Бун Чхайға одақтас мүшелерден құралды, ол қазір партияның бас хатшысы болып, Хун Сенмен тығыз байланыста болды. Хун Сен Ранариддке шабуыл жасай бастады, оны қашып кеткендігі үшін айыптады. Сонымен қатар, екі қарсыластың лагерьлерінен партия басшылары ашық түрде дауласа бастады, FUNCINPEC министрі Серей Косал, Ранариддке одақтас болғандығы үшін Нхек Бун Чхайды Ранариддті құлатуға тырысқандығы үшін айыптады. 2006 жылдың 18 қазанында өткен кезектен тыс съезде Ранаридд FUNCINPEC президенті лауазымынан босатылып, оның орнына оның інісі Кео Пут Расмей тағайындалды. Нхек Бун Чхай Ранариддтің қызметтен босатылуын Хун Сенмен қарым-қатынасының нашарлауымен және оның шетелде ұзақ уақыт өткізуімен түсіндірді.
Билік аралығы
2006 жылдың 9 қарашасында Нхек Бун Чхай Ранаридхті 2005 жылы француз елшілігіне штаб-пәтерді сатудан түскен 3,6 миллион долларды ұрлаған деп айыптап, сотқа шағымданып берді. Бірнеше күннен кейін Ранаридх Камбоджаға оралып, Нородом Ранаридх партиясын (НРП) құру туралы жариялады, оны ХҮП және ФУНСИНПЕК партияларына қарама-қарсы оппозициялық партия ретінде ұсынды. 2007 жылдың наурыз айында Ранаридх, талан-таражға салу ісінен түрмеге қамалу қаупін сезіне отырып, Камбоджадан кетіп қалды. Кейін Пномпень қалалық соты Нхек Бун Чхайдың пайдасына шешім шығарып, Ранаридхті кінәлі деп танып, оны 18 айға бас бостандығынан айырды. 2007 жылдың қазан айында ФУНСИНПЕК партиясы 2008 жылы өтетін жалпы сайлауда премьер-министр лауазымына партияның үміткері ретінде Кео Пут Расмейдің әйелі Нородом Арунрасты қолдады. Сонымен қатар, Нхек Бун Чхай ФУНСИНПЕК партиясына Ранаридхті қайтару мүмкіндігін көтерді, себебі партия Ранаридхті қуғаннан кейін танымалдылығын жоғалтуы мүмкін деп қорқып отырды. 2008 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда ФУНСИНПЕК партиясы Ұлттық Ассамблеяда 2 орын ғана жеңіп алды, себебі партияның көптеген қолдаушылары сайлауда жеңіске жетіп, Ұлттық Ассамблеяда 90 орын алған ХҮП партиясына дауыс берді. Жалпы сайлаудағы сәтсіздіктің нәтижесінде ХҮП партиясы 2004 жылдан бері ФУНСИНПЕК депутаттары атқарып келген министрлік лауазымдарды иеленді, бірақ Нхек Бун Чхайды вице-премьер лауазымында қалдырды, ал 32 партияның жоғары лауазымды мүшелері мемлекеттік хатшы және мемлекеттік хатшының орынбасары лауазымдарына тағайындалды. Сайлаудан кейінгі бірнеше айда Phnom Penh Post газеті партия мүшелерінің кем дегенде 10 пайызы, соның ішінде бұрынғы министрлері Пу Сотирак пен Сун Чхантол да ХҮП партиясына өтті деп хабарлады. 2009 жылдың ақпан айында ФУНСИНПЕК партиясы 2009 жылдың мамырында өтетін коммуналық кеңес сайлауына қатысу үшін НРП партиясымен келісімге келді. Сол айда өткен сайлауда ФУНСИНПЕК-НРП альянсы провинциялық, муниципалдық және аудандық деңгейдегі дауыстардың 0,1 пайызынан да аз дауыс жинады. ФУНСИНПЕК және НРП партиялары 2009 жылдың маусымында және 2010 жылдың сәуірінде партиялардың бірігу мүмкіндігін талқылады, ал 2010 жылдың маусымында екі партия да бірігуге келісіп, бірігуге қадам ретінде сайлау альянсын құрды. 2010 жылдың желтоқсанында Ранаридх ФУНСИНПЕК және НРП партияларының бірігуін жариялап, бірігуден туындайтын жаңа партияны "ФУНСИНПЕК 81" деп атауды ұсынды, онда "81" саны Сианук ФУНСИНПЕК партиясын 1981 жылы құрған жылға сілтеме жасады. Сианук партиямен байланыстың барлық түрлерінен тез арада бас тартты және өзінің веб-сайтында Хун Сен мен ХҮП үкіметін толық қолдайтынын білдіретін хабарлама жариялады. Жауап ретінде Ранаридх партия біріксе, Хун Сенді де қолдайтынын уәделеді. Нхек Бун Чхай Ранаридхтің ұсынысына қарсылық білдіріп, партияның ХҮП партиясымен серіктестігін жалғастыруда қиындықтар туындауы мүмкін екенін айтты, ал партия Ранаридхтің ұсынысын қабылдамайтынын ресми түрде мәлімдеді. 