Кіріспе
Христиандық литургияның тарихи түрі Галликандық рәсім – Батыс христиандығындағы христиандық литургияның және басқа да діни амалдардың тарихи түрі. Бұл бір ғана литургиялық рәсім емес, керісінше, 1-ші мыңжылдықтың көп бөлігінде Батыс христиандығының басым бөлігін құраған Латын шіркеуі ішінде дамыған бірнеше латын литургиялық рәсімдері. Бұл рәсімдер алғашқы ғасырларда Иерусалим және Антиохияның сириялық-грек рәсімдері ретінде пайда болды және алғаш рет Батыс Рим империясының Галлия префектурасының түрлі аймақтарында латын тіліне аударылды. V ғасырға қарай, ол оңтүстікте христиандықтың алғашқы орталықтары орналасқан Галлияның Римдік азаматтық епархиясында толыққанды қалыптасты. Ирландияда да бұл Галликандық литургияның кельт салт-дәстүрлерімен үйлескен түрі болғандығы мәлім.
The Gallican Rite is a historical form of Christian liturgy and other ritual practices in Western Christianity. It is not a single liturgical rite but rather several Latin liturgical rites that developed within the Latin Church, which comprised the majority use of most of Western Christianity for the greater part of the 1st millennium AD. The rites first developed in the early centuries as the Syriac Greek rites of Jerusalem and Antioch and were first translated into Latin in various parts of the Western Roman Empire Praetorian prefecture of Gaul. By the 5th century, it was well established in the Roman civil diocese of Gaul, which had a few early centers of Christianity in the south. Ireland is also known to have had a form of this Gallican Liturgy mixed with Celtic customs.
Тарих және шығу тегі
Галликандық ғұрып 5 ғасырға дейін және, мүмкін, 293 жылы Диоклетиан реформасынан бұрын Рим Галлиясында қолданылып, 8 ғасырдың ортасына немесе соңына дейін сақталды. 5 ғасырға дейінгі ақпарат жоқ, ал сол кездегі ақпарат өте аз; және барлық кезең бойында, қолданыстағы құжаттар мен сипаттамаларға сүйенсек, әртүрлілік соншалықты көп болды, рәсімнің жалпы жоспары бірдей болғанымен, атау одан артық біртектілікке ие емес екенін көрсетеді. Иберия ғұрпы 5 ғасырдан бастап Испанияның Римдік азаматтық діни округіндегі Рим провинцияларында 11 ғасырдың соңына дейін қолданылды және Толедо мен Саламанкадағы шағын ғибадатханаларда археологиялық қалдық ретінде сақталды. Ол Галликандық ғұрыпқа өте жақын болғандықтан, екеуіне де «Гиспан-Галликан» термині жиі қолданылады. Бірақ Иберия Мозарабикасы, оның туысы Кельт ғұрпы сияқты, жеке қарастыруды қажет ететін дербес тарихқа ие, сондықтан екеуіне де мысал ретінде сілтеме жасау қажет болса да, бұл мақала негізінен қазіргі Францияда қолданылған ғұрыпқа арналады. Галликандық ғұрыптың пайда болуы туралы үш негізгі теория бар, олардың екеуі арасындағы дау әлі шешілмеген. Бұл теориялар: Эфестік, Амброзиандық және Римдік деп аталады.
Эфес теориясы
Эфес теориясы алғаш рет Уильям Палмер «Origines Liturgicae» кітабында ұсынған, ол бір кезде англикан ғалымдары арасында кең таралған. Оған сәйкес, Галликандық рәсім Ефестен Лионға әкелген әулие Потинос пен Иринейден бастау алады, олар оны Патмос атындағы Иоанн арқылы Поликарптан алған. Бұл идея 8 ғасырлық қолжазбадағы бір мәлімдемеден туындады, онда Галлдардың қызметі (Cursus Gallorum) осы тектің болуына сілтеме жасайды, сондай-ақ 664 жылғы Витби синодында Линдисфарнның Кольманы Квартодециман Пасхасының Иоанннан тарағаны туралы айтқан сөзінен де пайда болды. Генри Дженнердің «Католикалық энциклопедияда» айтуынша, бұл теория «де-факто жоққа шығарылған» деп есептелуі керек.
Амброзиандық теория
Екінші теория – Луи Дюшен Ефес литургиясының орнына ұсынған теория. Ол Миланның, Лион (Лугдунум) емес, галликандық дамудың негізгі орталығы болғанын айтады. Ол 286-402 жылдар аралығында Батыс Рим империясының астанасы ретінде Мидоланның (Милан) және IV ғасырдың соңында Милан шіркеуінің маңыздылығына ерекше назар салады, сондай-ақ, 355-374 жылдары Миланның ариандық епископы Ауксентий енгізген, шығыс текті литургия астана Мидоланнан Галлия, Испания және Британиядағы Рим провинцияларына тарады деген болжам айтады. Дюшен «Галликан литургиясы, римдік литургиядан ерекшеленетін ерекшеліктері арқылы, Шығыс православие литургиясының барлық белгілерін көрсетеді» және «оның кейбір формулалары Сиро-Византиялық обрядтағы шіркеулерде IV ғасырда немесе одан кейін қолданылған грек православие мәтіндерінде сөзсіз кездеседі» дейді, содан «Галликан литургиясы – IV ғасырдың ортасында Батысқа енгізілген шығыстық литургия» деген қорытындыға келеді. Алайда, Дюшен галликан литургиясының кейбір маңызды ерекшеліктері бойынша римдік литургиямен сәйкес екенін, ал соңғысы шығыстық литургиядан өзгеше екенін атап өтпейді. Үшінші, яки римдік тектің теориясын жоққа шығара отырып, ол Папа Иннокентий I (416) Губбио епискобы Деценцийге жолдаған хатында Дюшен галликан деп таныған әдет-ғұрыптарды (мысалы, диптихтер мен пакстің орналасуы) «сырттан келген нәрселер» деп атап, оларды өзінің шіркеуінің ежелгі дәстүрі деп мойындамағанын айтады, сондай-ақ Африка шіркеуінің Рим реформаларын қабылдауына, ал Амвросийдің, римдік болса да, оларды қабылдамауына себеп табу қиын екенін білдіреді. Ол Амвросиандық обрядтың шынымен римдік емес, бірақ кейінірек романдықтанған галликандық екенін, ал Иннокентий I шағымданған Губбионың вариациялары Миланнан алынғанын болжайды.
