Кіріспе

Ядролық қаруды сынау – әскери, ғылыми немесе технологиялық мақсатқа сәйкес бір немесе бірнеше ядролық құрылғыларды бақыланатын тәртіппен тәжірибелік және қасақана ату әрекеті. Бұл сегіз ядролық державаның бірі – АҚШ, КСРО, Ұлыбритания, Франция, Қытай, Үндістан, Пәкістан және Солтүстік Кореяға тиесілі, олардың меншігіндегі, бақылауындағы немесе иелерінен жалға алынған жерлер мен сулардағы сынақ алаңдарында немесе аумақтық сулардан алыс мұхиттарда немесе олардың үстінде жүргізілді. 1945 жылдың шілдесінен бері 2121 ядролық сынақ жасалды, оның ішінде 2476 ядролық құрылғы қолданылды. 1993 жылғы мәліметтер бойынша, әлем бойынша 520 атмосфералық ядролық жарылыс (оның ішінде 8 су астындағы) жасалды, олардың жалпы қуаты 545 мегатоннаны (Мт) құрады: 217 Мт таза бөлінуден және 328 Мт синтездік бомбалардан алынды, ал 1957-1992 жылдар аралығында жүргізілген жер асты ядролық сынақтардың саны шамамен 1352 жарылысқа жетеді, олардың жалпы қуаты 90 Мт-қа бағаланады. Қазіргі уақытта белгісіз сынақтар өте сирек деп есептеледі, Вела оқиғасы ең танымал болған жағдай. Израиль ядролық қаруға ие болуы мүмкін деген күдік бар, бірақ оның ешқашан сынақтан өткені белгілі емес. Төмендегілер ядролық сынақтар деп есептеледі:

терең көлденең туннельдерде (дрейфтерде) немесе тік шахталарда, шағын шахталарда («кратерлеу»), су астында, баржаларда немесе судағы кемелерде, құрлықта, мұнараларда, ауа шарында тасымалданатын, зеңбіректерден атылатын, парашютпен немесе онсыз ұшақтардан тасталған, баллистикалық траекториямен, жоғары атмосфераға немесе жақын ғарышқа ракеталармен ұшырылатын ядролық құрылғылар. 1963 жылдан бері, жартылай тыйым салу шартына сәйкес, көптеген сынақтар жер астында жүргізілуде. Халықаралық шарттармен белгіленгендей, бірнеше құрылғыны бір уақытта ату кезіндегі «сальво» сынақтары:

АҚШ пен КСРО арасындағы шарттарға сәйкес, ядролық қару сынақтары үшін «сальво» – бұл сынақ алаңында диаметрі екі километр болатын шеңбермен белгіленген аймақта, 0,1 секунд ішінде жасалған екі немесе одан да көп жер асты ядролық жарылыс. 1945 жылы Жапонияға тасталған екі атом бомбасы. Бұл екі жарылыстың негізгі мақсаты әскери болғанымен, тәжірибелік мақсаты болмаса да, байқаулар жасалды және тізім оларсыз толық болмас еді. Ядролық қауіпсіздікті сынау, онда күтілетін ядролық қуаты нөлге тең болуы тиіс, және егер ядролық қуат анықталса, ол белгілі бір дәрежеде сәтсіз аяқталады. Сәтсіздіктер болды, сондықтан олар да тізімге енгізілді, табыстармен бірге. Күтілген қуатқа қол жеткізілмеген «физзл» сынақтары. Көліктің немесе басқа да қолдау құралдарының ақаулығы салдарынан жоспарланған, бірақ аяқталмаған сынақтар. Орындалған, бірақ түрлі себептермен іске қосылмаған сынақтар. Әдетте, құрылғылар кейіннен дәстүрлі немесе ядролық жарылыстармен жойылды. Ядролық сынақтарға кірмейтін жағдайлар:

Түзетілген және кейін жоспарланғандай іске қосылған ақаулар. Гидроядролық немесе субкритикалық сынақтар, онда ядролық құрылғы үшін қажетті отын материалы тізбекті реакцияны сақтау үшін қажетті мөлшерден төмен. Бұл арадағы шекара өте жіңішке, бірақ басқа нәрселермен қатар, субкритикалық сынақтар Ядролық сынақтарды толық тыйым салу шартымен тыйымдалмайды, ал қауіпсіздік сынақтары тыйымдалған.