2011 жылдың сәуірінде Нхек Бун Чхай партияның президенті болып сайланды, ал Кео Пут Расмей партияның төрағасы болып тағайындалды. Он үш айдан кейін Нхек Бун Чхай мен Ранаридх НРП партиясын ФУНСИНПЕК партиясына біріктіру туралы келісімге келді, онда Ранаридх ФУНСИНПЕК партиясының президенті болып, Нхек Бун Чхай оның орынбасары болады деп белгіленді. Келісімге Хун Сен жеңілдік берді, ол екі партияның қайта бірігуін қалаған. Бірлесу туралы келісім Нхек Бун Чхай мен Ранаридх бір-бірін басқа оппозициялық партияларды қолдау туралы ойлауда айыптағаннан кейін күшін жойды. 2013 жылдың наурыз айында Нхек Бун Чхайдың орнына партия президенті ретінде Нородом Арунрасми тағайындалды, ол өз кезегінде партияның бас хатшысы лауазымына оралды. 2013 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда ФУНСИНПЕК партиясы жеңіліске ұшырады, себебі ол Ұлттық Ассамблеядағы қалған екі орынынан айырылды. Нәтижесінде Нхек Бун Чхай вице-премьер лауазымынан бас тартып, үкімет кеңесшісі болып тағайындалды, бірақ ХҮП партиясының басшылығымен үкімет ФУНСИНПЕК партиясының 28 мүшесін мемлекеттік хатшылардың орынбасары етіп тағайындады.
Ранариддхтың оралуы
2015 жылдың қаңтар айының басында Ранариддх FUNCINPEC-ке қайта оралу ниетін білдірді. 2015 жылдың 19 қаңтарында өткен партия съезінде Ранариддх FUNCINPEC президенті болып қайта тағайындалды, ал Арунрасми партияның бірінші вице-президенті болып тағайындалды, сондай-ақ Нхек Бун Чхай екінші вице-президент болып тағайындалды. Нхек Бун Чхай мен Ранариддх арасындағы шиеленіс партия мөрін пайдалану құқығы және Сай Хакты партияның бас хатшысы етіп тағайындау мәселесі бойынша дауға түсіп, тез арада туындады. Ранариддх ақырында үстемдікке ие болды, ал Сай Хактың тағайындалуы 2015 жылдың наурыз айында өткен кезекті партия съезінде расталды. Ол сонымен қатар съезге қатысқан партия делегаттарын жаңа партия логотипін қабылдауға көндірді. Бұдан бөлек, Ранариддх партияның атқару комитетіне Ю Хокри, Пор Бун Среу, Нут Сохом және Нхеп Бун Чин сияқты тағы төрт вице-президентті тағайындады. 2015 жылдың шілдесінде FUNCINPEC партиясы жас сайлаушылардың қолдауын қамтамасыз ету мақсатындағы жастар ұйымы – Камбоджа Корольдік Жастар Қозғалысын құрғанын жариялады. Осы аралықта Нхек Бун Чхай мен Ранариддх арасындағы шиеленіс жалғасып, ашық жанжалға ұласты, Ранариддх Нхек Бун Чхайды партиядан шығарумен қорқытты, ал ол өз кезегінде партия президентін өзіне деген жеккөңілішпен айыптады. Содан кейін, 2016 жылдың 3 ақпанында Нхек Бун Чхай партиядан кетіп, Кхмер Ұлттық Біріккен Партиясын (КҰБП) құрғанын жариялады. КҰБП логотипі FUNCINPEC-тің бұрынғы логотипіне ұқсас болды, ол Камбоджаның Тәуелсіздік монументін бейнелейді. Бас хатшы Сай Хак Нхек Бун Чхайдың отставкасын қабылдады, сонымен бірге КҰБП-нің жаңа логотипін пайдалануына қарсылық білдіріп, ішкі істер министрлігіне сәтті шағым түсірді. FUNCINPEC 2017 жылдың 1 маусымында бір жынысты некелерді заңдастыруға ашық екенін мәлімдеді. Партия 2018 жылғы жалпы сайлауда Камбоджа Халық Партиясынан кейін екінші орынды иеленді, бірақ көптеген бақылаушылардың пікірінше, «формалдық» болған сайлауда бірде-бір мандатқа ие болмады.
