Людвиг Тома: Бавария өмірін сомдаған жазушы және сатирик

Кіріспе

Людвиг Тома (21 қаңтар 1867, Оберамергау – 26 тамыз 1921, Тегернзее) – неміс жазушысы, баспагер және редакторы. Ол Баварияның күнделікті өмірін әзілдеу арқылы, кейде шамадан тыс сипаттап, танымалдылыққа ие болды. Ландштульдегі Императорлық латын мектебін бітіргеннен кейін, ол алдымен Ашафенбургте орман шаруашылығын, содан кейін 1893 жылға дейін Мюнхен мен Эрлангенде заңгерлік мамандығын оқыды. Кейіннен ол заңгер болып, алдымен Дахауда, кейін Мюнхенде жұмыс істеді. 1899 жылдан кейін ол «Симплициссимус» журналында жұмыс істеді және күлкілі әңгімелер, комедиялар, романдар мен повестьтер жариялады. Тома Баварияның ауылдық және шағын қалалық өмірін сатиралық тұрғыдан бейнеледі. Оның «Андреас Вёст» (1905), «Дер Виттибер» (1911) және «Дер Руепп» (1922) атты реалистік романдары, сондай-ақ «Ассессор Карлхен» (1900), «Лаусбубенгешихтен» (Байбақтардың хикаялары, 1904) және «Танте Фрида» (Тәте Фрида, 1906) атты әзіл жинақтары аймақтық тіл мен өмірдің шынайылығымен ерекшеленеді. Томаның «Die Medaille» (Медаль, 1901), «Das Säuglingsheim» (Сәбилер үйі, 1913) және әсіресе «Moral» (Мораль, 1908) атты драмалары халық театрының элементтерін көрсетеді. 1907 жылы ол Филиппинде туған 25 жасар Мариетта ди Ригардоға үйленді. Бірақ, неке ұзаққа созылмады; Мариетта тез шаршады және 1911 жылы Тома мен Мариетта ажырасты. Өмірінің соңғы жылдарында ол солшыл саясаткерлерге қарсы ұлтшылдық насихаттар жазды (мысалы, «Мисбахер Анцайгер» газетінде). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол медициналық санитар болып қызмет етті. 1917 жылдың шілдесінде ол Немец Отан партиясына қосылды. Оның ең танымал туындылары – «Der Münchner im Himmel» (Көктегі мюнхендік), ол 1962 жылы шығарылған анимациялық фильмге бейімделді, «Лаусбубенгешихтен» (Байбақтардың хикаялары) және «Jozef Filsers Briefwexel» (Жозеф Филсердің хат алмасуы). «Лаусбубенгешихтен» 1964 жылы фильмге түсірілді.