Рим теориясы
Үшінші теорияны қате түсіндіру қаупі болмас үшін айту өте қиын, және ешбір автор бұл теорияны басқа екі теориядай нақты баяндамаған. Бұл пікірді Миландық литургистер және салмақты пікірлері бар көптеген басқалар да қолдайды. Оны анық түсіндіру үшін, барлық латын литургиялық рәсімдерінің шығыс рәсімдерінен қалай ерекшеленетінін көрсететін бірнеше ерекшеліктерді алдымен атап өту қажет. Бұл сөзді тек қана Қасиетті Жиналысқа қатысты айтамыз, себебі ол, канондық дұғалардан немесе басқа да мерекелік қызметтерден гөрі, бастау тегін анықтауда әлдеқайда маңызды.
Діни қызметкердің өзгермейтіндігі
Шығыс ритуалдарының кез келген евхаристиялық рәсімдері діни қызметкердің өзгермейтін бөлігімен ерекшеленеді. Шындығында, Сиро-Якобит ритуалындағыдай, қалауынша немесе Византия және Шығыс Сириядағыдай, белгілі бір күндері қолданылатын балама анафоралар бар, бірақ олар өздеріне толық және күндік сәйкес келетін бөлімдерді қамтымайды. Әрине, оқулар барлық ритуалдарда күнге қарай өзгереді, ал хор түрлі антифондар, тропариялар және т.б. орындайды, бірақ діни қызметкердің бөлігі өзгермейді. Батыс ритуалдарында – Галликан, Амвросиан немесе Римдік – діни қызметкердің бөлігінің үлкен бөлігі күнге байланысты өзгереді, ал Галликан ритуалындағы осы өзгерістер соншалықты көп, тіпті киешелендіру дұғасының тұрақты бөлігі де өте аз. Галликан ритуалының кейбір дұғалары жұптар түрінде келеді, яғни дұға етуге шақыру немесе ұсыныс дұғасы, кейде ұзақ болып, жиіналысқа уағыз сияқты айтылады, содан кейін шақыру дұғасының мазмұнын қамтитын Құдайға арналған дұға келеді. Бұл шақыру дұғалары Рим ритуалында Ұлы жұма күнгі тілек дұғаларында сақталған, ал олар кейіннен Галликан ритуалынан алынып, дін қызметкерлерін тағайындау рәсімдерінде қолданылады, бірақ жалпы алғанда, дұғаға шақыру «Oremus» деген сөзбен ең қысқа түріне дейін келтіріледі.
Институт
Батыстың тағы бір ерекшелігі – Ұйымның сөздерінің нысаны. Негізгі шығыс литургиялары елші Пауылдың Қорынттықтарға бірінші хатындағы сөздерін ұстанады және Ұйымды сатқындықпен байланыстырады, ал маңызды емес анафоралардың көпшілігі осы сөздерді қолданады немесе оларды қайталайды. Батыс литургиялары «Күн бұрын, ол қасірет көргенде» (Qui pridie quam pateretur) деп даталайды, оның фактісі, әрине, онда бар, бірақ оған қатысты Киелі кітапта тікелей дәлел жоқ. Бүгінгі мосараб литургиясы Пауылдың сөздерін қолданады, ал Ұйымның Галликандық айтылысы толық сақталмаған; бірақ екеуінде де одан кейінгі дұға (Галликандық тілінде баламалы атаумен) post Pridie деп аталады, ал «Qui pridie» сөздері Галликандық миссаларда post Sanctus-тың соңында келеді, осылайша осы нысанның екеуінде де болғаны анық. Шығыс әдет-ғұрыптарынан бұл ауытқулар ерте заманнан бастау алады, және олардан, сондай-ақ литургиялық емес, тарихи тұрғыдан қарағанда, осы ерекшеліктері бар литургия Галлия, Испания және Италияның ортақ мүлігі болды деген қорытынды жасалады. Бұл дәстүр Римде пайда болып, тікелей римдік ықпалындағы елдерге тарады ма, әлде басқа жерде пайда болып Римге қабылданды ма, оны анықтау мүмкін емес. Бұл өзгерістер литургияның тұрақсыз кезеңінде болған болуы керек. Галликандықтар Римде басталған өзгерістерді одан әрі тереңдеткен болуы мүмкін және Рим кейінірек тастаған кейбір көне нәрселерді сақтап қалған болуы мүмкін. IV ғасырда Римде литургиялық реформалар жасалды: Ұлы Шайқау мен Пакстың орны өзгертілді, соңғысы, мүмкін, катехумендерді босату рәсімі тоқтатылғандықтан, ал бірінші бөлігі – катехумендер миссасы мен екінші бөлігі – сенушілер миссасы арасындағы ерекшелік енді қажет болмады, сондықтан христиандық бірліктің белгісі ретінде мағыналы орын ізделіп, оның қажеттілігі сезілді. Ұзақ және кең дұғалар римдік үлгідегі қысқа және айқын жинақталған дұғаларға айналдырылды. Сол кезде post Sanctus және post Pridie өзгермелі нысандары қазіргі римдік канонға ұқсас тұрақты канонға айналдырылды, бірақ бұл канон қазір «Quam oblationem» деп оқылатын сөйлеммен басталған болуы мүмкін, бірақ псевдо-Амброзийдің De Sacramentis трактатында бұрын «Fac nobis hanc oblationem» деп оқылған. Бұл қысқа, өзгермелі post Sanctus арқылы енгізілген болуы мүмкін. Бұл реформа, мүмкін Амброзийдің ықпалымен, Миланда қабылданды, бірақ Галлия мен Испанияда емес. Одан кейінгі кезеңде, V және VI ғасырларда Римде тағы өзгерістер жасалды, олар негізінен папа Лев I, папа Геласий I және папа Григорий I-ге байланысты; осы үш папа үш түрлі сакраментарийдің атаулары болып табылады. Бұл кейінгі реформалар Миланда қабылданбады, ол бірінші реформаның кітаптарын сақтап қалды, олар қазір Амброзиандық деп аталады.
