Кіріспе

1964 жылғы Калифорния штатындағы 14-тармаққа қатысты дауыс беру

Калифорния штатының 14-тармағы – 1964 жылғы қарашадағы халыққа жүгіну арқылы қабылданған бастама, ол 1963 жылғы Рэмфорд әділ тұрғын үй заңын жойып, Калифорния штатының конституциясын өзгертуге бағытталған. Осылайша, жылжымайтын мүлік сатушыларға, үй иелеріне және олардың агенттеріне 1963 жылға дейін рұқсат етілгендей, тұрғын үйді сату немесе жалға беру кезінде этникалық негізде ашық түрде кемсітуге мүмкіндік берілді. Бұл ұсыныс сайлаушылардың 65% қолдауымен заңға айналды. 1966 жылы Калифорния Жоғарғы Соты 5:2 дауыспен 14-тармақтың АҚШ Конституциясының тең қорғау туралы ережесіне (Он төртінші түзету) қайшы екенін жариялады. 1967 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Рейтман мен Мулки ісінде бұл шешімді растады. Саяси ғылымдардағы зерттеулер 14-тармаққа ақтардың қолдауын нәсілдік қауіп теориясымен байланыстырды, бұл теория бойынша нәсілдік азшылықтардың санының артуы үстем нәсілдік көпшіліктің қорқыныш пен кемсітушілік реакциясын тудырады. Бұл Калифорниядағы тұрғын үй саласындағы азшылық топтарының құқықтарын шектеуге бағытталған жылжымайтын мүлік иелерінің ондаған жылдық күресінің бір бөлігі болды.

Калифорниялық жылжымайтын мүлік қауымдастығының нәсілдік шектеу комитеті

1942 жылы кейбір афроамерикалықтардың Лос-Анджелес геттосынан шығып, дәстүрлі түрде ақ адамдар тұратын аудандарға көшіп келуіне жауап ретінде Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы Өзінің Нәсілдік шектеу комитетін құрды. Комитеттің мақсаты – жылжымайтын мүлікке мәңгілік нәсілдік шектеулер орнату болды. 1948 жылға дейін Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы нәсілдік шектеулерді үнемі насияттап, азшылықтардың, әсіресе афроамерикалықтардың отбасылық үйлерге ие болуына кедерес келтіретін тұрғын үй шарттарын күшіне енгізді.

Растық шектеулерді рұқсат ететін федералды конституциялық түзетуді қолдау

1948 жылғы Шеллидегі сот шешімінен кейін көп ұзамай, Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының басылымы – «Калифорния жылжымайтын мүлігі» журналы (қазіргі уақытта Калифорния риэлторлар қауымдастығы деп аталады) Шелли шешімін күштен шығарып, АҚШ-тың барлық штатында нәсілдік шектеулерге қатысты келісімдерді заңды түрде сақтауға конституциялық кепілдік беру үшін АҚШ Конституциясына түзету енгізуді қолдады. Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының басылымы, нәсілдік шектеулерге қатысты келісімдерді заңды түрде сақтауға кепілдік беретін федералды конституциялық түзетуді қолдау арқылы, «миллиондаған европалық нәсілді үй иелері қара нәсілділердің қоныстануына тыйым салынған аудандарда үйлер салған немесе сатып алған. Мұндай аудандардағы үйлерді осындай шектеулердің қауіпсіздігімен қоршау бүкіл елде үй иелену құндылығының дәстүрлі бөлігіне айналды». Басылымда одан әрі былай делінген: «Жоғары соттың жоғарыда аталған соңғы шешімдері осылайша қорғалған құндылықтарды жойды. Мұндай аудандарда қара нәсілділердің мүлікке ие болу қаупі барлық тұрғын үйлердің құнын төмендетіп, үлкен немесе кішкентай болсын, жақсы сапалы үйлерді салуға немесе сатып алуға тікелей кедергі келтіреді. Тәжірибе көрсеткендей, қара нәсілділер мұндай аудандарда үйлерді иеленген кезде бұл олардың меншігіндегі мүліктердің ғана емес, сонымен қатар барлық айналасындағы мүліктердің құнын төмендетті». Алайда, мұндай түзетуді іске асыру себептері Калифорнияда болашақ және ұқсас қорғаныс штатының конституциялық түзетуін іске асырудың негізгі себептерін түсіндірді.