Туу және оқу

Людвиг Тома Обераммергау қаласында орманшы Макс Тома мен оның әйелі Катарина Томаның бесінші баласы ретінде дүниеге келді. Оның әкесінің ата-бабалары орман шаруашылығы қызметінде еңбек еткен, ал арғы атасы Иосиф фон Тома (1767–1849) Бавария орман шаруашылығы комиссиясын басқарды және қызметтері үшін өмірлік дворян титулы алды. Анасының туыстары бастапқыда Оберауда, кейін Обераммергауда қонақүй иелері болды. Людвиг өмірінің алғашқы жылдарын Тироль шекарасына жақын Изар өзенінің жанындағы Вордеррис орманшы үйінде өткізді, ол кезде бұл өте шалғай және уақ аймақ болатын. Оның тәрбиесі негізінен оның күтушісі Виктория Пробстльдің қолында болды, олар Людвиг Томамен тығыз қарым-қатынаста болды. Катарина Томас Вилленнің сөзіне қарағанда, Людвиг дін қызметкері болуға тиіс еді. Сондықтан ол ұлының жақсы білім алуына ерекше мән берді; жеке ұстаздар оған мектепке барар алдында оқу-жазуды үйретті, сондай-ақ ол ерте жасынан латын тілі сабақтарын алды. 1874 жылы отбасы Мюнхенге жақын Форстенридке көшкеннен кейін, Людвиг жеті жаста болғанда, әкесі қайтыс болды және отбасы өзін күтпеген кедейлікте тапты: Виктория Пробстль әкесінің орманшы үйінен жиһаз сатуға мәжбүр болды, осы ақшаға жерлеу рәсімін өткізуге болды. Томаның анасы жеті баланы өзі тәрбиелеуге мәжбүр болды. Бастапқыда балалардың қамқоршысы әкелерінің әріптесі Карл Декригнис болды. Людвиг пен оның әпкесі Луизаны Ландштульдегі ағасы Альберт Паулюс қабылдады. Людвиг онда бір жыл бастауыш мектепте оқыды, содан кейін латын мектебінің екінші сыныпына түсті. Людвиг интернатта оқу мен отбасының "идилликалық үйінде" демалыс арасында ауысып отыру кезеңін бастады, оны ол "Расқалдың әңгімелерінде" ("Lausbubengeschichten") осылай атайды. Мұғалімдермен болған жанжалдар мен қақтығыстар, әдетте, шынайы оқиғаларға негізделген: "Тома осы қақтығыстарды әңгімелерінде жинақтағандығына жеткілікті дәлелдер бар, бірақ оларды ойдан шығармаған." 1877 жылы ол Нойбург-ан-дер-Донаудағы оқу семинарының интернатына ауысты. Ол Бергхаузендегі оқу орталығында бір жылды қайта оқуға мәжбүр болды. 1879 жылы Тома Бургаузеннен Вильгельмсгимназиясына ауысты. Оқу кезеңінде ол жалдамалы пәтерде тұрды және осы уақытты "Естеліктерінде" ("Erinnerungen") сипаттады. Ол Мюнхенде де бір жыл қайта оқып, 1885 жылға дейін сонда қалды. 1884 жылы Карл Декригнис қайтыс болғаннан кейін орман офицері Людвиг фон Раесфельдт Тома бауырларының қамқорлығын өз мойнына алды.

Ludwig Thoma was born as the fifth child of forester Max Thoma and his wife Katharina Thoma, née Pfeiffer, in Oberammergau. His paternal ancestors were active in the forest service; his great grandfather Joseph von Thoma (1767–1849) had headed the Bavarian Forestry Commission and had been elevated to the nobility as a life peer for his services. His mother's family initially ran an inn in Oberau, later in Oberammergau. He spent the first years of his life in the forester's lodge of Vorderriß on the River Isar near the Tyrolean border, a very remote and lonely area at the time. His upbringing was essentially in the hands of his nanny Viktoria Pröbstl, with whom Ludwig Thoma had a very close relationship. According to Katharina Thomas Willen, Ludwig was to have pursued a career as a priest. As a result, she attached great importance to a good education for her son; private tutors taught him to read and write even before he started school, and he received private Latin lessons early on. Shortly after the family moved to Forstenried near Munich in 1874, when Ludwig was only seven years old, his father died and the family were surprised to find themselves destitute: Viktoria Pröbstl had to sell furniture from the forester's lodge to pay for the burial. Thoma's mother had to raise seven children alone. The children initially had one of their father's colleagues, Karl Decrignis, as a guardian. Ludwig and his sister Luise were taken in by their uncle Albert Paulus in Landstuhl. There Ludwig attended one year of primary school, and then went into the second year of the Latin school. Ludwig began a period of alternating between boarding school and holidaying in his family's "idyllic home", as he calls it in Lausbubengeschichten ("Tales of a Rascal"). Misdemeanours and conflicts with teachers there are probably based on real experiences: "There is sufficient evidence that Thoma condensed these altercations for his stories, but by no means invented them." In 1877, he moved to the boarding school of the study seminar in Neuburg an der Donau. He had to repeat a year at the study centre in Burghausen. In 1879, Thoma moved from Burghausen to the Wilhelmsgymnasium. During his school days he lived as a lodger, and he described this time in his Erinnerungen ("Memoires"). He also had to repeat a year in Munich and stayed until 1885. In 1884, after the death of Karl Decrignis, the forest officer Ludwig von Raesfeldt took on the guardianship of the Thoma siblings.