Шығу тегі туралы қысқаша мәлімет
Латын литургиялық рәсімдері үш кезеңнен өтті деп сипатталған, оларды жақсырақ атау табылмайынша, тиісінше галликандық, амброзиандық және римдік кезеңдер деп атауға болады. Бұл теорияның жақтастары осы кезеңдердің арасындағы шекараның өте шала екенін және өзгерістер көп жағдайда біртіндеп болғанын мойындайды. Ұсынылған үш теорияның ішінде эфестік теорияны практикалық тұрғыдан жоққа шығаруға болады, өйткені ол іс жүзінде дұрыс емес деп дәлелденген. Қалған екеуіне де бірдей қарсылық білдіруге болады, олар көбінесе болжамдарға және болжамдарға қатысты кезеңдерден әлдеқайда кейінгі мерзімдегі құжаттарды сын тұрғысынан қарауға негізделген. Бірақ қазіргі уақытта сүйенуге басқа ештеңе жоқ. В.К. Бишоптың 1908 жылғы шілде айындағы Church Quarterly журналында жариялаған теориясын да атап өткен жөн, ол галликандық литургиясы галликаға ешқандай жерден әкелінген жоқ, бірақ ол осы елдің бастапқы литургиясы болды, көрінеу, ол сол жерде ойлап табылып, дамытылған. Ол Римнің бастапқы тәуелсіздігі туралы (әрине, тек литургиялық жағынан) және одан кейін қарыз алулар туралы айтады. Бұл Рим мен Батыс Батыс рәсімінің бастамасын ортақ болуы мүмкін деген ойды жоққа шығармайды. Аталған теория да болжамдық және мақалада өте аз айтылған.
Галликандық ритуалдың кейінгі тарихы
Галликандық ғұрыптың кейінгі тарихы, жеке ғұрып ретінде таратылуына дейінгі кезеңі бұйығы. Испанияда Толедодағы белгілі бір орталықтың ықпалы бүкіл түбектің үстінен сезілді, тіпті маврлар келгеннен кейін де. Сондықтан испандық ғұрып галликандыққа қарағанда әлдеқайда реттелген, ал Толедо кейде, толық сәтті болмаса да, литургиялық заңдарды тіпті Галлияға беруге тырысты, бірақ бұл, мүмкін, оның визигот бөлігіне ғана қатысты. Францияның көп бөлігінде литургиялық тәртіпсіздік болды. Елдің бәріне заңдар беретін астана болған жоқ, ал ғұрып әртүрлі жерлерде әртүрлі дамыды, сондықтан қалған қызмет кітаптарының сирек үзінділерінде қызметтердің негізгі жоспарлары бірдей болса да, сөздік біркелкілік жоқ. Бірнеше жиналыс мәселені реттеуге тырысты, бірақ тек белгілі бір епископтық провинциялар үшін. Олардың арасында Ванн (465), Агде (506), Вейсон (529), Тур (567), Оксер (578) және Маконның екі жиналысы (581, 623) болды. Бірақ сонымен қатар, Киелі Таққа кеңес сұрау арқылы римдіктердің белгілі бір процесі жүріп жатты, сондай-ақ 7 ғасырда Колумбанның миссионерлері арқылы ирландтық элементтердің енгізілуі де мүмкін болды. Римдік ғұрыптағы өзгерістер 7-8 ғасырдың соңында бірте-бірте болды және сарай басшыларының көтерілуімен, олардың Франция патшаларына айналуымен сәйкес келеді. Соңғы меровинг кезеңінен қалған барлық галликандық кітаптарда, қазіргі сақталғандарында, көптеген римдік элементтер бар. Кейбір жағдайларда, Рим каноны алғаш рет галликандық миссаға енгізілген деп есептеуге негіз бар, бірақ Геласиандық сакраментарий деп аталатын кітаптың негізгі қолжазбасы Сент-Денис аббаттығына және 8 ғасырдың басына жатқызылады, ол галликандық қосымшалар мен бейімделулерді қамтиды, бірақ бұл ашық римдік кітап. Франктардың "Франк миссалі" деп танылатын кітабының қалған бөлігі де осылай аталады. Дюшене 8 ғасырдағы бұл римдік тенденцияның көп бөлігін Бонифацийге жатқызады, бірақ ол оның заманынан бұрын басталғанын көрсетеді. Римдік литургия Хродегангтың (742–66) кезінде Метцте қабылданды. Рим әні 760 жылы енгізілді, ал 789 жылы Карл Ұлының Admonitio generalis-інде айтылған Герстальский Пепиннің жарлығымен галликан әні оның пайдасына таратылды. Папа Адриан I 784 және 791 жылдар аралығында Карл Ұлының өтініші бойынша Григориандық сакраментарий деп саналатын, бірақ 8 ғасырдың соңындағы римдік қолданысты көрсететін көшірмені жіберді. Бұл толық емес кітап галликандық кітаптардан және галликандықты біртіндеп ығыстырып келген Геласиандық сакраментарий деп аталатын римдік кітаптан алынған материалды қосу арқылы өңделді және толықтырылды. Бұл кітапты Шарльдың литургиялық кеңесшісі Йорктік Алкуин жазған болуы мүмкін. Дюшене сипаттағандай, бұл "жинақталған литургия" Император шіркеуінен Франк империясының барлық шіркеулеріне тарады және ақырында Римге жетіп, ондағы ежелгі ғұрыпты бірте-бірте ығыстырды". Жарты ғасырдан астам уақыт өткен соң, Карл Бальд ежелгі галликандық ғұрыптың қандай болғанын көргісі келгенде, оны өзінің алдында орындау үшін испан дін қызметкерлерін шақыруға тура келді. Кейіннен Сицилия корольдігіндегі норманндарда галликандық ғұрып литургияның ресми түрі болды.
