Кіріспе

Британдық/американдық Бірінші дүниежүзілік соғыс танкi Mark VIII, сонымен қатар Liberty немесе The International деп те аталады, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың британдық-американдық танк дизайны. Ол бұрынғы британдық үлгілердің шектеулерін жою және Франция, Ұлыбритания және АҚШ-ты бір ауыр танк үлгісімен жабдықтау мақсатында жасалған бірлескен жоба болды. Франциядағы өндіріс АҚШ-тың өндірістік мүмкіндіктерін пайдаланып, автомобиль бөліктерін шығаруды көздеді, ал Ұлыбритания бронекорпустар мен қару-жарақтарды дайындауға тиіс болды. Жоспарланған өндіріс көлемі одақтас әскерлерін 1919 жылға жоспарланған шабуылда неміс қорғаныс позицияларын бұза алатын үлкен танк күштерімен жарақтандыруға мүмкіндік берген болар еді. Бірақ іс жүзінде өндіріс баяу жүрді және 1918 жылдың қарашасында соғыс аяқталғанға дейін тек бірнеше танк шығарылды. Соғыстан кейін АҚШ-та құрастырылған 100 танк 1932 жылға дейін АҚШ армиясы қолданды, содан кейін олар жаңа үлгілермен алмастырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бұрын қиратылмаған бірнеше танк оқу мақсатында Канадаға ұсынылды.

Ерте дамуы

Бірінші дүниежүзілік соғыс қызулаған сайын, Антанта елдерінің өнеркәсіптік өндіріс қуаты шегіне жетті. 1914 жылы одақтастардың ішінде тек Ұлыбритания мен Франция ғана ірі өнеркәсіптік елдер болатын, бірақ соңғысы немістер 1871 жылы Лотарингияның бір бөлігін басып алғаннан кейін ауыр өнеркәсібінің 70 пайызын жоғалтты. Ұлыбританиядағы өндіріс қарулы күштердің қажеттілігіне байланысты жұмыс күшінің жетіспеуімен және ұлттық қарыздың өсуімен шектелді. Америка Құрама Штаттары 1917 жылдың 6 сәуірінде Германияға соғыс жариялағанда, Ұлыбританиядағы көптеген адамдар осы оқиға барлық проблемаларды шешеді деп үміттенді. Британдық танк өндірісіне тікелей жауапты екі адам – Юстас Теннисон д’Эйнкур және подполковник Альберт Джеральд Стерн бастапқыда жаңа одақтасқа британдық танк дизайнын өндіруге көндіру үшін дереу Америка Құрама Штаттарына делегация жіберуді қарастырды. Бірақ кейін бұл бастаманы американдықтарға қалдыруды жөн көрді. Стерн соғыс жарияланғаннан кейін бірден Лондондағы американдық әскери атташемен байланысқа түсті. 1917 жылдың маусым айында алғашқы американдық тараптардан ұсыныстар түсті, бірақ олар күткендей АҚШ армиясы емес, АҚШ әскери-теңіз күштері болды. Әскери-теңіз күштері өздерінің теңіз жаяу әскерлері үшін ең заманауи танктерді қалаған. Сол кездегі британдық танк жобасы Mark VI болатын. Ол британдық өнеркәсіптік қуатты ескере отырып жасалған, американдықтардың үлкен өндіріс қуатымен шешілетін шектеулерді қойды. Сондықтан Стерн одан да жетілдірілген жоба бар екенін көрсетуге тырысты, оны Mark VIII деп атады (сонымен қатар, дәстүрлі Mark VII жобасы да бар еді). Ол американдықтарды жобаға қатысуға және өз үлесін қосуға шақырды. Әскери-теңіз күштері инженерлер тобын Ұлыбританияға жібермекші болғанда, АҚШ Соғыс министрлігі Лондондағы американдық әскери атташеден бұл туралы хабардар болды. Ол жобаны армияға беруді бұйырды және майор Х. В. Алденді таңдады – ол бейбіт уақытта өнеркәсіптік сарапшы болған. Ол Ұлыбританияға барып, Доллис Хиллдегі Механикалық соғыс бөлімінің жобалау тобымен жаңа танктың алғашқы суреттерін жасауға кірісті. Ол 3 қазан күні Лондонға келді, сол кезде лейтенант Г. Дж. Ракхэм көптеген жобалау жұмыстарын жасағанын анықтады. Ракхэм Фландрия майданындағы қиын жағдайларда қазіргі үлгілердің қалай жұмыс істейтінін көру үшін майданға жіберілген еді. Армия Соғыс министрлігін барлық қолдағы танктерді Армияға беруге көндіруге тырысты, бұл әскери-теңіз күштерімен қақтығысқа әкелді (осы мәселе бойынша болатын көптеген қақтығыстардың біріншісі). Бұл британ үкіметі үшін үлкен проблема тудырды. Енді американдықтардың соғысқа қатысуы британдық күштерге қолдағы танктердің санын азайтуы мүмкін еді. Сондай-ақ, 1917 жылдың 4 ақпанында француздармен танк өндірісі туралы міндетті келісімдер жасалған еді. Оларды қайта қарастыру қажет болды. Жаңа оқ-дәрі министрі Уинстон Черчилль Марк IV жобасын басқарудағы қателіктері үшін Стернді Механикалық жабдықтау бөлімінің директорынан (Механикалық соғыс бөлімінің бақылаушысы) босатуға мәжбүр болды, бұл өндірісте үлкен кешігуге әкелді. Ол өндірісті алға жылжытуға тырысқанда азаматтық және әскери билік өкілдерін ренжітті. Танк алдыңғы және бүйір жағында 16 мм қалыңдықтағы бронялық пластиналармен жабдықталған, Mark V-ке қарағанда сәл жақсырақ болған, бірақ кейінгі үлгілермен салыстырғанда өте жұқа болды. Танктің төбесі мен түбі тек 6 мм қалыңдықтағы бронялық пластиналармен қоршалған, бұл оны миномет снарядтары мен миналарға өте осал етті.

