Кіріспе

Түрлердің қайыңдары Шошқа мұрынды қайың (Carettochelys insculpta), сонымен қатар, көбінесе Флай Ривер қайыңы, шұңқырлы қабықты қайың және Варраджан деп аталады, бұл Carettochelyidae тұқымдасына жататын қайың түрі. Солтүстік Австралия мен Оңтүстік Жаңа Гвинеяға тән бұл түр Carettochelys туысының және Carettochelyidae тұқымдасының жалғыз тірі өкілі болып табылады, бұл тұқымдасқа Trionychidae тұқымдасына жататын жұмсақ қабықты қайыңдарға жақын көптеген қазба түрлер де кіреді.

Жүйелілік

C. insculpta – Carettochelys туысының, Carettochelyinae тайпасының және Carettochelyidae тұқымдасының жалғыз тірі өкілі. Carettochelyidae – Trionychia тобындағы екі тұқымдастың бірі, Trionychidae (жұмсақ қабықты тасбақалар) тұқымдастығымен бірге. Carettochelyidae палеогенге дейінгі бай қазбалық қорға ие және бұрын кеңінен таралған, қазбалары Азия, Солтүстік Америка, Еуропа, Африка және Австралияда табылған. Кейбір әдебиеттерде екі түршесі бар деп айтылған, бірақ жақында жарияланған зерттеме мұны жоққа шығарады. Туыстың қазба түрі – Carettochelys niahensis Борнеоның неоген кезеңінен белгілі.

Сипаттама

Шошқа мұрынды тасбақа өзінің қасиеттерінің үйлесімімен басқа тұщы су тасбақаларынан ерекшеленеді. Аяқтары теңіз тасбақаларының қанаттарына ұқсас. Мұрыны шошқа мұрынына ұқсайды, мұрын тесіктері ет тәрізді мұрынның ұшында орналасқан, сондықтан осылай аталады. Қаптамасы әдетте сұр немесе зәйтүн түсті, былғарыдай, ал пластроны сары майға ұқсас түсті. Еркектерді ұзын және жіңішке құйрықтары арқылы аналықтардан ажыратуға болады. Шошқа мұрынды тасбақалардың қаптамасының ұзындығы шамамен тік сызықты құрайды, ал салмағы астам болады.

Мінез-құлық

Шошқа мұрынды торна толығымен суда тіршілік етпейді. Оның жалпы мінез-құлқы туралы көп мәлімет жоқ, себебі табиғатта оның өмірі туралы аз зерттеулер жасалған. Тұтқында оның қатты агрессивті екені белгілі, бұл түрдің көптеген басқа торналар мен тасбақалардан гөрі өте аймақтық екенін көрсетеді. Ол кейбір өзен жүйелеріндегі гидротермальдық бұлақтардың маңында салқын, құрғақ маусымда белгілі бір әлеуметтік құрылымды көрсетеді.

Тамақтандыру

C. insculpta – бәсекелес жемді қоректенеді, өсімдіктер мен жануарлардың кең ауқымындағы нәрселерді жейді, оның ішінде інжірдің гүлдерін, жемістерін және жапырақтарын, сондай-ақ қыбыршақтыларға, моллюскаларға және жәндіктерге шабуыл жасайды.

Өсіру

C. insculpta аналықтары 18 немесе одан астам жаста, ал аталықтары шамамен 16 жаста жетеді. Аналықтары құрғақшылықтың соңында құмды өзен жағалауларына жұмыртқалайды. Балапандары толық дамығаннан кейін, олар жұмыртқаның ішінде гибернацияға (қыстамаға) кіріп, қолайлы жағдай туғанға дейін күтеді. Жұмыртқалар суға толуы немесе дауыл жақындап келе жатқанын көрсететін ауа қысымының күрт төмендеуінен жарылуы мүмкін. Ортаның ықпалымен қатар, бір клатчтан шыққан басқа да жарылған бақалардың қозғалысы олардың тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Инкубацияның аяқталуын күтудің орнына, жалпы триггерді пайдалану олардың барлығы бір уақытта жарылуын қамтамасыз етеді. Бұл көптеп болу арқылы қауіпсіздікке кепілдік береді; сондай-ақ, жарылған бақалардың саны көп болған сайын, құмнан жер бетіне қазуға көмектесетін күш те көп болады.