Үндістан

1974 жылы Үндістан Пәкістанның шығыс шекарасына жақын жерде "Күлімдеген Будда" операциясы атымен бір құрылғыны сынақтан өткізгенін жариялады. 24 жылдан кейін Үндістан 1998 жылдың 11 және 13 мамырында тағы бес ядролық сынақ жүргізгенін мәлімдеді. Үндістанның ядролық сынақтарының ресми саны алты, олар екі түрлі кодтық атаумен және әртүрлі уақытта өткізілді. 18 мамыр 1974: "Күлімдеген Будда" операциясы (типі: имплозия, плутоний және жер асты). Бір жер асты сынағы, Тар шөлінде, Пәкістанның шығыс шекарасында, Үндістан армиясының Покран сынақ полигонының (IA PTR) астында, шамамен 107 метрлік көлденең шахтада жүргізілді. Үндістан метеорологиялық департаменті мен Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы қарудың қуатын 12 кт деп хабарлады. Басқа батыс дереккөздері қуаты шамамен 2–12 кт болғанын мәлімдеді. Алайда, бұл мәлімдеме "Atomic Scientists Bulletin" журналы тарапынан қабылданбады және кейіннен 8 кт деп хабарланды. 11 мамыр 1998: "Шакти" операциясы (типі: имплозия, 3 уран және 2 плутоний құрылғысы, барлығы жер астында). 1998 жылдың 11 мамырында Үндістанның Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы (АЭК) және Қорғаныс ғылыми-зерттеу және даму ұйымы (ҚҒЗЗҰ) Үндістан армиясының Покран сынақ полигонында (ИАПТР) үш ядролық құрылғыны бірдей сынақтан өткізді. Екі күннен кейін, 13 мамырда, АЭК және ҚҒЗЗҰ бірдей жарылған тағы екі ядролық құрылғыны сынады. Бұл операция кезінде АЭК Үндістан үш сатылы термоядролық құрылғыны (Teller-Ulam дизайны) сынағанын мәлімдеді, бірақ сынақтардың қуаты термоядролық құрылғылардан күтілетін қуаттан айтарлықтай төмен болды. Батыстық және үнділік ғалымдардың пікірінше, қуаты шамамен 45 кт болды; 200 кт модельден төмендетілген.

