Кіріспе
Эфиопияның Оромия аймағындағы ұлттық парк, Бейл таулары ұлттық паркі (BMNP) – Эфиопиядағы ұлттық парк. Парк Бейл таулары мен Санетти платосында шамамен 2400 км² аумақты қамтиды. Парктің Афромонтандағы жағдайындағы орта мекендеу орындарында жануарлардың эндемизмі дүниежүзіндегі кез келген құрлықтағы орта мекендеу орындарының ішінде ең жоғары деңгейде сақталады. Парк 2009 жылы ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне алдын ала тізімге енгізілді.
Bale Mountains National Park (BMNP) is a national park in Ethiopia. The park encompasses an area of approximately in the Bale Mountains and Sanetti Plateau of the Ethiopian Highlands. The park's Afromontane habitats have one of the highest incidences of animal endemicity of any terrestrial habitat in the world. The park was nominated to the World Heritage Tentative List in 2009.
География
Бале таулары ұлттық паркі Эфиопияның оңтүстік-шығысында, Аддис-Абебадан оңтүстік-шығысқа қарай 400 км және Оромия аймағы ұлттық мемлекетіндегі Шашаменен 150 км шығыста орналасқан. BMNP шекарасы бес аймақ (аудан) ішінде жатыр: Адаба (батыс), Диншо (солтүстік), Гоба (солтүстік-шығыс), Дело Мена Ангету және Харена Булук (оңтүстік-шығыс). Парк аумағы 6º29' – 7º10'N және 39º28' – 39º57'E географиялық координаттарымен белгіленген. Бале таулары Оңтүстік-Шығыс Эфиопияның жоталарының батыс бөлігін құрайтын Бале Арси массивінің бір бөлігі болып табылады.
Гидрология
Бейл таулары аймақтың климатын реттеуде маңызды рөл атқарады, өйткені олар көп мөлшерде орографиялық жауын-шашынды тартады, бұл мал және ауыл шаруашылығы өндірісі үшін айқын салдарға ие. Төменгі биіктіктегі аудандарда жылына 600-1000 мм, ал жоғары биіктіктегі аудандарда 1000-1400 мм жауын-шашын жауады, ал Кения, Сомали және Эфиопиядан 12 миллионнан астам адам Бейл массивінен суға тәуелді. BMNP аймағында барлығы 40 өзен басталады, олар бес ірі өзенге: Веб, Уэб Шебеле, Велмель, Думал және Ганале өзендеріне қосылады. Сонымен қатар, Бейл массиві төмендіктерде көптеген бұлақтардың көзі болып табылады, олар жыл бойы судың жалғыз көзі болғандықтан ерекше маңызға ие. Ұлттық парктің оңтүстігінде тұратын адамдар таулы аймақтардағы су ресурстарын тиімді басқаруға толыққанды тәуелді. Егер осы өзендердің ағысы қандай да бір себеппен өзгерсе – орманды жою, жайылымдардың шамадан тыс пайдаланылуы және/немесе суару үшін судың көп мөлшерде алынуы (барлығы қазіргі уақытта орын алып жатыр) – таулы және төмендік аймақтар арасындағы тепе-теңдік бұзылып, төмендіктерде жылдық судың жоғалуына әкеледі. Мұндай жағдай туындаса, құрғақ маусымда адамдар мен олардың малдарының жайылымдық аумағы күрт қысқарады және олар қалған су көздеріне шоғырланады. Адамдар мен малдың осындай теңсіз таралуы тез және ұзаққа созылатын деградацияға әкелетіні жақсы белгілі. Сондықтан, Бейл тауларының су жиналатын алаптары жеткілікті түрде қорғалмаса, халықтың азық-түлікке тәуелділігі артуы мүмкін. Бейл тауларында судың шамадан тыс алынуына куәліктер бар. Сонымен қатар, Бейлден бастау алатын екі өзен – Уэб Шебеле және Ядот (Ганаленің саласы) гидроэлектростанцияларына ие. Ядот өзеніндегі тоған Дело-Мена қаласын, ал Уэб Шебеле өзеніндегі тоған Бейл аймағын электр қуатымен қамтамасыз етеді. Соңында, жергілікті тұрғындар "хора" деп аталатын көптеген табиғи минералды су бұлақтары бар, олар мал үшін қажетті минералдардың маңызды көзі болып табылады. Парктегі минералды бұлақтар жоғары минералдық құрамымен (натрий, калий, магний, мырыш және кальций) бағаланады, ал жергілікті малшылар малдың денсаулығын сақтау және сүт өнімділігін арттыру үшін оларға хора суын беру қажет деп санайды. Олар малдарын хора бұлағына жету үшін екі күнге дейін жетелеп әкеледі. Алайда, хора бұлақтары жергілікті тұрғындар үшін саябаққа кіріп, жақсы жайылымдарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін сылтауға айналып отырғаны көрінеді.