Заңгерлік оқу және еңбек жолы

Әкесі сияқты, Томас та орманшы болғысы келді және 1886/87 оқу жылының қысқы семестрінде Ашафенбургте орман ғылымын оқыды, бірақ бірінші жылдан кейін оқуын доғарды. Ашафенбургте оқыған кезінде ол Мюнхеннің Корпус Хубертия ең көне орман корпусына (Forstcorps) қосылды. Менсурға қатыспағандықтан, ол ар-намысынан айырылып ("таспасыз") шығарылды. 1887/1888 оқу жылының қысқы семестрінде ол Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университетіне ауысып, құқық факультетіне түсті. Әкесінің ізімен, ол да Мюнхендегі Суэвия корпусының мүшесі болды. Мюнхенде ол екі міндетті дуэльге қатысты, бірақ әрқайсысында қорғанысқа шықты. Осылайша ол (сол кезде) қадірленген шмисс ("дуэль іздері") алды, бірақ Суэвия корпусынан таспасыз босатылды. Бір студенттің кеңесімен ол жазғы семестрде Эрланген университетіне көшті. Ол мұнда ешқандай клубқа қатыспай оқыды және 1890 жылдың 1 тамызында заңгерлік тәжірибеге кіру туралы куәлік алды.

Жазушылық табыстары

1895 жылғы сәуірде Риттер Томаның "Дер Трудерер" әңгімесін "Саммлер" әдеби қосымшасында жариялады, онда ауыл өмірінің қуанышты оқиғалары алғаш рет прозада жазылды. Людвиг Тома саяси мәселелерге де қатысты, қазан айында Аугсбургтің кешкі газеті үшін Баварияның СДПК партиясының конференциясы және олардың ауыл шаруашылығы саясаты туралы мақала жазды. Онда ол социал-демократтардың реформалық әрекеттеріне қарсы шығып, Клара Цеткинды "орыс әйелі" деп сипаттады. Оның ерте жетістіктері мен жақсы қаржылық жағдайы оны үйлену туралы ойлануға итерді. 1892 жылы ол Нюрнбергтен келген Йоханна Сакспен танысты, ол астық сатушының қызы еді, және оны абайсызда сүйіспендікке бастады. Бірақ оның әкесі оған үміт бермеген соң, ол бұл жоспардан бас тартты. 1896 жылдың соңында Тома тағы да әйел табуға тырысты. Неке туралы жарнамаға сүйене отырып, ол бірнеше үміткермен хат алмасып, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Ол кейінірек өзінің алғашқы комедиясында "Жесірлерде" әйелдерді сөзбен қысым жасады. 1897 жылдың көктемінде Тома Мюнхенге көшті, онда ол мектеп досы Рихард Ротмайермен бірге бакалавр пәтерінде тұрды, ал үй шаруасын Виктория Пробстль басқарды. Ол студент досымен бірге заңгерлік практиканы бастады, бірақ ол кейінгі жылдары оған дедаль аз уақыт арнады. Дахау суретшілер колониясында жұмыс істеген Адольф Хөлцель және "Югентте" алғашқы жетістіктерін тойлаған Бруно Пол 1897 жылы "Agricola: Bauerngeschichten" ("Шаруалар туралы әңгімелер") әңгімелер жинағын суреттеді. Бұл Томаның алғашқы кітабы, ол Пассаудағы Вальдбауэр кітап дүкенінде жарық көрді. Пауль 1897 жылы Альберт Лангеннің құрған сатирикалық "Simplicissimus" апталығына ауысты, оның қызметкерлерімен Тома Одеонсплацтағы "Кафе Хекте" кездесті. 1898 жылы ол "Simplicissimus" баспасына алғашқы қолжазбаларын жіберді, оларды баспагер мен көпшілік жақсы қабылдады. 1899 жылғы 31 қазандағы нөмірі патшаны қорлау үшін тәркіленген кезде, автор Франк Ведекинд, суретші Томас Теодор Хайне және баспагер Ланген қудалаудан қашу үшін шетелге қашты. "Simplicissimus-қа" Мюнхендегі редакцияда жауапты адам қажет болды. Ланген Томаны бас редактор ретінде жұмысқа алуды қарастырды, бірақ оның сенімді адамы Корфиз Холм бұған қарсы болды: Оның үстіне, әдеби талғамында ол түнгі күзетшінің көзқарасын қабылдайды, әйелдердің жазғандарының бәрі бекер дейді. Мен оның "Simplicissimus" үшін тым тікелей және ашық сөйлейтінінен қорқамын. Корфиз Холмнан Альберт Лангенге жолданған хат, Rösch (2012), 42-бет. Бірақ Ланген Томаны таңдады, оның "Жесірлер" комедиясы Мюнхен режиссері Джоца Савицке де сәтсіздікке ұшырады. 1899 жылғы қыркүйекте Тома өзінің заңгерлік фирмасын сатып, "Simplicissimus" журналының тұрақты редакторы болды.