Пәкістан

1998 жылдың мамыр айының соңғы аптасында Пәкістан екі түрлі кодтық атаумен 6 ресми сынақ жүргізді. 1983 жылдан 1994 жылға дейін Пәкістан шамамен 24 ядролық сынақ жүргізді; бұл сынақтар 2000 жылға дейін жарияланбады және құпия сақталды. 1998 жылдың мамыр айында Пәкістан 6 ядролық құрылғыны сынау арқылы жауап берді. 1983 жылдың 11 наурызы: Кирана I (типі: имплозия, бөлінбеген (плутоний) және жер асты). 24 жер асты ядролық сынақ Саргода әуе базасының жанында жүргізілді. 1998 жылдың 28 мамыры: Чагай I (типі: имплозия, жоғары тотығулы уран және жер асты). Белуджистан провинциясының Чагай ауданындағы Рас-Кох тауларында орналасқан Кох Камбаранда күшейтілген бөліну құрылғыларының жер астындағы көлденең шахталық туннель сынағы (граниттік таудың ішінде). Бес құрылғының жарияланған қуаты 40–45 килотоннаны құрады, ең үлкені шамамен 30–45 килотоннаға жетті. Тәуелсіз бағалау бойынша сынақ қуаты 12 кт-дан аспайды, ал бір құрылғының ең жоғары қуаты тек 9 кт-қа дейін, ал Пәкістан билігі мәлімдеген 35 кт-ға қарағанда төмен. "The Bulletin of the Atomic Scientists" басылымының мәліметтері бойынша, ең жоғары қуаты 35 кт-ға қарағанда 2–10 кт-ға ғана жеткен, ал барлық сынақтардың жалпы қуаты 8–15 кт-дан аспаған. 1998 жылдың 30 мамыры: Чагай II (типі: имплозия, плутоний құрылғысы және жер асты). Шамамен 18–20 килотонналық қуаты бар шағын бөліну құрылғысының жер астындағы тік шахта туннельінің сынағы, Белуджистан провинциясының Харан ауданындағы Харан шөлінде жүргізілді. және АҚШ Геологиялық қызметі (USGS). Жер сілкінісі жергілікті уақыт бойынша сағат 11:57-де (02:57 UTC) болды және USGS оқиғаның гипоцентрі бір шақырым тереңдікте екенін мәлімдеді. Оңтүстік Кореяның қорғаныс министрлігі оқиғаның 6–7 килотонналық жарылысты көрсеткенін хабарлады. Алайда, кейбір сарапшылар сынақ алаңының геологиясы толыққанды түсінілмегендіктен, қуаты 15 кт-ға дейін болуы мүмкін деп есептейді. Салыстыратын болсақ, Хиросимаға (Литтл Бой, қару типіндегі атом бомбасы) және Нагасакиге (Fat Man, имплозия типіндегі атом бомбасы) тасталған атомдық (бөліну) бомбалардың жарылыс қуаты тиісінше 15 және 21 килотонна TNT-ге тең болды. 2015 жылдың 5 қаңтарында Солтүстік Корея телеарналары 2013 жылы сынақ жүргізілген Пунгье Ри ядролық полигонынан шамамен 8 км жерде шағын атом бомбасын сәтті сынақтан өткізгендерін мәлімдеді. 2016 жылдың 6 қаңтарында Солтүстік Корея сутек бомбасын сәтті сынақтан өткізгенін мәлімдеді. Жер сілкінісінің магнитудасы 5,1 болды және Сунджибаегамнан солтүстік-шығысқа қарай 19 шақырым жерде орын алды. 2016 жылдың 9 қыркүйегінде Солтүстік Корея Пунгье Ри сынақ алаңында ядролық қарудың тағы бір сәтті сынағын өткізгенін мәлімдеді. Бұл мемлекет 2016 жылдың маусымында бұрын сынақтан өткізілген зымыранға орнатуға болатын алғашқы оқ-дәрі. Жарылыс қуаты 20–30 кт шамасында болды және аймақтағы 5,3 магнитудалы жер сілкінісімен бірге орын алды. 2017 жылдың 3 қыркүйегінде Солтүстік Корея өзінің бірінші қаруын, сутек бомбасы деп атаған, сәтті сынақтан өткізді. Алғашқы қуаты 100 кт деп бағаланды. Есептерде сынақ жарылысы 6,3 магнитудалы жер сілкінісін туғызды және сынақ алаңында үңгір пайда болды деп хабарланды.

Көзделген сынақтар

Ядролық жарылғыш құралдарды сынаған елдер туралы бірқатар маңызды, даулы немесе мойындалмаған хабарламалар бар. Олардың мәртебесі көптеген сарапшылар тарапынан нақты белгісіз немесе толығымен жоққа шығарылған.

Қытай

2020 жылдың 15 сәуірінде АҚШ ресми өкілдері Қытайдың Лоп-Нур сынақ алаңында төмен өнімді ядролық қару сынақтарын жүргізген болуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Израиль

Израиль 1963 жылы жер асты сынағын жүргізген деген күдік туды, бұл туралы Бундесвер есебінде айтылған. Тарихшы Тайсир Нашиф 1966 жылы нөлдік шығымды имплозиялық сынақ өткізілгенін хабарлады. Израиль ғалымдары Де Голль одан әрі ынтымақтастықты тоқтатқанға дейін Францияның алғашқы ядролық сынақтарына қатысты.