Климат
Температура BMNP-де кеңінен өзгереді: жазықта күндізгі температура әдетте 10 °C (50 °F) шамасында, және жел қатты соғады; Гейсей аңғарында күндізгі орташа температура 20 °C (68 °F) шамасында, ал Харенна орманында шамамен 25 °C (77 °F) болады. Дегенмен, ауа райы жиі, кейде күрт өзгереді. 3000 метрден жоғары биіктікте түнгі аяз жиі болады. Жаңбырлы маусым мамыр айынан қараша айына дейін жалғасады.
Тіршілік ету орындары
Парк бес ерекше және бірегей тіршілік ортасына бөлінеді: Солтүстік шөптесіндер (Гайсай аңғары), Солтүстік жүндір ағаштар ормандары (Парк штаб-пәтері), Афро-альпілік шалғындықтар (Санетти платосы), Эрика моорландтары және Харенна орманы. Бейл таулары ұлттық паркінің тіршілік орталары далалық алқаптардан бастап, Эфиопиядағы теңіз деңгейінен екінші ең биік нүктесі – Туллу-Демту тауына дейін (биктігі) жетеді. Шығыс Африканың қалам жапырағы (Juniperus procera) ағаштары мен Сент-Джонс-вортпен қоршалған, белден биік жабайы гүлдер мен шөптер Солтүстік шөптесіндер мен ормандарда өседі. Ағаш егіздігі (Erica arborea) Эфиопияның таулық моорландтарының экожүйесіне тән. Санетти платосының афро-альпілік шалғындықтары Африка құрлығындағы осындай биіктіктегі ең үлкен үздіксіз аумақ болып табылады. Лишайникпен қапталған тау жыныстарымен жамылған және 12 метрге дейін өсетін алып лобелиялармен (Lobelia rynchopetalum) көркейтілген. Платода сонымен қатар альпій көлдері мен өзендер орналасқан, олар жергілікті жануарлар дүниесі үшін маңызды ресурстарды қамтамасыз етеді, сондай-ақ сирек және аймақтық эндемикалық құстардың қыстау және көшіп өту бекеттеріне қызмет етеді. Парктің жартысын құрайтын Харенна орманы – бұтақтарынан лишайник пен бақша асып жатқандай көрінетін ағаштардың орманы. Бұл аймақ көбінесе тұманға оранған, ал жануарлар дүниесі көзден тасады.
Флора
Бале тауларының ормандары Эфиопиядағы жабайы орман кофесінің (Coffea arabica) генетикалық қоры және дәрілік өсімдіктер үшін маңызды. Дәрілік өсімдіктерге толы үш аймақ анықталды: екеуі Гейсей аймағында, ал біреуі Ангесу аймағында, бұл аймақтар парктің шекарасын қамтиды. Хагеняның аналық гүлдерінде гельминттерге қарсы дәрі (антигельминт) бар, ол жергілікті халық арасында таспа құрттарды емдеу үшін қолданылады.
Фауна
Бейл таулары ұлттық паркі бірнеше қауіп төнген эфиопиялық эндемикалық түрлер үшін маңызды аймақ болып табылады. Паркте Эфиопияның эндемикалық түрлерінің 26 пайызы қорғалады, оның ішінде бір примат, бір мүйізді жануар, бір қоян, сегіз кеміргіш түр және үлкен басты африкалық тышқанның бүкіл әлемдік популяциясы бар. Сондай-ақ, бірнеше сирек және эндемикалық қосмекенділер де кездеседі.