Әскери
FUNCINPEC-тің өз әскери күштері болды, ол 1982 жылдың 4 қыркүйегінде құрылғанда «Сианукистердің Ұлттық Армиясы» (ANS) деп аталды. Кхмер Республикасының бұрынғы премьер-министрі Ин Там, құрылған жылы ANS-тің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Құрылғаннан кейінгі алғашқы жылдары ANS Қытайдан қару-жарақ және жабдық, ал Сингапур, Малайзия және Таиландтан медициналық жабдықтар мен әскери дайындық алды. Сонымен қатар, 1987 жылға дейін ANS Қызыл кхмерлер күштерінен үнемі шабуылдарға ұшырады, нәтижесінде ауыр шығынға ұшырады. 1985 жылдың наурыз айында Сианук өзінің ұлы Нородом Чакрапонгты ANS штабының орынбасары етіп тағайындады. 1991 жылы Париж бейбіт келісімдеріне қол қойылған кезде ANS-тің құрамында 17 500 сарбаз болды, бірақ 1992 жылдың мамыр және қыркүйек аралығында ЮНТАК демобилизациялауға тырысқаннан кейін саны 14 000-ға дейін азайды. 1993 жылы ANS Камбоджаның қарулы күштеріне (RCAF), Камбоджа халықтық қарулы күштеріне (CPAF) және KPNLF қарулы күштеріне біріктірілді. Бұрынғы ANS әскерлері 1993-1997 жылдары RCAF штабының орынбасары болған генерал Нхек Бун Чхайдың басшылығында болды. 1993-1996 жылдары Камбоджа қорғаныс министрлігі әртүрлі топтарды біріктіруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1997 жылдың ортасында Нхек Бун Чхай жазған құжатта FUNCINPEC-ті қолдаған 80 800 әскер бар екені, олар ел бойынша 11 батальонға бөлінгендігі көрсетілді. Нхек сондай-ақ FUNCINPEC-ті қолдайтын күштердің жеткіліксіз санына алаңдаушылық білдірді, өйткені олар 90 000 CPP қолдаушыларына қарағанда азырақ болды. 1996 жылдың қарашасында CPP және FUNCINPEC-ке адал RCAF әскерлері арасында қарулы қақтығыс болды, CPP-нің қолдаушысы генерал Кэо Понг FUNCINPEC-тің қолдаушысы генерал Серей Косалды өзін өлтіруге тырысқан деп айыптады, ал Серей Косал Кэо Понгты Қызыл кхмерлердің дезертирлерін өз қатарына тартқан деп айыптады. 1997 жылдың ақпанына дейін қарулы жанжалдар жалғасып, 14 CPP және 2 FUNCINPEC жақтасы жараланды. Кейін RCAF штабының бастығы Ке Ким Ян қақтығысты бейтараптандыруға кірісті және әскерлердің үкіметтің нақты рұқсатысыз қозғалысына тыйым салатын директива шығарылды. 1997 жылдың наурыз айының соңында екі қорғаныс министрі, CPP-нің Tea Banh және FUNCINPEC-тің Tea Chamrath, Ке Ким Ян және Нхек Бун Чхаймен бірге екі партиялық қорғаныс комитетін құрды. Бұл комитет RCAF-ті Ранаридх пен Хун Сен арасындағы саяси қақтығысқа араласуына жол бермеу үшін құрылды. Олар Пномпеньде орналасты, ал екі тараптың әскерлері арасындағы ұсақ жанжалдар 1997 жылдың маусымына дейін сирек болды. 