In April 1895, Ritter published Thoma's short story "Der Truderer" in the literary supplement Sammler, in which cheerful events of rural life were recorded for the first time in prose form. Ludwig Thoma also commented on political issues, writing an article about the party conference of the Bavarian SPD and their agricultural policy for the Augsburger Abendzeitung in October. In it, he opposed the reform efforts of the Social Democrats and described Clara Zetkin as a "Russian virago". His early successes and better financial circumstances made him consider marriage. As early as 1892 he had met Johanna Sachs from Nuremberg, daughter of a grain dealer, whom he cautiously began to woo. But when her father gave him no further hopes, he gave up the plan. In late 1896, Thoma made another attempt to find a wife. On the basis of a marriage advertisement, he began to exchange letters with several candidates, which, however, did not result in anything. He mocked women a little later in his first comedy Witwen ("Widows"). In spring 1897, Thoma moved to Munich, where he shared a bachelor's apartment with his school friend, Richard Rothmaier, while Viktoria Pröbstl ran the household. With a student friend he started a legal practice, to which he devoted less and less time in the years that followed. Adolf Hölzel, who worked in the Dachau Artists' Colony, and Bruno Paul, who celebrated his first successes in the Jugend, illustrated his collection of stories Agricola: Bauerngeschichten ("Stories of the Peasantry") in 1897. This, Thoma's first book, appeared in the Waldbauer bookstore in Passau. Paul switched in 1897 to the satirical weekly Simplicissimus founded the year before by Albert Langen, whose employees Thoma also met in Café Heck on Odeonsplatz. In 1898, he sent the first manuscripts to Simplicissimus, which were well received by publisher and public. When the edition of 31 October 1899 was confiscated for lèse majesté, author Frank Wedekind, draftsman Thomas Theodor Heine and publisher Langen fled abroad to avoid prosecution. Simplicissimus needed a responsible person on site at the editorial office in Munich. Langen considered hiring Thoma as editor in chief, his confidant Korfiz Holm had previously spoken out against Thoma:
Moreover, in his literary judgment he adopts the viewpoint of a night watchman, declares [ ] that everything a woman has written is crap, etc. I'm afraid he's too blunt and outspoken for Simplicissimus|Letter from Korfiz Holm to Albert Langen, quoted in Rösch (2012), p. 42

But Langen chose Thoma, whose comedy Die Witwen had failed him as well as Munich director Jocza Savits. In September 1899, Thoma sold his law firm and became a permanent editor of Simplicissimus.

