Кіріспе

Бағананың жаттығу құралы – екі қамыстан жасалған ағаштан жасалған үрлемелі аспап, негізінен Ұлы таулы бағанаға қосымша қолданылады. Атынан көрініп тұрғандай, жаттығу құралы бағана музыкасының әртүрлі мелодиялық ноталарын саусақпен оқу және (ойнаушы бағананы меңгергеннен кейін) жаңа музыканы жаттығу үшін арналған.

Дизайн және құрылыс

Жаттығу сыбызғысы – негізінен, ортасынан ұзындығына дейін тесілген кішкентай диаметрлі тесігі бар, ағаштан немесе пластиктен (екі бөліктен тұратын) ұзын, жұқа бөлік. Ауа осы тесікке жіберіліп, одан өткен кезде, ол қамыстың ішінде өтеді, оның дірілі қарайды дыбыс тудырады. Сыбызғының төменгі бөлігінде орталық тесікке перпендикуляр тесіктер жасалады. Бұл тесіктер әуен шығару үшін жабылады немесе ашылады. Жаттығу сыбызғылары әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін және әртүрлі өлшемдерде болады: қысқа сыбызғылар баланың кішкентай қолына арналған; стандартты сыбызғылар (оң жақтағы суретте көрсетілгендей) дәстүрлі сыбызғылардың өлшемімен бірдей; сондай-ақ ұзын сыбызғылар да бар, олардың қосымша ұзындығы сыбызғының өзіндегі әуен тесіктері арасындағы аралыққа ұқсас әуен тесіктері арақашықтығын қамтамасыз етеді. Кейбір ұзын сыбызғыларда әуен тесіктері де ойысқан, сондықтан әуен тесіктерінің сыртқы бетінің диаметрі қапшық сыбызғысының тесіктерінің диаметрімен бірдей болады. Сыбызғылар мен жаттығу сыбызғылары әдетте Африкалық қара ағаш сияқты қатты ағаштан жасалады; Британ империясының кеңеюінен бұрын, жергілікті ағаштар қолданылды және олар көптеген халық аспаптарында әлі де қолданылады. 1960 жылдары Африкалық қара ағаш өте сирек болды, ал Ирландияның жалғыз сыбызғы жасаушысы, Солтүстік Ирландиядағы «Пайперс үңгіріндегі» Эндрю Уорнок полиоксиметиленнен (әртүрлі атаулары бар) сыбызғы жасауды бастады, бұл өте мықты және берік, машинамен өңделетін пластик, сол кезде полиция таяқтарын жасау үшін қолданылды. Гибсон мен Данбар сыбызғылары полиоксиметиленнен жасалған. Бұл материал жұмсақ металл сияқты өңделуі және жылтыратылуы мүмкін. Пластмассадан жасалған сыбызғыда жарылу қаупі болмағандықтан, оған табан (төменде қараңыз) қажет емес, бірақ кейбір модельдер оны әдемілік үшін сақтайды. Жаттығу сыбызғысын отырып немесе тұрып ойнауға болады.

Бөлшектері

Әнді үйренуге арналған құралдың жоғарғы бөлігі ауыздықтан, төменгі бөлігі саусақ тесіктерінен және қамыстан тұрады. Жоғарғы бөлігі ауыздықтан (ең жоғарғы бөлігі) және қамыс қақпағынан (қалың бөлігі) құралған. Ойыншы ауыздыққа үрлейді. Ол нейлоннан, ағаштан немесе пластиктен жасалуы мүмкін. Қамыс қақпағы ауаны қамыстың үстінен өткізеді, осылай ол дірілдеп дыбыс шығарады. Қамыс қақпағының түбіндегі сақина – ферула, ол тек әсемдеу үшін жасалған. Ол піл сүйегінен, піл сүйегіндей материалдан, пластиктен, нейлоннан немесе күміс сияқты металлдан жасалуы мүмкін. Қамыс қамыстан немесе пластиктен жасалуы мүмкін. Қос қамыстың екі жапырағы ауа өтетін кезде бір-біріне қарсы дірілдейді, ал дыбыс төменгі бөлікке және одан өтеді. Құралдың төменгі бөлігі – бұл әуен шығаратын бөлік, ол құралдың өзегіне дәл белгіленген аралықтармен тесілген кішкентай тесіктерді жабу және ашу арқылы пайда болады. Бұл бөлімнің жоғарғы жағы – қамыстың салынатын орны (тұғыр). Тұғыр құралдың жоғарғы бөлігіне тығыз бекітіледі және әдетте ауа өткізбеу үшін жиі қымызбен, сантехник лентасымен және т.б. оралады. Төменгі бөліктің түбінде табан деп аталатын тағы бір сақина болуы мүмкін. Ағаш құралда табан ағаштың жарылуынан сақтайды. Пластик құралдардың пайда болуымен "табансыз" құралдар жиі кездеседі.

Пайдалану себептері

Практикалық сыбызғы, аты айтып тұрғандай, толық аспаптың орнына сыбызғы тартуды жаттығу үшін қолданылады. Практикалық сыбызғы әлдеқайда тыныш және үй ішінде тартуға ыңғайлы, сонымен қатар сыбызғыға қарағанда аз күш жұмсауды қажет етеді, бұл оны физикалық тұрғыдан ойнауды жеңілдетеді.

АМ ФЕДАН ГАИДЕЛАХ

Шотландияның гэль тілінде сөйлейтін аймақтарында музыканттар дәстүрлі түрде өздерінің жаттығу сыбызғыларын қамыс (шотланд гейл: cuilc) және арпа (шотланд гейл: eòrna) сабақтарынан жасаған. Қамыс торф отында қыздырылған сыммен ойылып, сыбызғының корпусын құру үшін соған ұқсас тесіктер қамысқа өртеліп жасалған. Арпа сабағының қысқа бөлігі кейін ауызда шайқалып, дыбыс шығаруға арналған құрал ретінде қолданылған. Бұл қолмен жасалған сыбызғылар feadanan Gàidhealach (Тау сыбызғылары немесе гэль сыбызғылары; жекеше, feadan Gàidhealach) деп аталды және фабрикада жасалған сыбызғылардан feadanan Gallda (шет сыбызғылары) деп ажыратылды. Feadan Gàidhealach-тың дыбысы өте әдемі, және бұл қолмен жасалған сыбызғылар жаттығу үшін ғана емес, дербес музыкалық аспап ретінде қарастырылып, Шотландияның Батыс аралдарындағы дәстүрлі үй келіштерінде ойнатылған.