Кіріспе

ешбір яһудилік саяси қозғалыстар яһудилердің өздерінің саяси партияларын құруға немесе яһудилер қауымынан тыс саясатта өз мүдделерін білдіруге бағытталған ұйымдасқан күш-жігерін білдіреді. Римдіктер Иерусалимді қоршап алғаннан бастап, Израильдің негізі қаланғанға дейін яһуди халқының аумағы болмады, ал 19 ғасырға дейін олар өмір сүрген елдерде тең құқықтардан бас тартылды. Осылайша, 19 ғасырдағы яһудилердің азаттық жолындағы күш-жігеріне дейін яһудилердің саяси күресінің бәрі дерлік ішкі болды және негізінен діни мәселелермен немесе белгілі бір яһуди қауымының мәселелерімен айналысты. (Иудаизм мен саясат қараңыз.)

Яһуди саяси қозғалыстарының пайда болуы

Яһудилер бүкіл Еуропа бойынша аутсайдер ретінде алынып тасталғандықтан, олар көбінесе саясаттан немесе олар қатысқан халықтардың кең саяси және әлеуметтік саласына қатысудан шеттетілді. Ағартушылық дәуірге дейін және оның еврейлік әріптесі Хаскала халықтық қозғалыстарды мүмкін етті. Яһудилер бөлек қоғамда өмір сүрген және олардың басқа ұлт адамдарымен қарым-қатынас жасаудың барлық жолдары оларға жабық болғанша, раввин яһуди қауымының ең ықпалды мүшесі болды. Раввин діни ғұлама және дін қызметкері болумен қатар, екі тараптың да яһудилер болған барлық істерде азаматтық судья ретінде де әрекет етті. Раввиндер кейде қауым ақсақалдарымен бірге басқа да маңызды әкімшілік билік иелері болды. Көптеген яһуди жігіттерінің басты мақсаты раввиндік болды, ал Тораны (Киелі кітаптың алғашқы бес кітабы) және Талмудты зерттеу осы жетілген лауазымға немесе басқа да көптеген маңызды қоғамдық ерекшеліктерге қол жеткізудің құралы болды. Хаскаланың ізбасарлары "гетодан шығуды" жақтады, ол тек физикалық емес, сонымен қатар ақыл-ой және рухани тұрғыдан да. Мұса Мендельсон (1729-1786), пруссиялық еврей және композитор Феликс Мендельсонның атасы, бұл қозғалысты бастауға көмектесті. Мендельсонның танымал философ және әдебиет адамы ретінде ерекше табысы яһудилердің яһуди еместер арасында интеграциялануы мен қабылдануы мүмкіндігін ашқан. Хаскала қозғалысы тудырған өзгерістер бүкіл Еуропадағы революциялық қозғалыстардың өсуімен тұспа-тұс келді. Осы қозғалыстарға қарамастан, 1796 жылы француз төңкерісінен кейін тек Франция, Ұлыбритания және Нидерланды ғана өз елдерінде яһудилерге басқа ұлт адамдарымен тең құқықты берді. Еуропаның басқа жерлерінде, әсіресе яһудилер Орталық және Шығыс Еуропада көп шоғырланған жерлерде, яһудилерге тең құқықтар берілмеді. XIX ғасырдың ортасында революциялық атмосферада алғашқы шынайы яһудилік саяси қозғалыстар орын алды.

Еркіндік қозғалыстары

Еврейлердің азаттық қозғалыстарының алғашқы кезеңдерінде еврейлер 1848 жылғы төңкеріс сияқты халықтық көтерілістерді қозғаған бостандық пен құқықтарға қол жеткізуге бағытталған жалпы күш-жігердің бір бөлігі болды. Генрих Хайне, Иоганн Якоби, Габриэль Риссер, Берр Исаак Берр және Лионель Натан Ротшильд сияқты еврей мемлекет қайраткерлері мен зиялылары жалпы қозғалыста еркіндік пен саяси бостандыққа белсенді қатысқан. Дегенмен, 1840 жылғы Дамаск қанды жаласы сияқты антисемиттік оқиғаларға және көптеген мемлекеттердің еврейлерді босатпауына байланысты еврей ұйымдары еврейлерді босатпақ және қорғау үшін құрыла бастады. Мұса Монтефиоре бастаған британдық яһудилердің депутаттар кеңесі, Париждің орталық консисториясы және Адольф Кремье құрған Израильдік Универсаль Альянсы, барлығы 19-ғасырдың ортасында яһудилердің бостандығын қамтамасыз ету үшін жұмыс істей бастады.