Simplicissimus бас редакторы

Кейінгі жылдары Томас «Симплициссимус» журналының ең маңызды авторларының бірі болды. Ол бірнеше псевдонимдермен сатирик ретінде танылды, көбінесе өлеңдерін «Питер Шлемиль» деген атпен жазды. 1901 жылдың басында ол Дахауда өтетін «Медаль» атты бір актілік пьесасын жазды, оның премьерасы Мюнхендегі Резиденц театрында болды. Пьеса Берлинде де қойылды, ал Томас 1901 жылдың қараша айында сол жердегі Überbrettl театрында қойылымға қатысты. 1898 жылы Томас күнделіктерінде және жеке хаттарында есімін атамаған, бірақ оны «G.» немесе Hohenzollernstraße деп сипаттаған әйелмен танысты. (Олар Швабингтегі Hohenzollernstraße көшесінде кездесулеріне жиналды.) Мартин Клаус оның үйленген, Томадан үлкен және (бөлмедесі Ротмайрдың айтуынша) венгр аристократиясынан шыққан сүйіктісі Людвиг Гангофердің әйелі Катинка Гангофер болған деп күдіктенеді. Тома мен Гангофер сол кезде бір-бірін жеке танымаған; Тома 1901 жылдың соңында бұл қарым-қатынасты аяқтады, ал олар 1903 жылы ғана кездесті. 1901 жылы Томас «Die Lokalbahn» комедиясын жазды, ол 19 қазан 1902 жылы (тағы да Резиденц театрында) сахнаға шықты. Виктория Прёбстль 1902 жылдың қараша айында қайтыс болды. «Локальбан» романының сәтті шығуымен бірге Тома баспа үшін маңызды табыс көзіне айналды. Тома қаржылық қиындықтарынан құтылып, жоғары сынып өміріне енді: Альберт Лангенмен бірге ол 1895 жылдан бері бірнеше рет барып тұрған Дахау маңындағы Унтервейкерсхофендегі аң аулау жерін жалға алды. Ланген жалға алу ақысының жартысын төлесе де, аң аулауды негізінен Тома пайдаланды. 1903 жылдың наурыз және сәуір айларында ол «Симплициссимус» журналының әріптестерімен бірге Италия арқылы Римге велосипедпен алғашқы саяхатын жасады. Ол «Der heilige Hies» атты әжуалы әңгімені жазып, алғашқы романы «Андреас Вёст» жазуға кірісті. 1906 жылы Томас пен Герман Гессе «Март» журналының редакторлары болды.

Мазақтау және айыптау

Сондай-ақ 1906 жылы ол "Кельн-ам-Райндағы уағыздаушылардың әдеп-алғысы туралы" сатиралық өлеңі үшін түрмеге қамалды. Ол "әлеуметтік әдеп-алғы ұйымының мүшелерін қорлағандығы" үшін алты аптаға бас бостандығынан айырылып, Мюнхен қаласының жанындағы Штадельхайм түрмесінде жазасын өтеді.

Марионмен неке

1907 жылы ол Филиппинде туған және өз заманы үшін бостандыққа ұмтылған жас әйел Мариетта ди Ригардоға, сонымен қатар Марион (1880–1966) деп танылған бишіге үйленді. Неке ұзаққа созылмады, олардың мінездері тым қарама-қайшы болды. Марионға жалықты, ол адал болмады. 1911 жылы олар ажырасып кетті, бірақ бәрібір дос болып қалды.

Тегернзейде

1908 жылы ол Тегернзеедегі "Ауф дер Туфтен" үйіне көшіп барды. Сол жылы оның "Мораль" комедиясының премьерасы болды, және бұл туынды оның ең үлкен жетістіктерінің біріне айналды. Пьесада ол, моральдық бірлестіктің (Sittlichkeitsverein) өкілі, осындай бірлестіктің қағидаларын өрескел бұзған адам, былай дейді: "Өзімнің бөлмемде жеке ғана адал болуым мүмкін, бірақ мұның тәрбиелік мәні жоқ. Бастысы – моральдық принциптерді жария ету. Бұл отбасыға, мемлекетке жағымды әсер етеді". Осы пьесада осы моральдық қоғамның төрағасы: "Егер ерлі-зайыптылар бір-біріне шындықты айтуын тоқтатса, онда олар ажырасып кетеді" дейді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Сол кезге дейін Томастың көзқарасы еркіндікке негізделген еді. Сондықтан ол қоғамды, шіркеуді және мемлекетті жиі сынады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда бұл өзгерді. «Simplicissimus» басылымының айқындығы азайды, ал Томас соғысқа деген жалпы құлшыныстан, әсіресе зиялы қауым арасында, бас тарта алмады және тілегі де болмады. Ол 1915 жылы ерікті медициналық қызметкер ретінде Бавария дивизиясымен бірге Галициядағы Шығыс майданға аттанды. Сол жерде ол дизентериямен ауыр сырқаттанды және әскерге жарамсыз деп танылды. 1916 жылы өнімді жылда көптеген еңбектері жарық көрді. 1917 жылы Томас «Miesbacher Anzeiger» газетінде соғыс облигацияларына жазылу туралы хабарлама жариялады. 1917 жылдың қазан айында «Неге шаруа соғыс облигациясына жазылуы керек?» деген тақырыпта: «Біздің Отанымыз соғысты жеңіске жеткізуі керек» делінген еді. 1917 жылдың шілдесінде ол жеңіске жетуді талап ететін Германиялық Отан партиясына мүше болды. Ол Отан партиясы атынан бірнеше рет сөз сөйледі.