Өндіріс

Француз үкіметі 700 Mark VIII танкін тегін алуға үміттенді, себебі француздық супержұйық танк Char 2C жеткілікті мөлшерде, тіпті шығарылмауы мүмкін еді. Бірақ, жұмыс күші мен шикізаттың жетіспеуіне байланысты француздар Халықаралық танкты өндіруге қажетті жабдықтарды ұсынуға жарамсыз болды. Көп ұзамай американдықтар Парижден оңтүстікке қарай 200 миль (320 км) қашықтықтағы Нёви-Пайлу қаласында жаңа құрастыру зауытын салуға шешім қабылдады, британдық компаниямен келісім шарт жасасты. Зауыт сәуірде алғашқы танкты шығармай, маусым айына дейін аяқталған жоқ. Тамызда олар тағы бір британдық фирмамен келісім жасады. Бұл фирма зауытты қарашада бітірді, сонда соғыс аяқталған еді; онда бірде-бір танк жасалмады. Компоненттерді өндіруде де үлкен кешігулер болды. Қымбат соғылған болаттан жасалған цилиндрлері бар Liberty авиациялық қозғалтқышы арзан құйма темірден жасалған цилиндрлермен қайта жобаланды. Осы қайта жобаланған қозғалтқыштар тек қазан айында ғана өндірілді. Осы кешігулерге қарамастан, Франциядағы бірлескен өндіріске қосымша АҚШ-та 1500 танк өндіру жоспарланған. Бірақ, броня мен қарудың жетіспеуіне байланысты бұл мүмкін болмады, сондықтан қосымша өндіріс Францияда да жүргізілуі керек еді. Тек содан кейін қару-жарақ Ұлыбританиядан жеткізіліп, екі зеңбірек және он Hotchkiss пулеметі орнатылды. Сынақтар соғыстан кейін аяқталды және АҚШ-та 100 машина құрастыру туралы шешім қабылданды; олар 1919 және 1920 жылдары Рок-Айленд Арсеналында әрқайсысы 35 000 долларға құрастырылды. АҚШ британдықтардан корпусқа арналған 100 толық жиынтық бөлшектерді сатып алды, соның барлығы да аяқталған еді. Осы уақытта британдық үкімет өз өндірісін Ұлыбританияда бастауды шешті. Бір мың төрт жүз елу машина North British Locomotive Company, William Beardmore and Company және Metropolitan компанияларынан Liberty қозғалтқышының орнына V12 Ricardo қозғалтқышын пайдалану үшін тапсырыс берілді. Соғыстың соңына дейін тек біреуі жеті машинаны құрастыра алды. Біреуі 11 қарашада, соғыс бітісінің күні сынақтан өтті. Соғыстан кейін қалған бөлшектерден тағы 24 машина аяқталды. Бесі Дорсеттегі Бовингтон оқу орталығына, ал қалғандары тікелей металл сынықтарын сатушыға жіберілді.

VIII марка*

1918 жылы қазбаларды кесіп өту қабілетіне деген үлкен қызығушылық, тіпті ұзын танк – Mark VIII* (Жұлдыз) өндірісіне дайындық жүргізуге алып келді. Танк корпусының ұзындығы толық үш метрге ұзартылатын болды: алдыңғы жағына 1 метр, артқы жағына 2 метр. Осылайша, ол 5 метрлік қазбадан өте алатын еді. Танк бұрыла алуын қамтамасыз ету үшін, оның ұзындығы мен енінің арақатынасы өте жоғары болғандықтан, тізбектердің төменгі бөлігі күшті иілген, нәтижесінде тізбектің жерге тиетін бөлігі азайтылды. Бірақ, танктың жалпы салмағы 42,5 тоннаға (43,2 тоннаға) жеткендіктен, жерге түсетін қысым артты. Егер танк жұмсақ топыраққа батса, бұрылыс жасай алатыны күмәнді. Прототипі жасалмады.

Пайдалану тарихы

Американың «Либерти» танктері бір ғана бөліммен жабдықталды: Мэриленд штатының Абердин қаласында орналасқан 67-ші танктық жаяу әскер полкі. Бөлімнің ерекше аталуының себебі 1920 жылдан бері заң бойынша барлық танктер жаяу әскер тармағына қарауы тиіс болды. Танктің корпусының екі жағындағы екі пулеметтік орны алынып тасталды, соның арқасында экипаж он адамға дейін азайтылды. Сумен салқындатылатын М1917 Браунинг пулеметтері қолданылды. Көптеген түзетулерге қарамастан, көліктер қызып кету және нашар сенімділік проблемаларынан зардап шекті, бұл Армияда ауыр танктерді пайдалануға деген ыңғайсыздық тудырды. 1932 жылдан бастап олар қолданудан шығарыла бастады; 1934 жылға қарай барлығы қоймаға қойылды. 1940 жылы Канадада оқуға арналған танктер жетіспеді және қалған танктерді металл сынықтарының бағасына ұсынды, бірақ канадтықтар оның орнына M1917 жеңіл танктерін сатып алуды жөн көрді.