Кіріспе

Күтпеген күйдіргіш әсерге байланысты туындаған әрекет немесе қозғалыс. Жануарларда, адамдарды қоса алғанда, қорқыныш реакциясы – кенеттен немесе қауіпті күйдіргіштерге, мысалы, күтпеген дауыс немесе күрт қозғалыс сияқты жағдайларға жауап ретінде пайда болатын, көбінесе ең жақын қорғаныс механизмі және жағымсыз сезімдермен байланысты. Әдетте, қорқыныш реакциясының басталуы – қорқыныш рефлексі болып табылады. Қорқыныш рефлексі – бұл ми сабасының рефлекстік реакциясы (рефлекс), ол мойынның артқы бөлігі (толық денелік қорқыныш) және көздер (көздің жыпылықтауы) сияқты осал дене мүшелерін қорғауға және күтпеген күйдіргіштерден қашуға көмектеседі. Бұл реакция көптеген түрлерде және өмірдің барлық сатыларында кездеседі. Адамның эмоционалдық жағдайына, дене күйіне, қозғалыс міндетін орындауға дайындығына немесе басқа да іс-әрекеттерге байланысты түрлі жауаптар туындауы мүмкін. Қорқыныш реакциясы нақты фобиялардың қалыптасуымен байланысты.

Нейрофизиология

Денеде қорқыныш рефлексі бірнеше әрекеттердің үйлесуі арқылы пайда болуы мүмкін. Кенеттен естілген қатты дыбыс үш негізгі орталық синапстан тұратын негізгі акустикалық қорқыныш рефлексі жолы арқылы туындайды. Біріншіден, құлақтағы есту жүйке талшықтарынан кохлеарлық тамыр нейрондарына (CRN) дейін синапс бар. Бұл орталық жүйке жүйесінің алғашқы акустикалық нейрондары. Зерттеулер көрсеткендей, өлтірілген CRN-нің санының артуы таңғалудың азаю деңгейімен тікелей байланысты. Екіншіден, CRN аксондарынан мидың reticularis pontis caudalis (PnC) ядросындағы жасушаларға синапс бар. Бұл мидың көпіршесінде орналасқан нейрондар. ПнК-ны тежеуші заттарды енгізу арқылы осы жол бөлігін бұзуға жасалған зерттеулер таңғалу мөлшерінің 80-90 пайызға дейін күрт төмендегенін көрсетті. Үшіншіден, PnC аксондарынан беттік қозғалтқыш ядросының немесе жұлынның моторлық нейрондарына синапс пайда болады, олар тікелей немесе жанама түрде бұлшықеттердің қозғалысын бақылайды. Беттік қозғалтқыш ядросының белсенділігі бас дірілдеуіне, ал жұлынның белсенділігі бүкіл дененің қорқынуына әкеледі. Жаңа туған нәрестелерді нейромоторлық тексеру кезінде таңғалу реакциясы мен Моро рефлексінің үлгілері бірқатар техникаларда айтарлықтай үйлесетіні байқалады, ерекшелігі – таңғалу реакциясы кезінде қолдың кеңейіп таралуының болмауы.

Рефлекстер

Бір уақытта пайда болатын көптеген түрлі рефлекстер бар. Адамдарда тіркелген ең жылдам рефлекс масетер бұлшық еті немесе жақ бұлшық етінде кездеседі. Рефлекс бұлшықеттердің қозғалысы кезіндегі электрлік белсенділікті тіркейтін электромиография арқылы өлшенді. Бұл реакцияның басталу кешігуін, яғни стимул мен жауап арасындағы уақыттың 14 миллисекунд шамасында екенін көрсетті. Көздің жыпылықтауы – бұл orbicularis oculi бұлшық етінің рефлексі, оның басталу кешігуі 20-40 миллисекундты құрайды. Дененің ірі бөліктерінің арасында бас 60-120 миллисекунд аралығында ең жылдам қозғалады. Содан кейін мойын 75-121 миллисекунд кешігумен дерлік бір уақытта қозғалады. Одан кейін иық 100-121 миллисекунд, ал қолдар 125-195 миллисекунд аралығында дірілдейді. Соңында аяқтар 145-395 миллисекунд кешігумен жауап береді. Мұндай тізбектелген реакция мидан омыртқа миына дейін әрбір қозғалтқыш нейронын белсендіру үшін жүретін синапстардың жұмысына байланысты.

Акустикалық қорқыныш рефлексі

Акустикалық қорқыныш рефлексі 80 децибелден жоғары дыбыстық стимулдан туындайды деп есептеледі. Рефлексте көптеген ми құрылымдары мен жолдар қатысады деп саналады. Миндаль безі, гиппокамп, stria terminalis (BNST) төсегі және алдыңғы цингулятты қабық рефлексті модуляциялауда рөл атқарады деп есептеледі. Мидағы алдыңғы цингулятты қабық көбінесе эмоционалдық жауап пен санамен байланысты негізгі аймақ деп саналады, бұл жеке адамның қорқыныш стимулына қалай реакция жасайтынына әсер етеді. Акустикалық қорқыныш рефлексіндегі BNST-нің рөлі стресс және алаңдаушылық жауаптарына жауапты ядроның нақты аймақтарымен байланысты болуы мүмкін. Негізгі жол құлақтан (кохлеа) есту жолы арқылы жақтаудағы латеральді лемниск ядросына (LLN) дейін жалғасады, ол желкелік формациядағы қозғалыс орталығын белсендіреді. Бұл орталық төменгі моторлық нейрондарға төмен бағытталған проекцияларды жібереді. Бұл құлақ (кохлеа) → VIII бас сүйек жүйкесі (есту) → кохлеарлық ядро (вентральды/төменгі) → LLN → қаудальді понтиндік торлық ядро (PnC) -ға сәйкес келеді. Бүкіл процесс 10 мс-ден кем уақыт алады. Арқа аяқтарды "құрыштыратын" реакцияға жоғарғы/ростральді немесе төменгі/каудальді колликул қатыспайды, бірақ олар құлақтың және көздің дыбыс бағытына қарай бейімделуіне немесе байланысты жыпылықтауға қатысты болуы мүмкін.

Кәсіптік ортада қолдану

2005 жылы Оңтүстік Квинсленд университетінің авиация және логистика кафедрасының зерттеушілері күтпеген сынды жағдайларда ұшақ ұшқыштарының қызметін зерттеді. Авторлар соңғы кездегі бірнеше авиаапатты талдап, осы апаттарда дүрбелең реакциясының теріс әсерін себеп немесе себепке ықпал ететін фактор ретінде анықтады. Авторлар қауіптен туындаған қорқыныш, әсіресе өмірге қауіп төндірген жағдайда, ұшқыштардың жұмысына елеулі кері әсер ететін дүрбелең эффектісін тудырады деп мәлімдеді. Зерттеуде осы мәселені шешу үшін оқыту стратегиялары қарастырылды, оның ішінде ұшқыштарды күтпеген сынды жағдайларға жиірек дайындау, осылайша олардың реакцияларын жақсартуға мүмкіндік беру.