Кіріспе

Американдық қашқан құлдар және құлдықты жоюшылар Эллен Крэфт (1826–1891) және Уильям Крэфт (25 қыркүйек 1824 – 29 қаңтар 1900) – Джорджия штатының Мэйкон қаласында құлдықта туған американдық құлдықты жоюшылар. Олар 1848 жылдың желтоқсанында пойызбен және кемемен саяхаттап, Солтүстік Америка Құрама Штаттарына қашып, Рождество күні Филадельфияға келді. Эллен нәсіл, әлеуметтік топ және жыныс шекараларын бұзып, Уильям оның қызметшісі болып көріне отырып, ақ плантатор рөлін сомдады. Олардың қашқандары туралы кеңінен хабарланды, бұл оларды Америка Құрама Штаттарындағы ең танымал қашқан құлдардың біріне айналдырды. Құлдық институтын жою күресінде қолдау табу үшін аболиционистер оларды қоғамдық лекцияларда көрсетті. 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң қабылданғаннан кейін Бостондағы құл аулаушылардың қаупіне тап болғандықтан, Крэфттар Англияға эмиграциялады. Олар ондаған жылдар бойы тұрып, бес бала тәрбиеледі. Крэфттар қашқандары туралы ашық лекциялар оқыды және Америка Азаматтық соғысы кезінде Америка Конфедерациялық Штаттарына қарсы болды. 1860 жылы олар "Еркіндік үшін мың шақырымдық жүгіру" немесе "Уильям мен Эллен Крэфттың құлдықтан қашуы" атты қашқандары туралы жазбаша есеп жариялады. Азамат соғысына дейін жарық көрген көптеген құлдардың өмірбаяндарының ішіндегі ең қызықтысы болған олардың кітабы Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарында кеңінен таралды. 1868 жылы АҚШ-қа оралғаннан кейін Крэфттар Грузияда босатылғандардың балалары үшін ауыл шаруашылығы мектебін ашты. Олар 1890 жылға дейін мектепте және оның шаруашылығында жұмыс істеді. Олардың есебі 1999 жылы АҚШ-та қайта басылды, екеуі де автор ретінде көрсетілді.

Ерте өмір

Элен Крафт 1826 жылы Джорджия штатының Клинтон қаласында Мария деген аралас нәсілді құл әйел мен оның бай плантатор иесі, майор Джеймс Смит отбасында дүниеге келді. Эленнің үштен кем емес бөлігі еуропалық текті болғандықтан, ол өте ақ бетті және ақ терілі жартылай туыстарына ұқсаған, олар оның құл иесінің заңды балалары еді. Смиттың әйелі 11 жасар Элленді қызы Элиза Кромвелл Смитке үйден шығарып, күйеуінің адалсыздығының куәлігін жою үшін үйлену тойына сыйлық ретінде берді. Элен Элизаның үй қызметшісі болып өсті, бұл оған аймақ туралы құпия ақпарат алуға мүмкіндік берді. Уильям Мейкон қаласында дүниеге келді, онда ол 16 жасында болашақ әйелімен танысты, ал оның алғашқы құл иесі оны құмар ойындарының қарызын өтеу үшін сатты. Сатылмас бұрын Уильям өзінің 14 жасар әпкесі мен ата-анасының түрлі иелерге сатылып, бөлініп кеткенін көрді. Уильямның жаңа құл иесі оны ағаш шеберлігіне оқытып, ақы алған жұмыстарға жіберді, бірақ оның табысының көп бөлігін өзі алды.

Неке және отбасы

20 жасында Эллен Уильям Крэфтқа үйленді, оның құл иесі Коллинз оған жартылай үлес ие болды. Крэфт қалада шебер болып жұмыс істеп тапқан ақшасын жинады.