Социалистік және еңбек қозғалыстары

Еуропалық қоғамға еврейлерді қабылдаудың баяу қарқыны мен революциялық утопизмнен көңілі қалды, бұл протосоциалистік және коммунистік қозғалыстарға қызығушылықтың артуына әкелді, әсіресе алғашқы социалистік көшбасшылар, мысалы, Сент-Симон, еврейлердің азаттыққа шығуын уағыздады. Мозес Гесс Карл Маркс (рабилердің ұзын сабынан шыққан) және Фридрих Энгельсті тарихи материализмге енгізуде рөл атқарды. Еврей Фердинанд Лассаль Германиядағы алғашқы жұмысшы партиясын - Жалпы неміс жұмысшылар қауымдастығын (соның нәтижесінде басқа партиялармен бірігіп, Германияның Социал-демократиялық партиясы болды) құрды және еврейлерді азаттыққа шығаруды өзінің мақсаттарының біріне айналдырды. Батыс Еуропадағы еврейлердің интеллектуалды социалистік қозғалыстары бостандыққа қол жеткізген кезде ешқашан бу жинаған жоқ. Алайда Шығыс Еуропа мен Ресейде 1897 жылы құрылған Бунд (Жүделердің жалпы еңбек одағы) яһудилерді ұйымдастырудағы басты күш болды және ең болмағанда бастапқыда сол кездегі басқа яһуди саяси қозғалысының - сионизмнің басты қарсыласы болды. Ресейде басқа да еврейлік социалистік партиялар болды, мысалы (территориалистік) сионисттік социалистік жұмысшылар партиясы және еврейлік социалистік жұмысшылар партиясы, олар 1917 жылы өз тағдырын Біріккен еврейлік социалистік жұмысшылар партиясы ретінде біріктірді. Ресейдің басқа бір солшыл еврей партиясы - Еврейлік социал-демократиялық жұмысшы партиясы (Поалей Сион).

Сионисттік қозғалыстар

Сионизмнің мақсаты - Киелі кітапта айтылған Исраил жерінің маңында дүниежүзілік мемлекет құру еді. Сионизм немесе яһудилердің қайта қалпына келтірілген ұлттық отаны мен ортақ бірегейлігі идеясы 19-ғасырдың ортасында қалыптаса бастады. Мұса Гесс сияқты яһуди ойшылдары 1862 жылы Рим мен Иерусалим; Соңғы ұлттық мәселе ұлттық мәселені шешу құралы ретінде яһудилердің Палестинаға қоныстануын талап етті. Гесс еврейлер "топырақты құтқару" процесі арқылы аграрлық болып қалатын социалистік мемлекет ұсынды, бұл еврей қауымын "нағыз" халыққа айналдырады, өйткені еврейлер қоғамның өндірістік қабаттарын иеленетін болады. Хесс, Нахум Сыркин және Бер Борохов сияқты кейінгі ойшылдармен бірге Социалистік сионизм мен Еңбек сионизмін негізін қалаушы және кибуц қозғалысының интеллектуалдық ата-бабаларының бірі болып саналады. Раввин Цви Калишер сияқты басқалар яһудилердің өз еліне оралуын Киелі кітап пайғамбарлығының табиғи жолмен орындалуы деп қарастырды. XIX ғасырдың аяғына таман, Еврейлерді қуғын-сүргін Батыс Еуропадағыдай (немесе мүлдем) еуропалық эмансипация болмаған Шығыс Еуропадағы еуропалықтарға қатысты күшейді. Патша Александр II-нің өлтірілуінен кейін мемлекет қолдаған еврейлерге қарсы жаппай погромалар, мыңдаған яһудилерді өлтіріп, тағы да көп адамды жарақаттандырған 1903-1906 жылдардағы қанды погромалар, 1894 жылы Францияда болған Дрейфус ісімен басталған еврейлер Ресейден бастап, олар ағартушылық пен бостандықтың отаны деп санайтын Францияға дейін антисемитизмнің жалғасуын көріп, қатты шошыды. Біріншісіне жауап ретінде, 1882 жылы 1 қаңтарда Юда Лейб Пинскер "Авто-эмансипация" атты кітапша жариялады. Бұл кітапша саяси сионизм қозғалысына ықпал етті. Бұл қозғалыстың қозғалыс қарқыны австриялық еврей журналисі Теодор Герцльдің басшылығымен күшейе түсті. Ол 1896 жылы өзінің "Дер Юденштат" ("Жүдей мемлекеті") атты кітапшасын жариялады. Дрейфус ісіне дейін Герцль ассимиляцияшыл болған, бірақ Франция өзінің адал еврей азаматтарына қалай қарағанын көргеннен кейін ол бөлек еврей мемлекетін құруды ұсынды. 1897 жылы Герцль Швейцарияның Базель қаласында Бірінші сионисттік конгресс ұйымдастырды, ол Дүниежүзілік сионисттік ұйымды (ДСҰ) құрды және Герцльді оның бірінші президенті етіп сайлады. Мемлекеттің құрылуынан кейін сионизм өзінің әртүрлі формаларында ең ірі еврей саяси қозғалысына айналды, дегенмен көптеген еврейлер олар тұратын елдердің ұлттық саясатына қатысады.

