Орта ғасырдағы футбол: Еуропадағы тарихы мен дәстүрлері

Кіріспе

Ортағасырлық футбол – қазіргі заманғы термин, ол Орта ғасырларда Англияда туындаған және ойналған түрлі-түрлі жергілікті бейресми футбол ойындарына қолданылады. Басқаша атаулары: халықтық футбол, жаппай футбол және Шроветайд футбол. Бұл ойындар қазіргі футбол түрлерінің алғабасы саналады, ал ортағасырлық матчтар футболдың кейінгі формаларымен салыстырғанда хаостық және ережелері аз болған. Орта ғасырларда Англияда, әсіресе Лондонда, жыл сайын Шроветайд (Ұлы оразаға дейін) ойналатын ойындардың танымалдылығы артты. Англияда осы кезеңде ойналған ойындар римдіктердің басып алуымен келген болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын дәлелдер жеткіліксіз. Римдіктер доппен ойнаған, әсіресе гарпастум. Сонымен қатар, нормандық жаулап алудан бұрын Оңтүстік Британияда доппен ойналатын ойынға сілтеме бар. IX ғасырда Неннийдің "Британ тарихында" балалардың доп ойнап жүргені айтылады. Бұл оқиғаның отаны Оңтүстік Англия немесе Уэльс болуы мүмкін. 12 ғасырдан бастап Францияның солтүстігінде "La Soule" немесе "Choule" деп аталатын, қолдармен, аяқтармен және таяқтармен итерілетін доп ойыны туралы мәліметтер бар. Әдетте, жаппай футбол деп жіктелетін футболдың бұл архаикалық түрлері қалалар мен ауылдарда ойналатын, қарсыласатын командалардың шексіз мүшелері қатысатын, қаланың екі шетіндегі белгілерге шошқаның үрленген көк қуысын сүйреп әкелу үшін күресетін адамдардың қалың тобында қақтығыстар болатын. Кейбір мәліметтерге сәйкес, мұндай жағдайларда допты қақпаға жеткізу үшін кез келген амал қолданылуы мүмкін еді, бірақ ол адам өлтіруге немесе жарақат келтіруге әкелмеуі керек еді. Кейде командалар белгілердің орнына қарсыластарының шіркеуінің балконына көк қуысты тебуге тырысатын. Англиядағы бұл ойындар ежелгі және қанағатсыз "дандардың басын тебу" ритуалынан пайда болды деген аңызға сену қиын. 19 ғасырда, 1835 жылғы Жол туралы заң қабылданған кезде, қоғамдық жолдарда футбол ойнауға тыйым салынғандықтан, бұл ескі ойындар күрт азайды. Осыған қарамастан, ойындар Ұлыбританияның кейбір аймақтарында жалғасты, және бүгінгі күнге дейін сақталған, атап айтқанда Шотландияның Оркни аралдарындағы Кирквалл қаласында Рождество мен Жаңа жылда ойналатын Ба ойыны, Камбриядағы Уоркингтон қаласында Пасхада өтетін Uppies and Downies, және Англияның Дербиширдегі Эшборн қаласында Шруб сейсенбісі мен күл сәрсенбісінде өткізілетін Корольдік Шроветайд футбол матчы. Ортағасырлық футболдың суреттері аз сақталған. Англиядағы Глостер соборындағы XIV ғасырдың басында жасалған ағаштан жасалған misericord оюында (суретті қараңыз) екі жас жігіт бір-біріне қарай қарқынды жүгіріп келе жатқандарын, олардың арасында әуеде доп бар екенін анық көруге болады. Ойыншылар допты соғу үшін қолдарын пайдалануы мүмкін деген болжам бар. Лондондағы Британ мұражайындағы ортағасырлық екінші суретте ер адамдар тобының жерде үлкен доп ұстап тұрғаны көрсетілген. Доптың тері тігістері анық көрінеді. Бұл үш суретте не болып жатқаны толыққанды белгісіз, бірақ соңғы суретте қолсынып қалған адам бейнеленген. Бұл сурет ортағасырлық футбол ойындарының қауіптілігін көрсетеді. Ойын туралы алғашқы жазбалардың көпшілігінде "доппен ойнау" немесе "допты ойнау" деп ғана айтылады. Бұл сол кездегі ойындар міндетті түрде допты тебуді қамтымағанын көрсетеді.