Қашу

Элен сыртқы келбетін пайдаланып, ақ адам ретінде қабылдануды жоспарлады, ал олар пойызбен және қайықпен Солтүстікке сапар шекті; ол ер адам киімін киді, себебі сол кезде ақ әйелдің құл адаммен жалғыз саяхаттауы қалыпты емес еді. Сөйлесуді азайту үшін ол ауруға шалдыққандай көрінді, өйткені құлдықта болғандықтан оқу мен жазуды үйренуге өлім жазасымен тыйым салынған еді. Уильям жеке қызметші рөлін атқаруы керек еді. Сол кезде құлдар көбінесе саяхат кезінде иелерімен бірге жүретін, сондықтан Крәфттардан сұрақ қойылмайды деп күтілді. Олардың таңғалуына орай, уақытша ұсталды. Бір офицер Уильямның шынымен Эленнің мүлігі екенін растауды талап етті. Жолаушылар мен дирижердің көмегімен олар ақыры пойызға міне алды. Олардың қашқандары құлдар тарихындағы ең тапқыр жоспар ретінде белгілі, тіпті "Генри Бокс Браунның" қашқандарынан да тапқыр. Ол жазу білмейтінін жасыру үшін оң қолын сырға алды. Олар жақын жердегі Мейконға Саваннаға баратын пойызға отыру үшін бағытталды. Крәфттар бірнеше рет қауіпке тап болса да, олар байқалмай қалды. 21 желтоқсанда олар Пенсильвания штатының Филадельфия қаласына баратын пароходқа мінді, және Рождество күні таңертең жетті. Олардың ерекшелігі – жұп болып қашу болды, бірақ Эленнің батылдығы мен гениальдығы олардың қашқандарын табысты етті. Тарихшылар құлдықтан қашу үшін ер адам болып киінген басқа да құл әйелдерді атап өтті, мысалы, Вирджиниядан келген Кларисса Дэвис ер адам киімін киіп, Жаңа Англияға бағытталған кемемен азаттыққа жетті; Мэри Миллберн де ер адам ретінде саяхаттады; ал Колумбия округінен келген Мария Уимс, он бес жастағы бойжеткен, ер адам болып киініп қашып кетті. Крәфттар Солтүстікке келгеннен кейін Уильям Ллойд Гаррисон және Уильям Уэллс Браун сияқты аболиционистер оларды Жаңа Англиядағы аболиционистік үйірмелерде қашқандары туралы лекциялар оқуға шақырды. Олар Бостонның Бикон-Хиллдің солтүстік жағындағы еркін афроамерикандық қауымдастығына көшті. 1850 жылы Конгресс Құлдарды қашу туралы заңды қабылдады, ол қашқан құлдарға көмектесу үшін жазаны күшейтті және еркін штаттардың тұрғындары мен құқық қорғау органдарын бұрынғы құлдарды ұстап алуға және иелеріне қайтаруға міндеттеді. Заң офицерлерге сыйақы төледі және құл аулаушылардан аз құжаттарды қана талап ете отырып, адамды құл ретінде растау процесін жеңілдетті. Мұндай істерді қарауға тағайындалған комиссарлар, адамды құл деп таныған жағдайда, оны құл емес деп тануға қарағанда көбірек төленді. Жаңа заң күшіне енгеннен кейін бір ай өткен соң, Коллинз Крәфттарды ұстау үшін Бостонға екі жүлде іздеушіні жіберді. Уиллис Хьюз және Джон Найт Уильям мен Эллен Крәфттарды ұстау үшін Маконнан солтүстікке қарай сапар шекті; Бостонға келгеннен кейін олар ақ және қара бостондықтардың қарсылығына тап болды. Бостондағы аболиционистер жаңа Құлдар заңына қарсы тұру үшін екі нәсілді Бостондық сақ комитетін құрды; оның мүшелері Крәфттарды елден шыға алмайынша, жақын маңдағы Бруклин қаласындағы Таппан Филбрик үйі сияқты әртүрлі "қауіпсіз үйлерге" көшіру арқылы қорғады. Екі жүлде іздеуші 1850 жылдың 25 қазанында Бостонға келді және жергілікті тұрғындардың қарсылығына байланысты, 30 қазанда Бостондағы қауіпсіздіктеріне кепілдік берілмейтіні туралы ескертілгеннен кейін оңтүстікке қашты. Коллинз тіпті АҚШ президенті Миллард Филлморға өтініш білдіріп, "мүлігін" қайтарып алу үшін араласуын сұрады. Филлмор Крәфттарды Оңтүстіктегі құл иелеріне қайтару керек екеніне келісті және қажет болса, оларды ұстау үшін әскери күш қолдануға рұқсат берді.

Мұра мен құрмет

1996 жылы Эллен Крафт Грузияның Еңбек еткен әйелдерінің құрамына енді. 2018 жылдың қыркүйегінде, олар паналаған Суррей округінің Окхэм ауылында, олардың қашып кетуін еске түсіретін тақта ашылу салтанаты өтті, оған олардың шөбересінің шөбересі Кристофер Кларк және басқа да туыстары қатысты. Олардың Лондонның Хаммерсмит ауданындағы үйі Шепардс Буш Тұрғын үй қауымдастығы кеңсесі орналасқан Крэфт Корттың қабырғасына орнатылған көк тақтамен белгіленген. Тақташа 2021 жылдың қыркүйек айында ашылды.