1997 жылдың 4 шілдесінде Нхек Бун Чхай Анлонг-Венгте Қызыл кхмерлермен әскери келісімге қол қойды, бұл келесі күні CPP жақтас әскерлерді FUNCINPEC жақтас қарсыластарына шабуыл жасауға итермеледі. FUNCINPEC жақтастары, Нхек Бун Чхай бастаған күштер бастапқыда қаланың жартысын бақылауға алып, артықшылыққа ие болды, бірақ көп ұзамай жеңіліп, келесі күні CPP күштері қосымша әскер жібергеннен кейін жеңілді. Келесі үш күн ішінде CPP күштері кем дегенде 33 FUNCINPEC жоғары әскери шенеуніктерін тұтқындады. Өлім жазасына кесілгендердің арасында RCAF штабының орынбасары Лай Сенг Хонг, Ішкі істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Хо Сок және RCAF тыңшылық және әскери барлау бөлімінің бастығы Чао Самбат болды. Одан кейін CPP күштері Камбоджаның солтүстік-батыс бөлігінде FUNCINPEC күштеріне қарсы әскери шабуылдарын жалғастырды, олар Сисофон, Бантей Меанчи және Поипет қалаларын бақылады. FUNCINPEC күштері, олардың қарсыластарына қарағанда нашар болғандықтан, 1998 жылдың шілдесінде жалпы сайлаулар өткеннен кейін Нхек Бун Чхай 20 000 FUNCINPEC күштерін RCAF-қа қайта қосуды талап етті. Кейін Нхек Бун Чхай О Смашты тастап, Пномпеньге оралды және сенатор болып тағайындалды. Нхек Бун Чхайдың бұрынғы бағыныстысы Хан Савуун 1999 жылдың ақпан айында RCAF-тың төрт бас қолбасшысының бірі болып тағайындалды.
Партия төрағаларының тізімі
Жоқ. Сурет атауы Қызмет мерзімі 1 Нородом Сиханук 1981–1989 2 Нхиек Тиолун 1989–1992 3 Нородом Ранариддх 1992–2006 4 Кёо Пут Расмей 2006–2011 5 Нхек Бун Чай 2011–2013 6 Нородом Арунрасми 2013–2015 (3) Нородом Ранариддх 2015–2021 – Нородом Чакравут 2021 7 2021–қазіргі кезге дейін
Жалпы
Сайлау жетекшісі Дауыстар Орындықтар Лауазым Үкімет # % ± # ± 1993 Нородом Ранариддх 1,824,188 45.5 Жаңа Жаңа 1-орын 1998 1,554,405 31.7 13.8 15 2-орын 2003 1,072,313 20.7 11.0 17 2-орын 2008 Кео Пут Расмей 303,764 5.0 15.7 24 5-орын 2013 Нородом Арундрасми 242,413 3.7 1.3 2 3-орын 2018 Нородом Ранариддх 374,510 5.9 2.2 2-орын 2023 Нородом Чакравут 716,443 9.2 3.3 5 2-орын
Коммуналдық
Сайлау жетекшісі Дауыстар Бас кеңесшілер Позициясы # % ± # ± # ± 2002 Нородом Ранаридд 955,200 22.0 Жаңа Жаңа Жаңа 2-орын 2007 Кео Пут Расмей 277,545 5.4 16.6 8 1,920 3-орын 2012 Нхек Бун Чай 222,663 3.8 1.6 1 123 4-орын 2017 Нородом Ранаридд 132,319 1.9 1.9 1 123 3-орын 2022 Нородом Чакравут 91,798 1.3 0.6 9 3-орын
Сенаторлық
Сайлау Дауыстар Орындықтар Құрамы Нәтижесі # % ± # ±2006 2,320 20.4—11 2-орын 2012 0 0.020.410 Өкілдік жоқ 2018 276 2.42.42 2-орын