Football game played in Europe

Medieval football is a modern term used for a wide variety of the localised informal football games which were invented and played in England during the Middle Ages. Alternative names include folk football, mob football and Shrovetide football. These games may be regarded as the ancestors of modern codes of football, and by comparison with later forms of football, the medieval matches were chaotic and had few rules. The Middle Ages saw a rise in popularity of games played annually at Shrovetide (before Lent) throughout England, particularly in London. The games played in England at this time may have arrived with the Roman occupation but there is little evidence to indicate this. Certainly the Romans played ball games, in particular harpastum. There is also one reference to ball games being played in southern Britain prior to the Norman Conquest. In the ninth century Nennius's Historia Brittonum tells that a group of boys were playing at ball (pilae ludus). The origin of this account is either Southern England or Wales. References to a ball game played in northern France known as La Soule or Choule, in which the ball was propelled by hands, feet, and sticks, date from the 12th century. These archaic forms of football, typically classified as mob football, would be played in towns and villages, involving an unlimited number of players on opposing teams, who would clash in a heaving mass of people struggling to drag an inflated pig's bladder by any means possible to markers at each end of a town. By some accounts, in some such events any means could be used to move the ball towards the goal, as long as it did not lead to manslaughter or murder. Sometimes instead of markers, the teams would attempt to kick the bladder into the balcony of the opponents' church. A legend that these games in England evolved from a more ancient and bloody ritual of "kicking the Dane's head" is unlikely to be true. These antiquated games went into sharp decline in the 19th century when the Highway Act 1835 was passed banning the playing of football on public highways. In spite of this, games continued to be played in some parts of the United Kingdom and still survive in a number of towns, notably the Ba game played at Christmas and New Year at Kirkwall in the Orkney Islands of Scotland, Uppies and Downies over Easter at Workington in Cumbria, and the Royal Shrovetide Football Match on Shrove Tuesday and Ash Wednesday at Ashbourne in Derbyshire, England. Few images of medieval football survive. One wooden misericord carving (photo below right) from the early fourteenth century at Gloucester Cathedral, England, clearly shows two young men running vigorously towards each other with a ball in mid air between them. There is a hint that the players may be using their hands to strike the ball. A second medieval image in the British Museum, London clearly shows a group of men with a large ball on the ground. The ball clearly has a seam where leather has been sewn together. It is unclear exactly what is happening in this set of three images, although the last image appears to show a man with a broken arm. It is likely that this image highlights the dangers of some medieval football games. Most of the very early references to the game speak simply of "ball play" or "playing at ball". This reinforces the idea that the games played at the time did not necessarily involve a ball being kicked.

Тарих

Классикалық Еуропадан кейінгі доп ойындары туралы ең алғашқы мәлімет VIII ғасырғы ағылшын тарихшысы Беденің еңбегінен табылды, ол өзінің "De Temporum Ratione" шығармасында "ойын доп" ("pila ludicra") деп атады. Тағы бір ерте дерек – IX ғасырғы "Historia Brittonum", оны уэльс монахы Ненний жазған. Уэльсте жазылған мәтінде "доппен ойнайтын балалар" ("pilae ludus") тобы туралы айтылады. Францияда доп ойындарының (демек, La soule) ойналғанын көрсететін ең алғашқы мәлімет 1147 жылға жатады. Бұл "жеті ең үлкен допты" тапсыру туралы хабарлайды. Англияда футболға ұқсас доп ойындарының алғашқы сипаттамасын Уильям Фицстефен "Descriptio Nobilissimi Civitatis Londoniae" (шамамен 1174 – 1183) еңбегінде берген. Ол лондондық жастардың жыл сайынғы "Шруб-сексенбі" мерекесіндегі әрекеттерін былайша сипаттады:

Түскі ас ішкеннен кейін қаланың барлық жастары далаға шығып, доппен ойнауға қатысады. Әр мектептің оқушылары өз доптарын алып жүреді, ал әр қалалық шеберхананың жұмысшылары да өз доптарымен келеді. Ересек азаматтар, әкелер және байлар ат үстінде жасөспірімдердің жарысын тамашалауға және өздерінің жастық шақтарын қайта басынан кешіруге келеді: олардың ішкі құштарлығы оянады, олар әрекетті қызығушылықпен қарайды және бейкүнә жасөспірімдердің көңіл көтеруіне араласады. Англиядағы мұндай доп ойындарының тепкі салу арқылы ойналғанын көрсететін ең алғашқы дәлел – Линкөлнның кішкентай әулиесі Хью туралы өлең. Бұл өлең, мүмкін, XIII ғасырда жазылған, бірақ нақты күні белгісіз, оны Мэтью Пэрис жазған: "Жиырма төрт жас жігіт доппен ойнап жатқанда, ол оң аяғымен допты тепті". Шамамен 1200 жылы Ворчестерширден шыққан ағылшын ақыны Леймон жазған "Брут" атты кітапта "доп" король Артурдың рыцарьлары ойнаған ойындардың бірі ретінде еске алынады.

