Кіріспе
Камбоджалық классикалық би – Камбоджаның Корольдік балеті (Робам Преа Реач Троп) – кхмерлердің классикалық биі, ол әдемі қол қимылдарымен және сәнді костюмдерімен танымал. Балет мың жылдан астам уақыт бойы кхмер сарайымен тығыз байланысты болды және дәстүрлі түрде түрлі патшалық рәсімдерге, соның ішінде тәж кигізу, үйлену тойы, жерлеу және кхмер мерекелеріне сүйемелдеді. Балет репертуарында ежелгі кхмер аңыздары кеңінен қамтылған. 1970 жылдардағы Қызыл Кхмер режимі кезінде құрылысқа қарамастан, маңызды қиындықтарға тап болса да, Камбоджаның Корольдік балеті Камбоджаның маңызды мәдени мұрасы болып табылады. Би қасиетті және символикалық мағынаға ие, ол кхмер халқының дәстүрлі құндылықтарын – әдептілікті, құрметті және руханилықты бейнелейді. Өнер ретінде ЮНЕСКО, Кравэт, Брэндон және басқа да ғалымдар бұл биді ресми түрде Камбоджаның Корольдік балеті (француз тілінде Le Ballet royal du Cambodge) деп атайды, бірақ бұл термин Камбоджаның Ұлттық би тобына да қатысты болуы мүмкін. "Камбоджаның Корольдік балеті" атауымен қатар, ЮНЕСКО мен аталған авторлардың жарияланымдарында кхмер классикалық биі термині де қолданылады. Оны Лакхон Луонг (ល្ខោនហ្លួង, "патшаның театры") деп те атайды. Камбоджаның Лон-Нол режимі кезінде би дәстүрі Лакхон Кбах Боран Кхмер (ល្ខោនក្បាច់បូរាណខ្មែរ, "ежелгі стильдегі кхмер театры") деп аталды, бұл термин оны патшалық мұрасынан бөліп көрсетеді. Кхмер классикалық бишілерін көбінесе қарапайым адамдар апсара бишілері деп атайды, бірақ бұл қазіргі би түріне дұрыс емес, себебі апсара – репертуардағы кейіпкерлердің бірі ғана. Дегенмен, ангор қираған жерлеріндегі апсаралар мен деваталармен байланысты дәстүрдің романтикалық бейнесі әлі де сақталып келеді.
The Royal Ballet of Cambodia (, Robam Preah Reach Trop, ) is a classical Khmer dance renowned for its graceful hand movements and luxurious costumes. The ballet has been closely associated with the Khmer court for over a thousand years and would traditionally accompany various royal ceremonies, including coronations, weddings, funerals, and Khmer holidays. The ballet's repertoire encompasses various ancient Khmer legends. Despite facing significant challenges, including near extinction during the Khmer Rouge regime in the 1970s, the Royal Ballet of Cambodia remains an important cultural heritage of Cambodia. With its sacred and symbolic significance, the dance embodies traditional values of refinement, respect, and spirituality of the Khmer people. As a performing art, it is formally referred to as the Royal Ballet of Cambodia (le Ballet royal du Cambodge in French) by UNESCO, Cravath, Brandon, and others in the academic field, although this term may also refer to the National Dance Company of Cambodia. The term Khmer classical dance is also used alongside "Royal Ballet of Cambodia" in publications by UNESCO and the above mentioned authors. It is also referred to as Lakhon Luong (ល្ខោនហ្លួង, lit. "the king's theatre"). During the Lon Nol regime of Cambodia, the dance tradition was referred to as Lakhon Kbach Boran Khmer (ល្ខោនក្បាច់បូរាណខ្មែរ, lit. "Khmer theatre of the ancient style"), a term alienating it from its royal legacy. Khmer classical dancers, as a whole, are frequently referred to as apsara dancers by laymen; this usage would be incorrect with the modern form of the dance, as the apsara is just one type of character among others in the repertoire. Regardless, the tradition's romanticized affiliation with the apsaras and devatas of the ruins of Angkor still persists.