Сүтқоректілер
Бале таулары ұлттық паркінде эфиопиялық қасқыр (Canis simensis), тау ньяласы (Tragelaphus buxtoni), үлкен баслы африкалық түлкі, Менелик бұтасы, кәдімгі дукер, клипспрингер, Бохор Reedbuck, эфиопиялық таулы қоян, бал барс, қабан, дақты гиена, сервал және Бале таулары верветі (Chlorocebus djamdjamensis) сияқты сүтқоректілер түрлері кездеседі. Харенна орманында орналасқан Бале таулары ұлттық паркінде африкалық алтын қасқыр, алып орман шошқасы, мантолы гуреза, арыстан, африкалық барс және африкалық жабайы ит сияқты басқа сүтқоректілер де бар. Бале таулары ұлттық паркінде (BMNP) тіршілік ететін 47 сүтқоректінің шамамен үштен бірі кеміргіштер. Кеміргіштер қауымдастығы, әсіресе Афро-альпілік платодағылары, Бале таулары ұлттық паркі үшін маңызды түрлер болып табылады.
Құс тіршілік иелері
Бейл тауларында 282-ден астам құс түрі қоныстанады, оның ішінде Эфиопияға ғана тән 16 түрдің тоғызы бар. Сонымен қатар, паркте 170-тен астам көшпенді құстар тіркелген. Бейл таулары ұлттық паркі – жоғары таулы абиссиниялық және эфиопиялық эндемиктердің көпшілігінің мекені. 863-тен астам құс түрі тіркелген, бұл әлемдегі құс түрлерінің шамамен 9,5%-ын және Африкадағы құс түрлерінің 39%-ын құрайды, сондықтан Эфиопия Африкадағы құстарға ең бай елдердің бірі саналады. Бейлдегі құстардың он алты түрі Эфиопияға ғана тән, соның ішінде көк қанатты қаз (Cyanochen cyanoptera), нүктелі көкпек (Vanellus melanocephalus), сары маңдайлы тотық (Poicephalus flavifrons), Абиссиния ұзын тырнақтысы (Macronyx flavicollis), Абиссиния сыртқышы (Parophasma galinieri), Бале парисомасы (Parisoma griseiventris), Эфиопия сискині (Serinus nigriceps), құс көкпегі (Estrilda paludicola) және Абиссиния сұлуы (Asio abyssinicus), сондай-ақ Вольфганг Бёмеге аттас эфиопиялық хамелеоны (Trioceros wolfgangboehmei). Орманды батпақты жерлерде және Бейл таулары ұлттық паркінің платоларында кем дегенде 7 эндемикалық қосмекенділер түрі табылды. Эфиопиялық қоңыр бақасы (Leptopelis gramineus), Эрлангердің шөптік бақасы (Ptychadena erlangeri) және Нойманның шөптік бақасы (Ptychadena neumanni) осы ортада жиі кездеседі. Дегенмен, Бале таулары аумағында басқа да қосмекенділер түрлері өмір сүреді, мысалы, Бале тау бақасы (Ericabatrachus baleensis), Эфиопия банан бақасы (Afrixalus enseticola), Рагазидің ағаш бақасы (Leptopelis ragazzii), Коуни аңғарының жолақты бақасы (Paracassina kounhiensis), Малкольмнің эфиопиялық тобықтысы (Altiphrynoides malcolmi), Осгудтың эфиопиялық тобықтысы (Altiphrynoides osgoodi) және Бале таулары ағаш бақасы (Balebreviceps hillmani) мекендеу орындарының жоғалуы және орманды кесу салдарынан жойылу қаупі төніп тұр.