Қолжазбалар және басқа да көздер
7 ғасырдың соңына дейін Галлия обрядының қолжазбалары жоқ, бірақ Париждің Герменінің хаттарындағы сипаттамалар (555–76) бізді тағы бір ғасыр бұрынға қайтарады. Белгілі қолжазбалар:
Рейхнау фрагменттері
Рейхнау фрагменттері Леопольд Виктор Делильдің «Mémoire sur d'anciens Sacramentaires» еңбегінде сипатталған. Оларды Франц Моне 1850 жылы Карлсруэ кітапханасындағы Рейхенау аббаттығынан алынған палимпсест қолжазбасында тапты. Қолжазба 7 ғасырдың соңында жазылған және Констанс епискобы Иоанн II-ге (760–781) тиесілі болған. Онда толығымен галликандық типтегі он бір мисса бар, олардың бірі - Ауксерлік Герман мерекесіне арналған мисса, ал қалғандары ешқандай мерекені көрсетпейді. Бір мисса Pridie бөлігінен басқа, толығымен гекзаметр өлеңімен жазылған, ал Pridie қара проза түрінде келтірілген.
Пейрон, Май және Бунсен фрагменттері
Пейрон, Май және Бунсен фрагменттері – бірікпес палимпсест жапырақтары. Кардинал Анджело Май және Амедео Пейрон есімдерімен аталатын фрагменттер Милан қаласындағы Амброзиана кітапханасынан табылды, ал христиан Чарльз Иосиас фон Бунсен есімімен аталатын фрагменттер Сент-Галл аббаттығынан табылды. Пейрон фрагментіне Галлия үлгісіндегі басқа дұғалармен бірге Ұлы оразаға арналған Contestatio (Кіріспе) сияқты көрінетін бөлік кіреді. Бунсен фрагментіне өлгендерге арналған миссаның бір бөлігі (Sanctus-тан кейін, Pridie-ден кейін) және бірнеше жұп Тілек дұғалары мен Жиын дұғалары кіреді, ал бұлардың біріншісі "Exhortatio" немесе "Exhortatio Matutina" деп аталады. Май фрагменттері Тілек дұғасының бір бөлігімен басталады және осы атаумен "Контестация" фрагментімен қатар басқа дұғалардың да фрагменттерін қамтиды, олардың екеуі "Post Nomina" атауын алса, тағы екеуі ad Pacem дұғалары болып көрінеді.
Missale Gallicanum Vetus (Галликанның ежелгі кітабы)
Делиль сипаттаған Missale Gallicanum Vetus (Gallicanum) – 7-ші ғасырдың соңы немесе 8-ші ғасырдың басында жазылған қолжазба. Бұл тек бір ғана үзінді, ол Оксерлік Герман мерекесіне арналған миссадан басталады, одан кейін бойжеткендер мен жесірлерді баталауға арналған дұғалар, екі Адвент миссасы, Рождество алдындағы мисса, символдарды түсіндіру және беру рәсімдері, сондай-ақ крещениеге дайындау рәсімдері келтірілген; әрі Маунди бейсенбі, Ұлы жұма және Пасха жексенбісінің рәсімдері мен шомылу рәсімі, Пасхадан кейінгі жексенбілік миссалар Рогация миссасына дейін, сол жерде қолжазба аяқталады. Готтық миссалар сияқты, бұл миссалар да көптеген римдік дұғалармен бірге Галликандық тәртіппен жазылған. Ұлы жұма дұғалары, бірнеше сөздік айырмашылықтармен, Римдік Миссалындағы дұғалармен толық сәйкес келеді.
Миссале Готикум
Делиль сипаттаған Missale Gothicum (Gothicum) – VII ғасырдың соңына жататын қолжазба, бұрын Петау кітапханасына тиесілі болған. Атауы кітаптың басындағы 15 ғасырлық жазбамен байланысты, сондықтан Томмази мен Жан Мабильон оны Визиготтар мемлекетіне қарасты Нарбонна қаласына жатқызған. Дюшене Симфориан және Леодегар мерекелеріне (680 жылы қайтыс болған) арналған құрбандықтардың болуын ескере отырып, оны Отун қаласына жатқызады. Құрбандықтар нөмірленген, қолжазба Рождество алды кешінен басталады, ол III нөмірмен белгіленген. Бұрын Галликанумдағыдай екі Адвент құрбандығы болған болуы мүмкін. Кітапта 81 нөмірленген бөлім бар, соңғысы – "Missa Romensif cottidiana" дұғасының бастауы, осы жерде қолжазба тоқтатылған. Бұл кітаптағы құрбандықтар туралы толық мәліметтер осы мақаланың литургиялық жылға арналған бөлімінде келтірілген. Құрбандықтардың бәрі реті бойынша галликандық, бірақ көптеген дұғалары римдік.