Калифорниялық жылжымайтын мүлік қауымдастығы 1950 жылғы Калифорнияның 10-жоспарын қолдады

Калифорниялық жылжымайтын мүлік қауымдастығы 1950 жылдың қараша айындағы сайлау бюллетеніндегі Калифорнияның 10-ұсынысын қолдады (Калифорния Конституциясына 34-бапты қосып, "Мемлекеттік тұрғын үй жобалары заңы" деп аталды), бұл Калифорния қалаларында төмен бағалы тұрғын үй жобаларын салуды едәуір қиындатты. 10-ұсыныс, аз табысты жалға алушылар, соның ішінде аз ұлттылар үшін аса қажет болуы мүмкін мемлекеттік тұрғын үйді заңмен шектеу құралы ретінде сипатталды.

Блокбэстерлеу

Шеллидегі сот шешіміне қарамастан, Калифорнияда сегрегация жалғасты. Мысалы, сегрегацияның жасырын түрі ретінде белгілі блокбэстинг Шығыс Пало-Альтода орын алды. 1954 жылы бір ақ нәсілді тұрғын үйін қара нәсілді отбасыға сатты. Дер кезінде Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының өкілдері, тіпті штаттағы жылжымайтын мүлік қауымдастығының президенті, "негрлердің шабуылы" туралы ескертіп, ақ үй иелерін үркітіп, нарықтық бағадан төмен сатуға итермеледі, тіпті тонаулар ұйымдастырды. Кейін бұл мүліктер негрлерге нарықтық бағадан жоғары бағамен сатылды, ал жылжымайтын мүлік саласы осы мәмілелерден үлкен пайда тапты. Шығыс Пало-Альтодағы бұл үйлердің бағасы ақ үй иелері үшін ұқсас мүліктерге қарағанда әлдеқайда жоғары болды, сондықтан қара нәсілді үй иелері төлемдерді жасау қиындықтарына тап болды, бұл Шығыс Пало-Альтода кемсіздікке әкеп соқты. Бұл актіні солтүстік Калифорниядан шыққан және заң шығарушы органға алғашқы афроамерикан ретінде сайланған Уильям Байрон Рамфорд жасады. Актіде жер иелерінің этникалық, діни немесе ұлттық тегіне байланысты адамдарға тұрғын үй беруден бас тартуға құқығы жоқ екендігі көрсетілген (кейін бұл заң жынысына, неке жағдайына, физикалық кемістігіне немесе отбасылық жағдайына да қатысты қолданылатын болды). Болашақ губернатор Рональд Рейган осы және басқа да әділ тұрғын үйді қамтамасыз етуге бағытталған заң жобаларына қарсы болды, бірақ Рамфордтың әділ тұрғын үй актісі губернатор Пэт Браун қол қойғаннан кейін заңға айналды. Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы Рамфордтың әділ тұрғын үй актісіне "әр қадамда" қарсы күресті. Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының басшылары Рамфордтың әділ тұрғын үй актісі жылжымайтын мүлік индустриясының қаржылық мүдделеріне тікелей қауіп төндіретінін ойлады, олар "растық бөлінуді ілгерілету, сақтау және манипуляциялауды пайда табу стратегиясының маңызды, емес, кездейсоқ немесе қалдық бөлігі ретінде қарастырды". Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы өз мүшелеріне, Рамфордтың әділ тұрғын үй актісін іске асыратын Мемлекеттік әділ жұмыспен қамту практикасы комиссиясының спикерлеріне, жаңа заң туралы жалпы жылжымайтын мүлік мүшелеріне сөйлеуге тыйым салу керектігін де кеңес берді. Жаңа заңның түсіндірілуіне қатысты барлық сұрақтар жылжымайтын мүлік қауымдастығының өзінен түсуі керек еді. 1963 жылдың 22 қарашасында президент Джон Кеннедиге жасалған қастандықтан кейін Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығына Рамфордтың әділ тұрғын үй актісін жоюға бағытталған бастамалық науқанын тоқтату үшін үлкен қысым көрсетілді. Бірақ Ассоциация "біраз уақыт күтіп тұруға" және "жағдайдың басылуын күтуге" шешім қабылдады. Мемлекеттік әділ жұмыспен қамту практикасы комиссиясының мүшесі Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының кейбір мүшелері Рамфордтың әділ тұрғын үй актісін жоюға бағытталған бастамалық науқанын жалғастыру арқылы блокбэстингті жалғастыруға тырысып жатқанын мәлімдеді. Бюллетеньге енгізілген кезде 14-жоба деп аталған бастама, Калифорния конституциясына түзету (Cal. Const. art. I, § 26) енгізуді көздеді. Бұл түзетунің бір бөлігі мынадай болар еді:

Мемлекет немесе оның кез келген бөлімшесі немесе агенттігі, өзінің жылжымайтын мүлкінің кез келген бөлігін немесе барлық бөлігін сатуға, жалға беруге немесе пайдалануға дайын немесе ниет білдірген кез келген адамның, өзінің толық құқығымен таңдаған адамға немесе адамдарға осындай мүлікті сатудан, жалға беруден немесе пайдаланудан бас тарту құқығын тікелей немесе жанама түрде жоққа шығара алмайды, шектей алмайды немесе кемсіте алмайды. Калифорнияда тұрғын үйді бөліп-жару, түсті терілі адамдарды қалалық геттоларда және кеңейіп келе жатқан қала маңындағы аудандарда ұстауға бағытталған нәсілдік дискриминациялық тұрғын үй саясатының нәтижесінде ондаған жылдар бойы кең таралды. 14-жоба жер иелері мен меншік иелері тарапынан дискриминацияны және жеке өмірге қатысты құпиялылықты қайтадан заңдастыруға тырысты.

Дауыс беру аргументтері

14-жобаны қолдаған дауыс беру бюллетенінде конституциялық түзету "барлық үйлер мен пәтерлердің иелеріне өздерінің меншігін сатып алушылар мен жалға алушыларды қалағандай таңдауға, мемлекеттік немесе жергілікті биліктің араласуынсыз құқық береді" делінген. Аргументте былай делінген: "Калифорниядағы мұндай мүліктің көптеген иелері 1963 жылғы Рамфорд заңы арқылы осы құқықты жоғалтты. Бұл заң бойынша, олар нәсілі, түсі, діні, ұлттық шығу тегі немесе шежіресіне байланысты ешкімге мүлік сатудан немесе жалға беруден бас тарта алмайды". 14-жобаға қарсы дауыс беруде 14-жоба "Конституцияға жеккөрушілік пен нәсілшілдік рухын енгізеді" делінген. Аргументте одан әрі былай делінген: "14-жоба жеккөрушілікті заңдастырып, оны қоздырады. Еліміз азаматтық құқықтар жолында алға жылжып келе жатқанда, ол Калифорнияны тағы бір Миссисипи немесе Алабамаға айналдыруды және зорлық-зомбылық пен жеккөрушілікке толы орта құруды ұсынады".

Бекітулер

Көптеген жариялымдардан кейін бұл ұсыныс көптеген ірі консервативті саяси топтардың, оның ішінде Джон Бирч қоғамы мен Калифорния Республикалық жиналысының қолдауын алды.

Расистік топтардың қолдауы

14-жобаны қолдаушылардың арасында американдық нацистік партиясы және ақ нәсілшіл, сегрегациялық ұйымдар желісі – Ақ азаматтар кеңесінің жергілікті бөлімшелері де болды. 14-жобаға қарсы штаттық науқан директоры Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығынан Ақ азаматтар кеңесінің 14-жобаны қолдауын жоққа шығаруды сұрады, бірақ Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы президенті арқылы бұл талаптан бас тартты. Осы бас тартуға жауап ретінде Біріккен азаматтық құқық комитетінің төрағасы Х.Х. Брукинс: «14-жобаны жақтаушылар енді өздерінің нақты ниеттерін жасыра алмайды, ол – тұрғын үйлерде сегрегацияны заңдастыру. Миссисипидегі жергілікті нәсілшіл топтың қолдауын жоққа шығарудан бас тарту арқылы Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығының мүддесі меншік құқығында емес, адам құқықтарын жоюда екенін мойындады» деді.

Лос-Анджелес Таймсінің қолдауы

14-жобаны қолдаған "Лос-Анджелес таймс" газеті былай деп мәлімдеді: "Еркін қоғамда адамның ең көне құқықтарының бірі – жеке меншігін қалай қаласа солай пайдалану және оны билеу құқығы". Редакциялық мақалада әрі қарай былай делінген: "Бірақ біз, тұрғын үй теңдігіне тағы бір негізгі құқыққа нұқсан келтіру арқылы қауіпсіздікпен қол жеткізуге болмайды деп, қатты сенімдеміз". "Лос-Анджелес таймс" газетінің мәліметінше, үй сатып алушылар мен жалға алушыларды нәсілі, тері түсі және діні бойынша кемсіту "негізгі меншік құқығы" ретінде қарастырылған.

Қатты науқан

14-ұсынысты қолдау науқаны қызу болды және сол кезде Калифорнияның губернаторы болған Эдмунд Браунның бірнеше даулы мәлімдемелері болды. Губернатор Браун 14-ұсынысты қабылдау Калифорния Конституциясына "Миссисипи мен Алабама тіпті мақтана алмайтын кемсітушілік ережесін" енгізерін айтты. Бұрын губернатор Браун 14-ұсынысты қолдау науқанын "30 жылдан астам бұрын Мюнхендегі сыраханада басталған тағы бір жеккөрушілікке" теңеген еді. Лос-Анджелес Таймс газетінде 14-ұсынысқа қатысты жарияланған бірнеше материалға жауап ретінде редакторға жолдаған хатында губернатор Браун былай деп жазды: "Меніңше, қоздырғыш – губернатор емес, 14-ұсыныс. Сондай-ақ, 14-ұсынысты қарсыластары емес, 14-ұсынысты қолдаушылар осы штаттағы нәсілшілдер мен фанатиктерді ынталандырады."