Ангкор және Ангкор алдындағы дәуір
Камбоджадағы би туралы ең алғашқы жазбалардың бірі 7 ғасырға дейін барады, онда билер патшалардың қосымша рәсімдерінде қолданылған. Ангкор кезеңінде билер храмдарда діни ғұрыптар ретінде орындалған. Ежелгі тас жазбалары храмдарға бекітілген және құдайлық ғұрыптарды, сондай-ақ халыққа көрсетілімдер жасаған мыңдаған апсара билерін сипаттайды. Король Сисуваттың сарайының бишілері 1906 жылы Марсельде өткен отарлық көрмеде, камбоджалық сарайдағы француз өкілі Жорж Буаның ұсынысымен көрсетілді. Огюст Роден камбоджалық билерге әсерленіп, кем дегенде 150 сурет салды. Ол кхмер балеті бишілерін Парижден Марсельге дейін, тіпті Пномпеньге қайтқанда да іздеп тапты. Роден бұл өнерді балет биі ретінде түсіндірді.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Камбоджа
Королева Сисоват Коссамак Камбоджа Корольдік балетінің қамқоршысы болды. Королеваның басшылығымен, хореографияны қоса алғанда, корольдік балетте бірнеше реформалар жасалды. Би-драмалардың ұзақтығы түгел түнге созылатын қойылымдардан шамамен бір сағатқа дейін қысқартылды. Принц Нородом Сианук өз фильмдерінде корольдік балет билерін көрсетті. Корольдік балетте ерлер болмаған, себебі ерлер әйелдердей нәзік билемейді деген түсінік болған. Алайда, қазіргі қойылымдарда маймыл және Мони Эй Сей сияқты белсенді рөлдерде ерлер де қатысады.
Мәдениеттік дипломатия
Сангкум дәуірінде Камбоджа мәдени және көркемдік трансформацияны бастан өткерді, оның бастамашысы шаһзада (кейіннен король) Нородом Сианук болды. 1941 жылы ел әлі француз протектораты болған кезде тәж кигізілген ол Екінші дүниежүзілік соғыстың және француз колониализмінің күйреуіне куә болды. Жаңа отаршылдық елдердің бейтараптығын қолдаған кезеңде Камбоджаның шетелдік көмекке тәуелді екенін білді. Дипломатиялық стратегия ретінде ол бүкіл әлемдегі адамдардың санасына енген елдің ұлттық мәдениетінің символдары – ғибадатханалар мен балетті насихаттады. 1953 жылы Камбоджа тәуелсіздік алғаннан кейін, королева Сисоват Коссамак балетті жаңартуға кірісіп, халықаралық көрермендердің талғамын және бейімділігін ескерді. Ол арнайы дипломатиялық шаралар үшін жаңа, қысқа би шығармаларын тапсырыс берді. Олар көбінесе Теп Монором (Құттықтап қарсы алу биі), Апсара, Чхун Пор (Бақыт биі), Мони Мехала және Реам Эйсо сияқты ұзақ, дәстүрлі қойылымдардан алынған. Бұл қойылымдар кезінде батыс қонақтарына осы билер туралы өз тілдерінде түсіндіретін буклеттер ұсынылды. Келесі жылы мәдени елшілік бағдарламасы Қытайда "Кхмер-қытай достығының балеті" деген ұқсас атаумен жалғасты. 1964 жылы король Францияға сапар шеккен кезде, би колониялық тәуелсіздік алғаннан кейін Париж операсында алғаш рет қойылды. Содан бері балет қойылымдары елге келген халықаралық мемлекет басшыларының сапар бағдарламасының маңызды бөлігіне айналды. Аталғандардың ішінде Үндістан премьер-министрі Нехру, Индонезия президенті Сукарно, Югославия президенті Тито, Франция президенті де Голль болды. Сондай-ақ, Принцесса Маргарет және Жаклин Кеннеди де осы тізімде. 1975-1979 жылдар аралығында камбоджалық классикалық өнердің 90 пайызы өлім жазасы, азаптау, аштық және денсаулықтың нашарлауы салдарынан жойылды.
