Кіріспе

Орташа танк – танктардың классификациясы, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең таралған. Ол жеңіл танктердің жылдамдығына және ауыр танктердің қарулануы мен бронясына қатысты аралық шешімді білдірді. Орташа танктердің жіктелуі салмаққа емес, тактикалық қолданылуы мен арналуына байланысты; мысалы, неміс Panzerkampfwagen V Panther орташа таңкісінің массасы замандас одақтас ауыр танктеріне шамалас. Екінші дүниежүзілік соғыстың ең көп өндірілген, тиімді және сәтті танктері (неміс Panzer IV, кеңестік T-34 және американдық M4 Sherman) – барлығы орташа танктердің конструкциялары болды. Көптеген елдерде орташа танктердің көпшілігі қазір негізгі жауынгерлік танктер деп аталады.

Тарих

"Орташа" атауын алған алғашқы танктер Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық Орташа Mark A Whippet танктерімен пайда болды. Олар сол кездегі британдық ауыр танктерінен кіші, жеңіл және жылдам болды, және тек пулеметтермен қаруланған. Орташа танк доктринасы соғыстар аралығында қалыптасты. Оның қызмет ету мерзімі супер ауыр және ауыр танктерден ұзақ болды, және біртіндеп негізгі ұрыс танктеріне айналды. Соғыстар аралығындағы орташа танктердің қатарында британдық Vickers Medium Mark II және советтік көп мұнаралы T-28 танктері болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін британдықтар өз танктері үшін "Орташа" терминін қолдануды тоқтатты, себебі "Крейсерлік танк" және "Жаяу әскер танктері" жаңа философиясы пайда болды, ол танктерді өлшемдеріне емес, мақсатына қарай жіктеді. Жаяу әскерге қарсы күреске бағытталған орташа танктер болды (мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыста: бастапқы қысқа ұңғылы Panzer IV және бастапқы 75 мм-лік M4 Sherman), сондай-ақ танкке қарсы күреске көбірек бағытталған, жоғары жылдамдықты танктік зеңбіректермен жабдықталған орташа танктер де болды. Француздық кавалерия танктері (Chars de Cavalerie), мысалы SOMUA S35, басқа конструкциялардың күші мен қорғанысына қоса, жылдамдыққа да назар бөлді. Олар басқа елдердің орташа танктер деп атағандарына ұқсас болды. Совет танк конструкторлары BT танк сериясының ізбасарына дайындалып жатқанда, оның тамаша жылдамдығын қалың, көлбеу бронямен және бұрын-соңды болмаған 76,2 мм жоғары жылдамдықты зеңбіректің атыс күшімен біріктірді. Нәтижесінде Т-34 орташа танктері пайда болды, оның жоғары мүмкіндіктері Совет Одағына шабуыл жасаған кезде неміс Вермахтын таң қалдырды. Бірінші рет немістер қолданған, кейін басқа елдер де қабылдаған блицкриг сабақтары өзара қолдау көрсететін орташа танктер мен мотострелоктер бөлімдерінде ең жақсы көрініс тапты. Жаяу әскер және кавалерия танктерінің дәстүрлі рөлдері ескірді. Кеңес Одағы мен АҚШ өнеркәсіптік қуатының арқасында теңдестірілген орташа танктерді көптеп өндіруге қол жеткізді – соғыс кезінде шамамен 57 000 Т-34 және 49 234 M4 Sherman танктері салынды.

Қырғи қабақ соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жеңіл танктердің рөлін біртіндеп арзан броньды машиналар мен арнайы барлау машиналары алмастырды. Ауыр танктер жауынгерлік қимылдардағы шектеулерін көрсеткеннен кейін, соғыстан кейінгі қарулану жарысында прогрессивті түрде қаруланған және броньдалған конструкциялар пайда болды. Ауыр танктердің жоғары осалдығы байқалған, жаңа танкіге қарсы зымыран қаруларының пайда болуымен, олар да ақырында қолданыстан шығарылды. Технологияның жетістіктері, жылдамдық, бронь және қару-жарақ сияқты факторлар орташа танкті елдің броньдық күштердің негізгі құрауына айналдырып, одан әрі негізгі ұрыс танктеріне біріктірді. Жақсырақ және экономикалық тұрғыдан тиімді өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар, сондай-ақ кейінірек басқарылатын танкіге қарсы зымырандар, оттық қолдау және танкіге қарсы міндеттерді орындауға мүмкіндік берді, соның салдарынан танктерді қолдану тактикасы өзгерді. "Орташа танк" термині Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген жағдайларда қолданылмайтын болғанымен, ол 20 мен 50 тонна аралығындағы салмаққа ие бірінші және екінші буын негізгі ұрыс танктерін сипаттау үшін бейресми түрде қолданылады, мысалы, Леопард 1 және Т-72, олардың әрқайсысының салмағы шамамен 40 тоннаны құрайды, ал үшінші және одан кейінгі буындар салмағы айтарлықтай артты және M1 Abrams сияқты ең ауыр негізгі ұрыс танктерін қамтыды, оның салмағы 60 тоннадан асады. 1990 жылдары "орта" негізгі ұрыс танктері әлі де тиімді екенін дәлелдеді, мысалы, 1999 жылы Косовоға жөнелтілген канадтық Leopard 1 танктері, олар француз броньды машиналарын қарағанда нашар жолдар мен жұмсақ топыраққа жақсы бейімделген, бірақ американдықтар қолданған M1 Abrams танктеріне қарағанда тар көшелерде және жеңіл көпірлерде жүре алды.

Рөл

Орташа танктердің рөлі жылдамдыққа басымдық беруден басталды. Орташа танктер жылдам қозғала алатын болған, бірақ кең траншеяларды өздігінен кесіп өту үшін ауыр танктердің көмегі қажет еді. Британдық армияда бұл Cruiser танктері класына дамыды, ал басқа танк доктриналары орта танктерді негізгі шабуылға қолдануға бағытталды. Кейінгі қолданыста орта танктер – танк жасаушылардың атыс күші, жылдамдық және қорғаныстың тиімді тепе-теңдігін жасау ниетін көрсетеді. Орта танктердің мақсаты – әдеттегі жағдайларда басқа танк түрлеріне аз тәуелділікпен, мүмкіндігінше көп түрлі міндеттерді орындауға жарамды болу.