Географиялық таралу аймағы мен тіршілік ету ортасы

C. insculpta Австралияның Солтүстік территориясының тұщы сулы ағындары, лагуналары мен өзендерінде, сондай-ақ Жаңа Гвинея аралында табиғи түрде өседі, онда барлық ірі және кейбір кіші, оңтүстікке қарай ағатын өзендерде кездеседі деп саналады.

Қалыптануы мен сақталуы

C. insculpta 1981 және 2011 жылдар аралығындағы отыз жылда популяциясы 50%-дан астам азайды. Шошқа мұрынды торнайы Индонезияда №5/1990 заңымен, Табиғи ресурстар мен экожүйелерді сақтау туралы заңға сәйкес қорғалады, бірақ контрабандалық сауда жалғасуда. 2010 жылдың 30 желтоқсанында Индонезияның Папуа провинциясындағы Ванья өзеніне контрабандистерден ұсталған 11 000-ға жуық шошқа мұрынды торналар табиғи ортасына жіберілді. 2009 жылдың наурыз айында контрабандистерден алынған 10 000-нан астам шошқа мұрынды торналар Лоренц ұлттық паркіндегі Отака өзеніне босатылды. 2013 жылдың наурызында Индонезия әуежайында 687 шошқа мұрынды торна ұсталды, олар Гонконгқа жөнелтілген болуы мүмкін. Папуа-Жаңа Гвинеяда герпетолог Йоларни Амепу Piku Biodiversity Network Inc. ұйымын басқарады, ол жергілікті қауымдастықтарға торнайлардың популяциясын бақылауға және оларды жинау бойынша өз мақсаттарын белгілеуге көмектеседі, нәтижесінде популяцияны сақтау үшін тұрақты тәжірибелерді дамытуға үміттеніледі. Шошқа мұрынды торнайларды заңсыз аулау және сауда-саттық кең ауқымда жалғасуда. 2013-2020 жылдар аралығындағы 26 рет тәркіленген жағдайды талдау көрсетті, оның 20-сы Индонезияда, ал қалған бесеуі Азияның басқа аймақтарында болды, бұл торнайлар Индонезиядан әкелінгенін көрсетті, және барлығы 52 374 шошқа мұрынды торнайды құрады.

Тұтқындықтағы күтім

Шошқа мұрынды тасбақалар экзотикалық үй жануарлары саудасы арқылы қолжетімді болды, сондай-ақ тұтқында өсірудің кейбір жағдайлары да бар. Жастар кішкентай болып, баяу өседі, бірақ олардың жоғары құны және үлкенге жететін мөлшері оларды тек тәжірибелі су тасбақаларын ұстаушыларға ғана қолайлы етеді. Олар көбінесе ұялшақ және стреске бейім. Олар оңай ауырады, бұл олардың тамақтануына қиындық тудыруы мүмкін, бірақ олар саудадағы өңделген тасбақа жемі немесе форель азығымен, сондай-ақ әртүрлі жемістер мен көкөністермен тамақтанады. Ересектердің өте агрессивті болуы және ең үлкен жайларда болмаған жағдайда бір-біріне шабуылдауы себепті, көбейту хоббиші үшін сирек мүмкіндік. Бұл тасбақалардың жабайыдағы саны, үй жануарлары саудасы үшін заңсыз аулаудың салдарынан жылдам азайып барады. 2003-2013 жылдар аралығында Папуа-Жаңа Гвинея мен Индонезияда 30 рет тұтқындалған 80 000-нан астам жеке тұлға тіркелді.