15 ғасыр

Футбол Батыс Англияда ғасырдың басында белгілі болды, бұл шамамен 1400 жылға дейін барады, онда Вест-Мидленд Лауд Троя Кітабы ағылшын тілінде былай деп мәлімдейді: "Hedes reled aboute overal, адамдар футбол ойнағандай". Англия королі Генри IV 1409 жылы "футбол" үшін ақша жинауға тыйым салатын жарлық шығарғанда, "футбол" сөзін ағылшын тілінде қолданды. 1409 жылдың 4 наурызында сегіз адам Лондон қалалық палатасына "Кордвайнерлер шеберханасының адал және жақсы адамдарына" жақсы мінез-құлық танытқаны үшін 20 фунт стерлинг беруге міндеттелді, олар футболға ақша жинауға тыйым салды ("pro pila pedali"). 1410 жылы Англия королі Генрих IV футбол сияқты бұзушылықтар орын алған қалалардағы әкімдер мен сот орындаушыларына 20 шиллинг айыппұл салу қажет деп тапты. Бұл футболдың Лондонмен ғана шектелмегенін көрсетеді. 1440 жылы Camp Ball ойыны футболдың бір түрі екені расталды, өйткені алғашқы ағылшын-латын сөздігі, Promptorium parvulorum, camp ball ойынына мынадай анықтама берді: "Campan, немесе аяқпен ойналатын доп, pediluson; campyon, немесе чемпион". 1457 жылы Шотландия королі Джеймс II, оның әкесі Джеймс I сияқты, футбол мен гольфке тыйым салды, осы ойындарды 12 жастан асқан барлық еркектерге міндетті садақ ату жаттығуларынан алаңдату деп есептеді. 1472 жылы Сваффэм, Норфолк шіркеуінің маңындағы жерді "кемпинг алаңы" немесе "кемпинг орыны" ретінде пайдалану үшін, Шығыс Англиядағы футболдың түрі болып табылатын Camp Ball ойыны үшін мұра қалдырды. 1486 жылы "футбол" туралы ең алғашқы сипаттама пайда болды, бірақ бұл доптың сипаттамасы, ойынның емес. Бұл анықтама Джулиана Бернерстің "Сент-Олбанс кітабында" келтірілген: "Онымен ойналатын белгілі бір дөңгелек зат – аяққа арналған құрал, және латын тілінде 'pila pedalis', fotebal деп аталады". Оның өзі осы доптармен ойнаған-ойнамағаны белгісіз. Футбол ойынының ең алғашқы және маңызды сипаттамасы 15 ғасырдың соңында, қазіргі футболдың ерекшеліктері бар футбол ойынының латынша баяндамасында келтірілген. Бұл ойын Англияның Ноттингемшир графтығындағы Коустон қаласында өтті. Ол Англия королі Генрих VI кереметтері туралы қолжазбалар жинағына енген. Нақты күні белгісіз болса да, ол әрине 1481 және 1500 жылдар аралығында жазылған. Бұл тек қана "тебу ойыны" туралы алғашқы жазба және дриблингтің алғашқы сипаттамасы: "[Олар] ортақ демалыс үшін кездескен ойынды кейбіреулер футбол ойыны деп атайды. Бұл ауылдық спорттағы жас жігіттердің үлкен допты ауаға лақтыру арқылы емес, соғып, жермен домалатып, тек қолдарымен емес, аяқтарымен әртүрлі бағытта тебуі". Шығармашыл футбол алаңы туралы алғашқы мәліметтерді келтіріп, былай дейді: "[Шекаралар] белгіленді және ойын басталды".

That football was known at the turn of the century in Western England comes from about 1400 when the West Midland Laud Troy Book states in English: "Hedes reled aboute overal As men playe at the fote ball". King Henry IV of England provides an early documented use of the English word "football" when in 1409 he issued a proclamation forbidding the levying of money for "foteball". On 4 March 1409, eight men were compelled to give a bond of £20 to the London city chamberlain for their good behaviour towards "the kind and good men of the mystery of Cordwainers", undertaking not to collect money for a football ('pro pila pedali'). In 1410, King Henry IV of England found it necessary to impose a fine of 20 shillings on mayors and bailiffs in towns where misdemeanours such as football occurred. This confirms that football was not confined to London. In 1440 the game of Camp Ball was confirmed to be a form of football when the first ever English Latin dictionary, Promptorium parvulorum, offered the following definition of camp ball: "Campan, or playar at foott balle, pediluson; campyon, or champion". In 1457 King James II of Scotland, like his father James I, also banned football and golf, viewing the games as a distraction from the mandatory archery training required of all males over age 12. In 1472 the rector of Swaffham, Norfolk bequeathed a field adjoining the church yard for use as a "camping close" or "camping pightel" specifically for the playing of the East Anglian version of football known as Camp Ball. In 1486 comes the earliest description of "a football", in the sense of a ball rather than a game. This reference is in Juliana Berners' Book of St Albans. It states: "a certain rounde instrument to play with it is an instrument for the foote and then it is calde in Latyn 'pila pedalis', a fotebal." It is not known if he himself played with them. The earliest and perhaps most important description of a football game comes from the end of the 15th century in a Latin account of a football game with features of modern soccer. It was played at Cawston in Nottinghamshire, England. It is included in a manuscript collection of the miracles of King Henry VI of England. Although the precise date is uncertain it certainly comes from between 1481 and 1500. This is the first account of an exclusively "kicking game" and the first description of dribbling: "[t]he game at which they had met for common recreation is called by some the foot ball game. It is one in which young men, in country sport, propel a huge ball not by throwing it into the air but by striking it and rolling it along the ground, and that not with their hands but with their feet kicking in opposite directions." The chronicler gives the earliest reference to a football field, stating that: "[t]he boundaries have been marked and the game had started."

17 ғасыр

Уэльсте cnapan ойынын 1603 жылы Пембрукширдің эксцентрикті тарихшысы Хенллис Джордж Оуэн егжей-тегжейлі сипаттады: «Бұл ойынның тамыры тереңде жатыр деп есептеледі және былай өтеді. Ежелгі британдықтар табиғатынан соғысқа құштар ұлт болғандықтан, бейбіт уақытта жастарын жаттықтыру және жалқаулықтан сақтау үшін әрбір адам өзінің табиғи батырлығы мен ептілігін көрсетуге мүмкіндік беретін белсенді ойындар ойлап тапқан. Ойын шамамен сағат бір немесе екіде басталады. Екі тарап та дауыс берген соң, ашық алаңға жиналады, барлығы жеңіл шалбардан басқа киімдерін шешіп тастайды, бастары ашық, денелері және аяқтары жалаңаш болады. Осылайша жиналған ойыншылардың арасында қолмен ұстауға жететін, шамалы үлкен дөңгелек доп дайындалады. Доп, көлемді ағаштан жасалады, мысалы, шаған, қарабұрыш, жиде немесе шомыр ағашынан, оны майға малып, ұстау қиын және жылғыртқыш ету үшін қайнатылады. Бұл доп cnapan деп аталады және компанияның бірі оны тік көтеріп лақтырады, ал құлағанда оны ұстаған адам ойнайтын жағына қарай лақтырады. Гол немесе белгіленген орын болмайды, себебі доп сол түні қайтаруға үміт болмайынша ойын аяқталмайды. Допты бастапқы жерден бір-екі шақырым қашықтыққа алып кету құрметтің жоғалуы емес, егер оны компания үздіксіз қуалап, ойынды жалғастырса. Көбінесе, қуу шабуыл екі шақырымнан да артыққа созылады».

Алғашқы допты пас беруге қатысты есеп Ричард Керудің 1602 жылғы Корнуоллдық доп тастау туралы есебінде келтірілген: «Содан кейін ол допты (Dealing деп аталады) өзінің әріптестерінің біріне лақтыруы керек». Керу сондай-ақ голдың ең ерте сипаттамасын ұсынады (олар жерге екі бұта отырғызады, шамамен сегіз немесе он фут арақашықтықта; ал тікелей оларға қарсы, он немесе он екі фут қашықтықта тағы екі бұта, оларды олар өздерінің голдары деп атайды) және гол қақпашыларының («Олардың қорғаны үшін, олардың ең жақсы тоқтатушы доп тастаушыларының екеуі тағайындалады») туралы айтады. Гол соғуға қатысты алғашқы тікелей сілтеме Джон Дейдің «Бетнал Гриннің соқыр тілеушісі» (1600 жыл шамасында қойылған; 1659 жылы жарияланған) пьесасында кездеседі: «Мен лагерьдегі доппен гол соғамын» (Шығыс Англияда танымал болған, өте қатыгез футбол түрі). 1617 жылы Кембридж университетінен кеткен Оливер Кромвеллді оның замандасы, биограф Джеймс Хит университетке келген кезінде «футболдың басты ұйымдастырушысы және ойыншысы» деп сипаттады. 1623 жылы Эдмунд Уоллер өзінің бір өлеңінде «футбол» туралы айтады және командалық жұмыс пен допты пас беруге сілтеме жасайды: «Олар аяқтарын қозғайды, ал тыныштанбайтын доп, одан-мұдан лақтырылып, барлығының күшімен итеріледі». 1650 жылы Ричард Бакстер өзінің «The Saints' Everlasting Rest» кітабында футбол туралы қызықты сипаттама береді: «Ах, мен шіркеуді және Мәсіх ісін жігіттердің көптігіндегі футбол сияқты, бірінен екіншісіне таласып, оны өздерінің жеке мүдделеріне жетелеуін көруге тиіспін. Бірақ олар оны ласқа топалап, олар оны өздерінің жеке мүдделеріне жеткізгенше, оны тепкілеп, лақтырып жіберуі мүмкін».