Люксейл лексионары
Люксель лекционарийі (Люксель) – 7 ғасырдағы қолжазба, оны Мабильон Люксель аббаттығында тапқан. Бірақ, оның өте сирек кездесетін қасиетті күндерінің арасында Әулие Женевьева мен Жермен Мориннің тойы бар болғандықтан, ол Парижге жатқызылған. Онда Рождество кешінен басталатын жылға арналған Пайғамбарлық оқулар, хаттар және Ілтебілдер (Евангелия) кіреді. Соңында епископты жерлеу, шіркеуді қадірлеу, епископ уағыз айтқанда, «et plebs decimas reddat» (жұрт оннан бірін бергенде), диаконды тағайындағанда, дін қызметкерін баталанғанда, «in profectione itineris» (сапарға шығар кезде) және «lectiones cotidianae» (күнделікті оқулар) сияқты бірнеше арнайы миссаларға арналған оқулар бар. Бұл лекционарий таза галликандық, ешқандай римдік ықпалы байқалмайды. Қолжазба толығымен басылмаған, бірақ Мабильон «De Liturgia Gallicana» еңбегінде мәтіннің барлық оқуларына, сондай-ақ басталуы мен аяқталуына сілтеме жасайды.
Париждік әулие Германның хаттары
Париждің әулие Германның хаттары Аутон қаласындағы қолжазбадан алынған. Олардың нақты екеніне күмәндік тудыруға ешқандай себеп жоқ. Оларда Мисса және басқа да қызметтердің мистикалық түсіндірмелері бар. Дучесне осы түсіндірмелерге негіз болған сипаттамалар туралы: "Біз хаттардан бір түрлі Галлиялық Ордосын қайта құруға болады" дейді.
Кельт кітаптары
Кельт кітаптары, әсіресе Стоу миссалы мен Боббио миссалы, Галликандық ырымды жақсырақ түсінуге көп көмектеседі. Амвросиандық литургиясымен және ырымымен салыстыру да пайдалы болуы мүмкін. Галликандық ырым туралы біліміміздегі кемшіліктерді мозараб кітаптарынан толықтыруға болады, себебі олардың қазіргі түрі де негізінен сол ырымға жатады. Сонымен қатар, 5-ші және 6-шы ғасырлардағы жазушылардың еңбектерінде литургиялық сілтемелер кездеседі: Пуатьелік Гилари, Сулпиций Северий, Арльдік Цезарий, және әсіресе Турлық Григорий. Бұрын айтылған Галликандық кеңестердің қаулыларынан да ақпарат алуға болады. Бұл тікелей Галликандық көздердің барлығы, бірақ ауысу кезеңіне жататын кітаптардан да көп мәліметтер алуға болады. Олар негізінен римдік болғанымен, германдық бейімділіктермен көп өңделген және римдік емес, галликандық сипаттағы көптеген материалдарды қамтиды. Олардың бастылары төменде көрсетілген.
Геласиандық сакраментарий
Геласиан сакраментариінің қазірге дейін сақталған үш қолжазбасы бар, біреуі Ватикан қаласында, біреуі Цюрихте, ал екіншісі Сент-Галл аббаттығында. Бұл қолжазбалар 8 ғасырдың басында жазылған. Оның негізі римдік, бірақ галликандық қосымшалар мен өзгерістер енгізілген. Галликандық тағылымдау рәсімдері және басқа да мәселелерге қатысты мәліметтер осы кітаптан алынған.
Missale Francorum (Франколық кітап)
Missale Francorum (Vat. Редж. Латын. 257) – Геласиан сакраментариясына ұқсас, бірақ одан өзгеше сакраментарийдің бір бөлігі.
Григориандық сакраментарий
Григориандық сакраментарийдің көптеген қолжазбалары бар. Ол Францияда Геласиан және Галликандық нұсқаларымен қайта құрастырылып, толықтырылғаннан кейін Адриан I-нің Карл I-ге жіберген сакраментарийін көрсетеді.
Литургиялық жыл
Luxeuil Lectionary, Missale Gothicum және Missale Gallicum, сондай-ақ Martyrologium Hieronymianum-ның галликандық бейімделулері осы мәселе бойынша негізгі дереккөздер болып табылады. VI ғасырдағы галликандық тәжірибе туралы ақпаратты Агде Кеңесінің (506), Орлеанның төртінші Кеңесінің (541), Тур Кеңесінің (567) және Маконның екінші Кеңесінің (581) қағидаларынан, сондай-ақ Григорий Турдың Historia Francorum еңбегінен алуға болады. Бұл мәселе бойынша әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде көптеген нұсқалар болған, ал Martyrologium Hieronymianum-ның ықпалы Риммен біртіндеп жақындасуға әкелген. Жыл әдеттегідей, Адвенттен басталады. Макон Кеңесі Адвент кезінде аптасына үш күн ораза ұстауды белгіледі және Сент-Мартин күнін Адвент жексенбісінің маңызды күні ретінде қарастырды, сондықтан қазіргі Мозарабик және Амброзиан дәстүрлеріндегідей, Адвенттің алты жексенбісі болды (бірақ Gallicanum-да тек екі Адвенттік миссасы сақталған). Gothicum және Luxeuil Lectionary екеуі де Рождество қарсаңында басталады. Екі кітапта да шейіттер мен имандылардың ортақ жинақтары бар, Luxeuil басқа да көптеген миссалар үшін епископтар мен дьякондардың ортақ жинақтарын қамтиды, ал Gothicum жексенбілік алты миссаны ұсынады. Gallicanum екі Адвенттік миссадан бұрын Герман Оксердің мерекесіне арналған миссаны қамтиды. Gothicum және Gallicanum екеуі де Пасхаға дейінгі екі күнге арналған қызметтерге кең орын береді, ал соңғысында символдың түсіндірмесі мен символдың тапсырылуы егжей-тегжейлі берілген. Қозғалмалы мерекелер, әрине, Пасхаға байланысты болды. Рим шіркеуі 457 жылы Пасханы есептеуді ескі 84 жылдық циклден жаңа Викторий Аквитанияның 532 жылдық циклына ауыстырғанда, кельттерден айырмашылығы, Галликан шіркеуі де солай істеді. Бірақ 525 жылы Рим шіркеуі Дионисий Эксигустың 19 жылдық циклын қабылдағанда, Галликан шіркеуі 8-шы ғасырдың соңына немесе 9-шы ғасырдың басына дейін 532 жылдық циклын қолдануын жалғастырды. Ораза Күл кеші емес, бірінші жексенбіде басталды. Тур Кеңесінің қағидаларында тамыз айында "festivitates et missae sanctorum" болғаны туралы түсініксіз мәтін бар, бірақ бұл қазіргі сакраментарийлер мен Лексионерлерде расталмайды.