Қазіргі уақыт
Кхмер классикалық биі Тайландтың шығысындағы босқындар лагерінде аза тұтқан кхмер бишілерінің білімімен қайта жандандырылды. Камбоджадағы Корольдік көркемсурет университетінде көптеген билер мен би драмалары да қайта қойылды. 2003 жылы ол ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.
Корольдік балетте ұстаз салюті рәсімі
Би тобы сахнаға шығар алдында орындалатын Мұғалімдерге арналған құрмет көрсету рәсімі – оларды тәрбиелеген ұстаздарға жасалған құрметтің белгісі. Бұл рәсім Корольдік балеттің әрбір кейіпкерінің ішкі күшін басқаратын рухқа арналады, олардың өнерінің үздіксіз, сенімді және кедергісіз болуын тілейді. Бұл дәстүр ежелгі заманнан келеді, онда патшалық бишілер сахнаға шығар алдында міндетті түрде бата алып, тілектесетін болған.
Әншілер тобы
Камбоджа Корольдік балетінің әншілер тобы. Әншілер тобы үш түрге бөлінеді: әйелдер Неанг рөліндегі әйел кейіпкерге, ал ерлер Неай Ронг рөліндегі ерлер кейіпкерге ән салады, бұл Камбоджа Корольдік балетінің қойылымдарымен бірге орындалады. Үшінші түр – хор әншілерінің тобы. Барлық әншілер Камбоджа Корольдік балеті бишілерінің дене қимылдарымен үйлесімде ән салады.
Өнер көрсету
Француз протектораты кезінде және одан бұрын, король сарайының қонақтары үшін корольдік балеттің қойылымын тамашалау дәстүрлі болған. Көңіл көтеру үшін қойылымдар көбінесе корольдік сарайлардың павильондарында қойылған. Камбоджадағы туристік мейрамханалар, әсіресе Сием Рипте, әуесқойлар тобының классикалық би қойылымдарын өткізу орындары ретінде пайдаланылады. Бүгінде кейбір бишілер үкіметпен байланысты және Корольдік Көркемсурет университетінде және Көркемсурет орта мектебінде мұғалімдер болып жұмыс істейді. Мәдениет және Көркемөнер министрлігінің (Камбоджа) Өнер көрсету бөлімі мемлекеттік сапарларда бишілерді шақыруға да қатысады. Көптеген бишілер туризм, өнер және корпоративтік секторларда еңбек етеді. Бұл төмен бойлы үстел, крей (គ្រែ, lit. "жатын орын"), қойылым барысында тұрақты болып табылады, сондықтан ол көптеген орындар мен заттарды (жатын орын, тақ, тұрғын үй және т.б.) бейнелейтін реквизит ретінде қолданылады. Көптеген би драмаларында кейіпкерлер көбінесе садақ, қылыш, таяқ және дубинка сияқты қару-жарақ қолданады. Кейбір билерде бишілер гүл шоқтары, желдеткіштер, алтын және күміс гүлдер сияқты заттарды құрмет көрсету үшін ұстайды (қараңыз). (Макара биі) қойылымдары девалардың демалыспен билеуін және мифтік макараның қанаттарын бейнелеу үшін желдеткіштерді пайдалануын қамтиды, ал Манимехала құдайы өзінің сиқырлы кристалл шарымен мимикрияға жетекшілік етеді.
Тексерілмеген жазбалар
Осы бөлімдегі ескертулер, саланы жақсы білмейтін адамдар жасаған немесе аталмыш мәселе бойынша сенімді дереккөз саналмайтын материалдарға сілтеме жасайды. Олар расталмаған және ғылыми сараптамадан өтпеген.