Бале тұрғындары
Бұл аймақтың халқы негізінен ором тілінде сөйлейтін шаруалар мен мал өсірушілер. Бүкіл Бейл аймағының халқы шамамен 1,5 миллион адамды құрайды. Афан-орумо тілі – Оромияның ресми тілі. Ол кушит тілдері тобына жатады және 25 миллионнан астам ором тілдісі үшін лингва франка қызметін атқарады. Дегенмен, Бейл тауларында тұратын көптеген адамдар амар тілінде де сөйлейді. Бейл тауларында басым дін – ислам (77%), одан кейін православие христиандары (20%) және протестанттар (1%) келеді. Бейл таулары – Африка мүйізіндегі ең ірі этникалық топ – ором халқының ежелгі отаны. Мал өсірушілер мен шаруалар ретінде өмір сүрген халқының саны 16 ғасырдан бастап елдің әртүрлі аймақтарына таралып, тез өсті. Аймақтағы ором халқының тарихы және олардың мұнда қалай қоныстанғаны туралы көп мәлімет жоқ. Олар шығыс кушит халқының бір бөлігі болып табылады, олар кавказоид нәсілінің бір тармағынан (Батыс Азиялықтар, арабтар және еуропалықтарды қамтиды) шыққан. Олар Эфиопияның солтүстігіндегі Веллодан бастап, Оңтүстіктегі Кениядағы Момбасаға дейін кеңінен таралған. Шамамен 3000 жыл бұрын олар батыстағы нилот халықтарына сүндеттеу рәсімі және балық жемеу салтын үйреткен. Сонымен қатар, олар Гадаа жүйесі мен мал шаруашылығының принциптерін өздерінің қоғамына енгізген. Гадаа жүйесі қоғамды 11 функционалдық топқа бөлуге негізделген, олардың әрқайсысының өзіндік міндеттері мен мәртебесі бар. Қазіргі уақытта халық негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Олар Годанту жүйесі деп аталатын дәстүрлі трансгуманция жүйесін ұстанады, бұл Бейл тауларын дәстүрлі түрде пайдаланудың маңызды ерекшелігі болып табылады. Бұл жүйеде мал, әсіресе ірі қара мал, егін өсетін төменгі биіктіктегі айларда жайылымдық жерлерге немесе құрғақ маусымда көлеңкелі орманға жіберіледі. Алайда, бұл парктен тыс жайылымдық жерлердің жоғалтуы салдарынан малдың қозғалысымен шатастырылмауы керек, бұл малды паркте жаюға мәжбүр етеді. Бейл үйлері дөңгелек пішіндес және жергілікті тұрғындар оларды “мана цитаа” деп атайды. Қабырғалар мен шатырларды жасау үшін шырша және кейде эвкалипт ағаштары қолданылады. Шатыр “цитаа” (tussock grass) немесе сабаннан, әсіресе арпа сабанынан жабылады және еденнің ортасында тұрған ағаш тіреумен бекітіледі. Үйді бөлу үшін бамбук немесе арпа немесе шөп сабанымен араластырылған саздан жасалған қабырғалар қолданылады.
Қауіптер
Бейл таулары ұлттық паркіне Эфиопияның қарқынды дамуымен және халық санының артуымен байланысты көптеген қауіптер төніп тұр. Парк үшін ең үлкен қауіп – мал жаю. Мысалы, эфиопиялық қасқырдың маңызды мекені Веб аңғарында ірі қара малдың тығыздығы шаршы километрге 250 басқа жетеді деп есептеледі. Басқа қауіптердің ішінде парктегі елді мекендердің көбеюі де бар. Қазіргі уақытта парк шекарасында 40 мыңнан астам адам тұрады, бұл аймақтың табиғи ресурстарына күшті қысым түсіріп, жабайы жануарлардың табиғи ортасын кемітеді. Осы елді мекендермен бірге үй иттері де келеді, олар эфиопиялық қасқырға үлкен қауіп төндіреді. Иттер құтыру және иттің чумасын жұқтырады, ал 2010 жылы 106 басқас өлтірді (бұл Бейлдегі эфиопиялық қасқырлар популяциясының шамамен 40 пайызын құрайды). Басқа да маңызды қауіптерге қасқырдың тіршілік ортасын мал жаю үшін пайдалану жатады, бұл кеміргіштердің қоректік базасын айтарлықтай азайтады. Эфиопияның оңтүстігіндегі, сондай-ақ көршілес Сомали мен Кенияның солтүстігіндегі 12 миллионнан астам адам, олардың малдары және қоршаған орта Бале тауларынан бастау алатын суға тәуелді. Суды тұрақты емес пайдалану және ластану да маңызды қауіптер. Табиғатты қорғаушылардың пікірінше, егер Бале тауларындағы табиғатты қорғау жұмысы сәтті болмаса және адамдар ресурстарды тұрақты емес жолмен пайдалануды жалғастырса, онда планетадағы осындай аумақтағы кез келген басқа аймақтан гөрі көбірек сүтқоректілер түрі жойылуы мүмкін.