1918 жылдың қараша айындағы соғыс жеңілісінің алдында ол өзін ұстай алмады. Әлемді түсінбей, ашумен үйіне құлыптады. 1918 жылдың жазында ол еврей шампан шарап әулетінен шыққан, қазір үйленген Майди Либерман фон Валендорфпен (1883–1971) кездесті. Томас оған жалынды ғашық болды және сол кезде оны әйеліне алмағаны үшін тағдырына ашуланды. Өмірінің соңына дейін ол оған күшті қызығушылық танытты. Ол оған жақын болғанымен, күйеуі ажырасуға келіспегендіктен, оның үйіне толықтай көшуге батыл болмады.

"Miesbacher Anzeiger" газетіне арналған мақалалар

Өмірінің соңғы 14 айында Тома "Мисбахер Анцэйгерге" көбінесе бірінші беттегі редакторлық мақалалар арқылы жазды. 175 мақаланың көп бөлігі (бес жағдайдан басқа) анонимді және негізінен антисемиттік сипатта болды, әсіресе Берлиндегі үкіметке және әлеуметтік демократияға қарсы. Бірақ ол еврей буржуазиясы туралы да жазды, мысалы: "Тейтелес Кохн мен Изидор Вейгельдуфтке жазғы күндері әсем білезіктерін былғары қобталарына салуға рұқсат етіледі, ал Ребекка дирндл көйлегімен, қызғылт түсті гүлдер мен сарымсақ иісімен оның қолында болады". Ол Рейхтің астанасы Берлинді "қаз батпағы" және "Галициялық еврейлердің ұясы мен Нью-Йорк қылмыстық ауданының қосындысы" деп сипаттады, Вёлькиш қозғалысының тілімен "расаға терең сіңген ерекшелік" деп атады және Веймар Республикасын "мінезсіз ақымақтық" деп кемсіртті. Ол оның өкілдерін "Тарнополь мен Ярославтан келген қайғылы шошқалар тобы" деп атады және "Променаденштрасседегі Гимиден басқа, біз Леви руынан да бірнешеуін атып түсірдік" деп мәлімдеді (Баварияның премьер-министрі Курт Эйснер Променаденштрасседе атып өлтірілді). Ол Эйснерді "еврей шошқасы" деп атады және оның өлтірілуін "атқару" деп сипаттады.) "Die Weltbühne" журналында жарияланды. 1921 жылғы 16 наурызда Тома "Мисбахер Анцэйгерде" "Барлық Берлин үкіметтеріне және еврей шошқаларына хабарлама" деген тақырыппен, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған өздік қорғаныс ұйымдарын тарату туралы Рейхстагта қабылданған заңға сілтеме жасай отырып, былай деп жазды: "Бізді қарусыздауға тырысатын Галициялық еврей ғана керек, біз оны табаққа сыймасқа дейін соғамыз".

Құрметтер

Тома әлі күнге дейін Жоғарғы Баварияда зор танымалдылыққа ие. Мысалы, Хофбраухаус Берхтесгадендегі Людвиг Тома сырасы сияқты өнімдер оның атын алып жүреді. Мюнхендегі Людвиг Тома орта мектебі (Realschule) 1973 жылы салынғаннан бері оның атымен аталады. Дахауда Людвиг Тома мектебі (бастауыш мектеп) бар. Приен-ам-Химзеде Людвиг Тома гимназиясы орналасқан, ол 1876 жылдан бастап Тома мен оның анасы тұрған мейрамханадағы ғимаратта. Траунштейнде де Людвиг Тома бастауыш мектебі бар. Дахау–Альтомюнстер темір жолы Людвиг Тома жолы деп те белгілі. Оның бюсті Мюнхендегі Даңқ залында қойылған. Мюнхен қаласы 1967 жылдан бастап оның құрметіне Людвиг Тома медалін табыстады, бірақ оның ұлттық консервативті көзқарастары, антисемиттік ұрандары және антисоциалистік poleмикасы белгілі болғаннан кейін 1990 жылы марапаттау тоқтатылды.