Кіріспе

Solanum nigrum, еуропалық қара түншігі немесе қара түншігі, немесе қара жидек түншігі – Solanaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі, Еуразияға тән және Америка, Австралия және Оңтүстік Африкаға әкелінген. Кейбір аймақтарда піскен жидектері мен қайнатылған, жеуге жарамды сорттарының жапырақтары тағам ретінде қолданылады, ал өсімдіктің бөліктері дәстүрлі медицинада пайдаланылады. Басқа да кейбір түрлер "қара түншігі" деп аталуы мүмкін. Solanum nigrum ежелгі Ұлыбританияның палеолит және мезолит дәуірлеріндегі қалдықтарында кездеседі, және ботаник және эколог Эдвард Солсберидің пікірінше, неолиттік шаруашылық пайда болғанға дейін ол жергілікті флораның бір бөлігі болған. Бұл түрді біздің заманымыздың бірінші ғасырында Плиний Ескі және Диоскорид сияқты көрнекті шөпшілер еңбектерінде айтқан. 1753 жылы Карл Линней "Species Plantarum" еңбегінде Solanum nigrum-ның алты түрін сипаттады.

Сипаттама

Қара түнті - көптеген орманды аймақтарда, сондай-ақ бұзылған жерлерде кездесетін көп жылдық шөп немесе аз өмір сүретін бұта. Оның биіктігі 1,5 метрге жетеді, жапырақтары ұзын және кең; жұмыртқа немесе жүрек пішіндес, жиектері толқынды немесе ірі тісті; екі жағы да түкті немесе түксіз; сабақтары ұзын, жоғарғы бөлігі қанат тәрізді. Гүлдерінің жапырақтары жасылдан ақшылға дейін болады, ескіргенде кері иіледі және жарқын сары аталықтарды қоршайды. Жемісінің диаметрі көбінесе 8-10 мм, күңгірт қара немесе күлгін-қара түсті. Үндістанда піскенде қызыл түске айналатын түрлері де кездеседі. Кейде *S. nigrum* өте уытты қара түйме (Atropa belladonna) деп жаңылысады, ол Solanaceae тұқымдасының басқа туысына жатады. Жемістерін салыстырғанда, қара түнтінің жемістері топтасып өседі, ал қара түйме жемістері жеке-жеке өседі. Тағы бір айырмашылық – қара түнті гүлдерінің жапырақтары ақ болады.

Өсу әдеті

Қара түнгі көлеңке үшін қолайлы топырақ pH деңгейі 5,5-тен 6,5-ке дейін. Ол органикалық заттарға бай, суы мол және құнарлы топырақта жақсы өседі. Егер топырақта органикалық заттар жеткіліксіз болса және желдетілуі нашар болса, түбірлері нашар дамиды, өсімдік өсуі әлсіз болады және өнім сапасы төмендейді. Жоғары температура мен ылғалдылық жағдайында өсіру қиын, өсімдік баяу өседі, жас өркендері ерте қатаяды, ал өнімнің сапасы нашар болады.

Таксономия

Solanum nigrum – көптеген түрлері мен формалары бар өте өзгермелі түр. Танылған түршелері:

Соланинге улану белгілері піспеген жасыл жемістерді (жасыл безгеқонаққа ұқсас) немесе піскен жапырақтарды шикі күйінде жегенде пайда болуы мүмкін. Әдетте, олар жұтылғаннан кейін 6-12 сағаттан соң байқалады. Уыттанудың бастапқы белгілері: қызба, тершеңдеу, құсу, іш ауруы, диарея, санасының шатасуы және ұйқышылдық. Өсімдіктің көп мөлшерін жұтқанда жүрек ырғағының бұзылуынан және тыныс алу жетіспеуінен өлімге соқтыруы мүмкін. Қара түнгі көлеңке өте өзгермелі, сондықтан кейбір мамандар белгілі жеуге жарамды түрі болмаса, жидектерін жеуден сақтануға кеңес береді. Удың деңгейіне өсімдіктің өсу жағдайы да әсер етеді. Көптеген күдікті улану жағдайлары жапырақтар мен піспеген жемістерді жеуден туындайды. Этноботаникалық мәліметтерде S. nigrum жас жапырақтары мен сабақтары көкөніс ретінде қайнатылып, уды кетіру үшін пісіру суы бірнеше рет ауыстырылған. Соланум комплексінің жидектері ежелгі заманнан бері барлық құрлықтарда қолданылып келеді.

Өсіру

Қара түнгі көлеңке Африка және Солтүстік Американы қоса алғанда, бірнеше құрлықта тағамдық дақыл ретінде өсіріледі. Өсірілген сорттардың жапырақтары пісірілгеннен кейін желінеді.

Арамшөп

Қара қоңырау (Datura stramonium) егінмен бәсекелескенде ауыл шаруашылығында маңызды проблема тудыруы мүмкін. Ол 61 елде және 37 түрлі егісте арамшөп ретінде кездеседі. Мақта сияқты далалық егістерде оны бақылау үшін гербицидтер кеңінен қолданылады.