Халық әншілері

1905 жылы Ресейдегі погромалар салдарынан тарихшы Саймон Дубнов Ресейде, содан кейін тәуелсіз Польша мен Литвада 1920-1930 жылдары бірқатар интеллектуалдық аудиторияға ие болған Folkspartei (Yiddishe Folkspartay) партиясын құрды, онда ол парламентте (Sejm, Seimas) және көптеген муниципалдық кеңестерде (оның ішінде) болды. 1930 жылдардың аяғына дейін. Партия Шоа, Холокосттан аман қалмады.

Аумақтықтар

1905 жылы жетінші сионисттік конгресстен кейін сионистерден бөлініп шыққан территорияшылдар Израиль жерінде емес және толық автономиялы емес, жеткілікті көлемді және тығыз еврей аумағын (немесе аумақтарды) құруды талап етті. Нахман Сыркин сияқты кейбір аумақтық көшбасшылар сионизмнің социалистік нұсқаларын қолдады, ал Люсьен Вольф сияқты басқалары сионизмге белсенді қарсы шығып, антиұлттық идеяларды насихаттады. Фриланд лигасының негізін қалаушылардың бірі Исаак Нахман Штайнберг авторитарлық социалистік көзқарасқа қарсы болды, сондай-ақ оның жақын досы Эрих Фромм Стайнбергтің аумақтық идеяларын қолдады.

Анархистер

Жалпы алғанда, еврейлер халықаралық анархистік қозғалыстарда маңызды рөл атқарса, көптеген еврей анархистері еврей тілі мен мәдениетін белсенді түрде насихаттап, еврей мәселелеріне ерекше назар аударды. Яһуди анархистерінің көпшілігі дінсіз немесе тіпті дінге қарсы болған кезде, кейбір яһуди анархистері мен авторитаризмге қарсы ойшылдар, мысалы Мартин Бубер, раввин Ехуда Ашлаг, Исаак Нахман Штайнберг және Густав Ландауэр діни немесе діни тұрғыдан бейімделген және жиі Тора, Талмуд және басқа да дәстүрлі яһудилік көздерге сілтеме жасап, анархистік идеялар яһуди дәстүріне терең тамырланған деп мәлімдейді. Яһуди анархистерінің ойынша, мемлекетсіз, еркін және әртүрлі анархистік қоғамда еврейлердің жеке және мәдени дербестігін білдіруге көбірек мүмкіндіктері болады. Көптеген еврей анархистері, жалпыға бірдей интернационалистік құндылықтарды насихаттап, идиш мәдениетінің және еврей қауым өмірінің дамуына белсенді түрде қатысқан. Еврей анархистері, фолькистер мен территориялық қозғалыстар арасында кейбір қиылысулар болды. Мысалы, танымал Территориалистік көшбасшы Исаак Нахман Штайнберг анархистік көзқараста болды. Яһуди анархистерінің көпшілігі анархосиндикализмді және коммунистік анархизмді қолдады, ал аздары индивидуалистік анархистер болды. Қазіргі кездегі Израильдегі шағын анархистік қозғалысы бейбітшілік пен палестиналықтарға қолдау көрсету іс-шараларында өте белсенді.

Қазіргі еврей саяси қозғалыстары

Сионизм еврейлердің басым көпшілігінің ұлттық саяси қозғалысы болып қала береді, бірақ ол сол жақ қанатынан оң жақ қанатына дейін саяси спектрді қамтитын әртүрлі салалар мен философияларға бөлінді. Сондай-ақ, еврейлер өздері тұратын көптеген елдердің үкіметінде, сондай-ақ саяси ұстанымдарды жиі қабылдайтын еврей қауымдастықтарындағы ұйымдарда белсенді.