Мартин Лютер Кинг 14-ұсынысқа қарсы науқан жүргізу үшін Калифорнияға бірнеше рет келді және оның қабылдануы "біздің ұлт тарихындағы ең арсыз оқиғалардың бірі" болады деді.

Сайлау нәтижелері

14-жоба 1964 жылғы 3 қарашада Калифорния штатының жалпы сайлау бюллетенінде тіркелді. Бұл жоба 65,39% қолдаумен қабылданды, оған 4,526,460 дауыс қолдау көрсетіп, 2,395,747 дауыс қарсы болды.

Сайлауды талдау

2018 жылы "Американ саясаттану" журналында жарияланған зерттеуде 1940-1960 жылдар аралығында афроамерикалықтардың саны күрт өскен аймақтардағы ақ сайлаушылардың 14-қадамға дауыс беру ықтималдығы жоғары екені анықталды. Саяси ғалымдар мұны "расалық қауіп теориясының" дәлелі деп қарастырды, ол азшылық топтың санының жылдам өсуі басым раса өкілдерінің арасында қорқыныш тудырады және олардың бағынышты топқа қатысты әлеуметтік бақылау деңгейін күшейтуіне әкеледі деген тұжырымды қамтиды.

Конституцияға қайшы

14-жоба қабылданғаннан кейін көп ұзамай, федералды үкімет Калифорнияға берілетін барлық тұрғын үй қаражатын тоқтатты. Көптеген адамдар бұл ұсынысты 1965 жылғы Уоттс көтерілісінің себептерінің бірі деп атады. Федералды тұрғын үй қаражаты тоқтатылғаннан кейін және губернатор Пэт Браунның қолдауымен, бұл шараның конституциялықтығы көп ұзамай күдік тудырды. 1966 жылы Калифорния Жоғарғы соты 14-жобаның Калифорния Конституциясының тең қорғаныс және заңдық процедура ережелерін бұзғаны үшін конституцияға қайшы екенін қарастырмады; оның орнына, 14-жоба федералды Конституцияның он төртінші түзетуінің тең қорғаныс тармағын бұзды деп шешті. Губернатор Браунның ұстанымы даулы болды; 1966 жылдың соңында ол Рональд Рейганға қайта сайлану сайысында жеңіліске ұшырады. Алайда Рейган 14-жобаға да, Рамфорд заңына да қарсы болды және 14-жоба "ақылға сыймас шара" екенін мәлімдеді. Рейган Рамфорд заңын "біздің халқымыздың бір бөлігіне барлық азаматтарымыздың негізгі құқықтары есебінен құқық беру әрекеті" деп сипаттады. Бірақ сот ісі жалғасты. АҚШ Жоғарғы соты Рейтманның Мулкиге қарсы ісінде (1967) Калифорния Жоғарғы сотының шешімін растады, 14-жобаның тең қорғаныс тармағын бұзғаны үшін жарамсыз деп тапты. Бұл ұсыныс 1974 жылғы қарашада өткен сайлауда 7-жобамен жойылды. Рейтман маңызды прецедент құрды, себебі ол мемлекеттік көмек немесе жеке дискриминацияны ынталандыру он төртінші түзетудегі тең қорғаныс кепілдігін бұзады деп шешті. АҚШ Жоғарғы сотының Рейтман ісі бойынша шешімінен кейін де Калифорния жылжымайтын мүлік қауымдастығы жоғары соттың шешімінен қашып, тұрғын үй дискриминациясын жалғастырудың жолдарын іздеді.

Жылжымайтын мүлік саласының қосымша дауыс беру шаралары

14-жобаға ұқсас, жылжымайтын мүлік индустриясы Калифорнияда азшылықтардың мүддесіне зиян келтіріп, пайда табу мақсатымен дауыс беру шараларын ілгерілетуге тырысты. Мысалы, 2018 жылғы Калифорнияның 5-ұсынысы және 2020 жылғы Калифорнияның 19-ұсынысын атауға болады, олар пропорционалды түрде азшылықтарды құрайтын алғаш рет үй сатып алушыларға көмектеспегені және Калифорнияның салық жүйесіндегі нәсілдік теңсіздікті күшейткені үшін сынға ұшырады.