Құдай қызметі
Бұл мәселе бойынша ақпарат тым аз, сондықтан қолда бар сирек нұсқауларға сүйене отырып, галликандық діни рәсімді толық қалпына келтіру мүмкін емес. Галлия мен Испаниядағы шіркеу кеңестері біркелкілікке қол жеткізуге тырысқанмен, әртүрлі уақыттарда және жерлерде айтарлықтай айырмашылықтар болған сияқты. Басты дереккөздер – Агде (506) және Тур (567) шіркеу кеңестері, сондай-ақ Григорий Турский мен Арль епископы Цезарийдің еңбектеріндегі сілтемелер. Жалпы құрылымы мен терминологиясы кельттік рәсімге өте ұқсас болған. Екі негізгі қызмет болған: таңғы және кешкі; сондай-ақ төрт кіші қызмет: Prime, немесе ad Secundum, Terce, Sext және None; және, мүмкін, екі түнгі қызмет: Complin, немесе ad initium noctis, және Nocturns. Бірақ бұл атаулардың қолданылуы кейде түсініксіз. Nocturns пен Lauds қызметтері Matins ретінде біріктірілгені белгісіз; Цезарий Prima туралы айтады, ал Gallicanum – ad Secundum туралы; Цезарий Lucernarium мен ad Duodeciman арасында, ал Аврелий ad Duodeciman мен Complin арасында ажырату жасайды; Gothicum Vespera Paschae және Initium Noctis Paschae туралы айтады, ал Gallicanum-да ad Duodeciman Paschae кездеседі. Забур кітабының таралу жолы белгісіз. Тур шіркеу кеңесі Секстада алты Забур, ал Дуодецимада он екі Забур оқуды, сондай-ақ аллелуия айтуды (әдетте Антифон ретінде) бұйырған. Бұл ретте, әсіресе, "Ақтөбелік" деп аталатын "Ақтөбелік" деп аталатын "Ақтөбелік" деген сөздің мағынасы ерекше. Көбінесе жаз айларында (көктем мен шілде аралығында) "sex antiphonae binis psalmis" оқу қағидасы болған. Бұл он екі Забурды білдіреді, әр антифон астында екі Забурдан. Тамыз айында Забур оқылмаған сияқты, себебі сол кезде мейрамдар мен әулиелердің құрметіне арналған діни қызметтер өткізілген. "Тото Аугустоның баяндылығы, оның мерекелері мен қасиеттілігі". Маникациялар мен бүкіл мәлімдеменің мағынасы түсініксіз. Қыркүйек айында әр антифон астында екіден тұратын он төрт Забур, қазан айында әр антифонға үштен тұратын жиырма төрт Забур, ал желтоқсаннан Пасхаға дейін әр антифонға үштен тұратын отыз Забур оқылған. Цезарий Prime қызметінде "Fulgentis auctor aetheris" әнұранын, екі нақылыны (біреуі Ескі, екіншісі Жаңа өсиеттен) және капитул оқуды бұйырған; Terce, Sext және None қызметтерінде антифон, гимн, нақыл және капитул оқылған; Lucernarium қызметінде "Psalmus Directaneus" (не болса да, Амвросиандық рәсімдегі "Psalmus Directus" сияқты), екі антифон, гимн және капитул оқылған; ал ad Duodecimam қызметінде он сегіз Забур, антифон, гимн, нақыл және капитул оқылған. Осыдан Lucernarium және ad Duodecimam қызметтерінің Vespers-ті құраған сияқты, ол Құдайға арналған қызметтің (яғни, Забурды оқу және оған сүйемелдеу) он екінші сағатын "жарықтандыру уақыты" деп аталатын қызметпен біріктіргені көрінеді. Амброзиандық және Мозарабикалық Весперлер осы қағидаға негізделген, сондай-ақ Византиялық Гесперинос та. Цезарий Lucernarium қызметінің соңында епископтың халыққа берген батасын айтады: "cumque expleto Lucernario benedictionem populo dedisset". Цезарий мен Аврелийдің ережелерінде сабақтармен бірге екі түнгі қызмет туралы айтылады, олар шейіттердің мерекелерінде олардың өмірінен оқылған. Олар Lauds қызметінде Магнификат әнін, ал Пасха күндері және жексенбілерде Gloria in excelsis Deo әнін оқуды бұйырған. 499 жылғы Лион шіркеу кеңесі туралы баяндамада 5 ғасырдың соңындағы Лион рәсіміне аздап жарық түсіретін қысқаша үзінді бар. Кеңес Бургундия королі Гундобадтың шақыруымен Пятикниженің нақылымен басталды, содан кейін Забур оқылды және пайғамбарлардан нақыл оқылды, тағы да Забур оқылды және Ізгі хабарлардан нақыл, немесе, Паулин хаттарынан нақыл оқылды. Агобард 9 ғасырда Лионда Забурлардан басқа әндер, ақындар жазған әндер және Жазбалардан басқа нақылдар болмағанын айтады. Мабиллон өзінің заманында Лионның көптеген мәселелерде Риммен келіскенін, әсіресе Забурды таратуда және әулиелердің өмірінен нақылдар оқығанын, бірақ Комплинде ғана әнұрандар болғанын айтады. Бірақ 767 жылғы Тур шіркеу кеңесінің 23-ші қағидасы Амброзиан әндерін қолдануға рұқсат берді. Иеронимнің екінші редакциясындағы Забур кітабы, қазір Рим рәсімінің барлық шіркеулерінде қолданылады, бірақ Ватикан қаласындағы Қасиетті Петір базиликасынан басқасы "Галликан" деп аталады, ал ескісі "Рим" деп аталады. Бірақ Галликан Забур кітабы тіпті Галлияда салыстырмалы түрде кейінгі уақытқа дейін қолданылған деп ойламаймыз, бірақ ол содан бастап бүкіл Батысқа таралды. Қазіргі уақытта мосараб және амброзиандық Забур кітабының өзіндік ерекшеліктері бар "римдік" түріне ұқсайды. Галликандық діни рәсімнің құлдырауы бірте-бірте болған. VIII ғасырға жататын қолжазба трактатында Cursus Gallorum, Cursus Romanorum, Cursus Scottorum және Амброзиандық рәсімдерінен ерекшеленеді, олардың барлығы сол кезде жалғасып жатқан сияқты. Белгісіз автор, оның пікірі cursus шығу тегі туралы ешқандай құндылыққа ие болмаса да, олардың кейбіреулерін өзінен білуі мүмкін; бірақ 7 ғасырға дейін Римдік немесе монахтық cursus-ты Галликандыққа орнына қоюға, немесе оларды араластыруға бейімділік болған, ол кейде провинциялық шіркеу кеңестерімен қарсылыққа ұшырады.
Agobard, in the 9th century, mentions that at Lyon there were no canticles except from the Psalms, no hymns written by poets, and no lessons except from Scripture. Mabillon says that though in his day Lyon agreed with Rome in many things, especially in the distribution of the Psalter, and admitted lessons from the Acts of the Saints, there were still no hymns except at Complin, and he mentions a similar rule as to hymns at Vienne. But the 767 Council of Tours canon 23 allowed the use of the Ambrosian hymns. Though the Psalter of the second recension of Jerome, now used in all the churches of the Roman Rite except St. Peter's Basilica, Vatican City, is known as the "Gallican", while the older, is known as the "Roman", it does not seem that the Gallican Psalter was used even in Gaul until a comparatively later date, though it spread thence over nearly all the West. At present the Mozarabic and Ambrosian Psalters are variants of the "Roman", with peculiarities of their own. Probably the decadence of the Gallican Divine Office was very gradual. In an 8th century manuscript tract, the Cursus Gallorum is distinguished from the Cursus Romanorum, the Cursus Scottorum and the Ambrosian, all of which seem to have been going on then. The unknown writer, though his opinion is of no value on the origin of the cursus, may well have known about some of these of his own knowledge; but through the 7th century there are indications of adoption of the Roman or the Monastic cursus instead of the Gallican, or to mix them up, a tendency which was resisted at times by provincial councils.
Қасиетті Құран
Галликандық Месса туралы басты мәліметтерді Париждің қасиетті Германның хаттары (555–576) береді, және оларды Галлияның ғана емес, сонымен қатар кельт дәстүрінің сакраментарийлерімен, Месса туралы ирланд трактаттарымен, әлі де сақталған Мозараб дәстүрінің кітаптарымен және Исидор Севильскийдің испандық Мессаның сипаттамаларымен салыстыру арқылы, қызмет туралы айқын және жалпы түсінікке келуге болады. Бірақ Галликандық Мессаның ординары мен Антифонері жоқ. Дюшен өзінің «Origines du Culte chrétien» еңбегінде осы негізде толық есеп берді, бірақ кейбір адамдар оның Амвросиан кітаптарынан кейбір мәліметтерді алуымен және Боббио Миссальдық сакраментариясын кельт емес, Амвросиан дәстүріне жатқызуымен келіспейді. Дженнердің талдауы Галликандық Мессаның өте аз тұрақты элементтерден тұратынын және қызметтің дені күндік режімге байланысты өзгеретінін көрсетті. Сондықтан Месса ординарының болмауы, мысалы, Римдік немесе Амвросиандық Мессаға қарағанда, осыншалықты маңызды емес. Осылайша, қызметтің тұрақты бөліктері мыналар болар еді: (а) үш ән, (б) Аюс және Санктус, т.б. Евангелияда, (в) Прекс, (г) Отпускание, (д) Оферторийде діни қызметкердің дұғалары, (е) Ұлы тілек, (ж) Пакс формуласы, (з) Sursum corda диалогы, (и) Санктус, (і) Институттың оқылуы, (к) Иеміздің дұғасы. Конфракториум, Трекан және Коммунио да тұрақты болуы мүмкін, ал діни қызметкердің Коммунио кезіндегі құлшылығы да тұрақты болған жағдайда, осы да тұрақты болар. Олардың көпшілігі өте қысқа, ал бағышталу дұғасындағы бір тұрақты үзінді – Институт сөздері ғана ең маңызды бөлік болып табылады.