Израильден тыс жерлерде

XX ғасырда Еуропа мен Америкадағы яһудилер дәстүрлі түрде саяси сол жаққа қарай бағытталып, еңбек қозғалысының, сондай-ақ социализмнің пайда болуында басты рөл атқарды. Диаспоралық еврейлер саяси спектрдің консервативті жағында да болғанмен, тіпті саяси консервативті еврейлер де саяси оң жақтың көптеген басқа элементтерінен гөрі плюрализмді тұрақты түрде қолдауға бейім. Дэниел Элазар бұл плюралистикалық үрдісті яһудилердің прозелитизмді күтілмейтінімен байланыстырады және христиандық пен ислам бір әлемдік мемлекетті күтеді, ал иудаизм олай етпейді деп айтады. Бұл жалпыға ортақ діннің болмауы яһудилердің көпшілігі өз елдерінде азшылық ретінде өмір сүретіндігімен және 2000 жылдан астам уақыт бойы орталық яһуди діни билігі болмағандығымен байланысты. (Жүдектердің саяси ой-пікірлерінің әртүрлілігін және яһудилердің саясатта атқарған рөлдерін көрсететін саясаттағы яһудилердің тізімін қараңыз.) Сондай-ақ жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейде бірқатар яһудилік зайырлы ұйымдар бар. Бұл ұйымдар еврей қоғамдастығында маңызды рөл атқарады. Хадса және Біріккен еврей қауымдастықтары сияқты ірі топтардың көпшілігі сайлау арқылы басшылыққа ие. Бірде-бір зайырлы топ бүкіл еврей қауымын білдірмейді, және еврейлер арасында антисемитизм және Израиль саясаты сияқты еврей қауымымен байланысты мәселелерге қатысты осы ұйымдардың ұстанымдары туралы елеулі ішкі пікірталас жиі болады. Қазіргі уақытта АҚШ пен Канадада негізінен зайырлы Біріккен еврей қауымдастықтары (БЕҰ), бұрын Біріккен еврейлік апелляциясы (БЕҰ) ретінде белгілі, Солтүстік Америкада 150-ден астам еврей федерацияларын және 400 тәуелсіз қауымдастықты білдіреді. Американың әрбір ірі қаласында жергілікті "Иудей федерациясы" бар, ал көптеген қалаларда заманауи қоғамдық орталықтар бар және қызметтер көрсетеді, негізінен денсаулық сақтаумен байланысты. Олар Солтүстік Америка мен Израильдегі қайырымдылық және гуманитарлық мақсаттарға рекордтық ақша жинады. Басқа ұйымдар, мысалы, жамандауға қарсы лига, американдық еврей конгрессі, американдық еврей комитеті, американдық Израиль қоғамдық істер комитеті, Америка сионисттік ұйымы, қауіпсіз Израиль үшін американдықтар, Бнай Брит және Агудат Израиль американдық еврей қауымының әртүрлі сегменттерін әр түрлі мәселелер бойынша білдіреді. ХХІ ғасыр диаспорадағы яһуди қауымдастықтарының саяси бейімділіктеріне өзгерістер әкелді. АҚШ пен Канадада, ең үлкен еврей диаспорасы, сайлаушылар либералды бағыттан консервативті бағытқа ауысып жатыр. 2011 жылы Ipsos Reid компаниясы Канададағы сайлауға қатысқан еврейлердің 52 пайызы консервативтілерді, 24 пайызы либералдықтарды, 16 пайызы жаңа демократиялық партияны қолдағанын анықтады. Бұл "канадтық еврейлер арасында сайлаушылардың басымдылықтарының айтарлықтай өзгергенін" көрсетеді. Бұл өзгеріс Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяхудың оңшыл коалициялық үкіметінің Израиль қауіпсіздігіне деген көзқарасына сәйкес келеді. Ұлыбританиядағы еврей қауымы да 21-ғасырда консервативті көзқарас танытады, бұл туралы 2015 жылдың басында "Jewish Chronicle" басылымы жариялаған сауалнамада айтылған. Британдық яһудилердің 69% -ы Консервативтік партияға, ал 22% -ы Еңбек партиясына дауыс береді. Бұл сайлаушылардың қалған бөлігімен салыстырғанда өте қарама-қайшы, BBC сауалнамасына сәйкес консерваторлар мен лейбористердің әрқайсысы үштен бір бөлігінде тең. Еврейлер әдетте британдық орта таптың бөлігі болды, бұл консервативті партияның дәстүрлі үйі, бірақ Лондонның жұмысшы тап қауымдастықтарындағы еврейлердің саны азайып келеді. Қазіргі уақытта Британиядағы кедей еврейлердің негізгі дауыс беру блогы, негізінен, ультра-православтардан тұрады, олар консерваторларға "көптеп" дауыс береді. Британиялық еврейлердің төрттен үшеуі Израильге деген көзқарасына байланысты дауыс береді.