Шомылдыру рәсімінің рәсімі
Галликандық шомылдыру рәсімінің деректемелері – Готикум және Галликан, екеуі де толық емес, сонымен қатар Париждегі Германның екінші хатындағы бірнеше толықтырулар бар. Стоу миссалы мен Боббио миссалында келтірілген үлгілер Галликан дәстүрін толық көрсетуге тым римдіктелген. Готикумдағы үлгі ең толық емес. Галликан traditio symboli және expositio symboli сияқты толыққанды формаға ие. Екі кітапта шомылдыру рәсімімен араластырылған Қасиетті аптаның рәсімдері ерекшеленбейді. Римдік Ұлы жұма қызметіндегі шақыру және жинау өлеңдері Готикумда сөздік айырмашылықтармен келтірілген; алайда, екеуінде де ұқсас үлгідегі басқа дұғалар мен Ұлы жұма мен Пасхалық күткен түннің кейбір сағаттарына арналған дұғалар бар. Пасхалық шамды баталау рәсімі – ұсыныс дұғасы мен жинағы (тек Готикумда), Exsultet және оның кіріспесі римдік нұсқасына жақын, Collectio post benedictionem cerei және Collectio post hymnum cerri. Екі кітаптың ешқайсысында жаңа отты баталау жоқ.
Діни қызметке тағайындау қызметі
Галликандық тәртіп бойынша діни қызметтер Галликандық кітаптардың ешқайсысында кездеспейді. Олар Геласиан сакраментарийінде және Missale Francorum-да табылады. Яғни, бұл екі кітапта римдік дұғалар бар, бірақ Леонин және Григориан сакраментарийлеріндегі сол кездегі римдік формамен сәйкес келмейтін аралас форма кездеседі, және осы айырмашылықтардың Галликандық тегі болуы мүмкін. Сонымен қатар, оларға қатысты рәсімдерге байланысты үзінділер Статута Ecclesia Antiqua кітабынан келтірілген, бұл кітап бұрын Карфагеннің төртінші соборына жатқызылған, бірақ қазір "5-ші ғасырдың соңында Арль провинциясында жарияланған" (Дюшен) Галликан жарлығы екені белгілі. Ондағы рәсімдер Севильский Исидордың "De Officiis Ecclesiasticis" еңбегінде сипатталған рәсімдермен үйлеседі. Кіші лауазымдардың формалары, субдиаконды қоса алғанда, өте қысқа болды және құралдарды табыстаудан ғана тұрды: есік күзетшілеріне кілттер; лекторлар мен экзорцистерге кітаптар; аколиттерге крейстер; субдиакондарға тостаған, табақ, шүрек, кувшин және сүлгі. Барлық дұғалар және басқалары бүгінгі Рим Папасының папханасында бар. Диаконды дінге қабылдау рәсімінде Византиялық тәртіпте кездесетін, бірақ Рим тәртібінде қабылданбаған форма бар, ол сөзден кейін халықтың мойындауы, "Dignus est!" деп айғайлауы. Бұл дін қызметкерлері мен епископтар үшін де қолданылады, мысалы, Византиялық ординациялардағы "Axios" дауысы. Осы дұға және одан кейінгі жинақ қазіргі Рим Папасының папханасында бар, бірақ оларды көптеген қосымша материалдар бөліп тұрады. Діни қызметкерлерді дінге қабылдау рәсімі диаконды дінге қабылдау рәсіміне ұқсас болды, бірақ оған қолды майлау да қосылды. Әртүрлі аяқталуы бар сөз, жинақ (бірақ ұсыныс дұғасы емес) және оның формуласымен қолды майлау қазіргі Рим Папалық нұсқасында бар, бірақ көптеген қосымшалармен. Епископтарды құлшылыққа қабылдау сайлаудан кейін танысу және мойындаумен басталды, олардың екеуі де қазіргі папханада жоқ. Содан кейін Рим тәртібінде қабылданбаған ұзақ Ұсыныс дұғасы және Леон және Григориан сакраментарийлеріндегі алғы сөз бен қазіргі Папалық дұғада қамтылған "Deus omnium honorum" бағышталу дұғасы келді. Осы дұға кезінде екі епископ кандидаттың үстінен Інжіл кітабын ұстап, барлық епископтар оның басына қолын қойды. Содан кейін қолдарға май жағу рәсімі жасалды, бірақ қазіргі тәртіптегідей басқа емес, және римдік кітаптарда жоқ формуламен.
Ғимаратты бағыштау
Шіркеуді қасиеттеу туралы мәлімет Галликанның танымал кітаптарында және Геласианның Sacramentary және Missale Francorum дұғаларында кездеспейді. Дюшеннің екі рәсімді де талдауы христиан құлшылығында, Римдік қасиеттеу рәсімі тек жерлеуге арналған және қабірлерге реликвияларды салудан басқа ештеңе қамтымаған кезде, Галликандық рәсім қазіргі заманғы Pontifical-ға көбірек ұқсайды, ол одан қарыз алған деп есептеуге болады. Эдмонд Мартеннің Оксерлік Ремигийге жатқызылған арналу рәсімінің 9-ғасырдағы түсіндірмесі және 8-ші немесе 9-шы ғасырлардағы Ангулем Тазалық қолжазбасы – Дюшеннің егжей-тегжейлі мәліметтер алу үшін пайдаланған басқа да деректері. An Leabhar Breac-та берілген кельт қасиеттеуінің реті де өте ұқсас.