Солтүстік Корея

2004 жылдың 9 қыркүйегінде Оңтүстік Кореяның БАҚ-ы Қытай мен Солтүстік Корея шекарасында зор жарылыс болғанын хабарлады. Бұл жарылыс спутниктен көрінетін кратерді қалдырды және ірі (3 км диаметрлі) саңырауқұлақ тәрізді бұлтты тудырды. АҚШ және Оңтүстік Корея бұл жағдайды дереу жоққа шығарды, оны КХДР-ның ядролық қарулар бағдарламасымен байланысы жоқ орман өрті деп түсіндірді.

Пәкістан

Пәкістанның ядролық бағдарламасы ең жоғары құпияда жүргізілгендіктен, бұл Кеңес Одағы мен Үндістанда алаңдаушылық тудырды. Олар 1974 жылғы сынақтан кейін Пәкістанның бағдарламасын одан әрі дамытуы сөзсіз деп күдіктенді. Кеңесшіл газет "Патриот" 1983 жылы "Пәкістан 20-дан 50 килотоннаға дейінгі ядролық құрылғыны жарылтып көрген" деп хабарлады. Бірақ, бұл хабар Батыс дипломаттары тарапынан жоққа шығарылды, себебі "Патриот" газеті бұрын да бірнеше рет дезинформация таратумен айналысқандығы мәлім болды. 1983 жылы Үндістан мен Кеңес Одағы құпия сынақтарды тергеді, бірақ ғылыми деректердің жетіспеуіне байланысты бұл мәлімдемелер кеңінен жоққа шығарылды. "Ядролық экспресс" кітабында Томас Рид пен Дэнни Стиллман Қытай Халық Республикасының 1990 жылы Пәкістанға Лоп-Нур сынақ алаңында ядролық қаруды сынауға рұқсат бергенін, бұл Пәкістанның алғашқы ресми қару сынағын өткізгеніне сегіз жыл бұрын болғанын жазды. Алайда, 1998 жылдың мамыр айында аға ғалым Абдул Қадир Хан бұл мәлімдемені күшпен жоққа шығарды. Ханның сөзіне қарағанда, сезімталдығы жоғары болғандықтан, ешбір ел басқа елге өз сынақ алаңын құрылғыларды сынау үшін пайдалануға рұқсат бермейді. Тағы бір аға ғалым, доктор Самар Мұбаракманд, доктор Ханның мәлімдемесін растады және ПАЭК басшылығымен Инженерлер корпусы салған сынақ алаңында "Кирана I" кодолық атымен суық сынақтар жүргізілгенін мойындады. Сонымен қатар, Ұлыбритания 1950 жылдары Австралияда ядролық сынақтар өткізді.

Ресей

Кейбіреулер 2014 жылғы 14 қарашадағы Екатеринбургтегі от шарының ғарышта жасалған ядролық сынақ болғанын айтады, оны CTBTO анықтамаған болар еді, себебі CTBTO-ның ғарыш ядролық сынақтарын автономды түрде бақылауға мүмкіндігі жоқ (яғни, спутниктердің болмауы) және ол мүше мемлекеттер ұсынған ақпаратқа тәуелді. Бұл от шары Екатеринбургте әуе және зымыран қорғанысы тақырыбында өткен конференциядан бірнеше күн бұрын болды. Дегенмен, бұл мәлімдемеге күмән туды, өйткені Ресейдің Төтенше жағдайлар министрлігі оны "жердегі" жарылыс деп мәлімдеді. Жергілікті газетте "жарық ешқандай дыбыссыз болды" деп жазылған. Оңтүстік Африканың ядролық бағдарламасын талдау көрсеткендей, олар ядролық қаруларын жариялап, жойған кезде 340 кг-нан асатын ең қарапайым және ауыр конструкциялардың тек алтауы ғана жасалған. 1986 жылғы Вануну ақпараты, ядролық қаруды кішірейту саласындағы пионер Тед Тейлордың талдауында, ұсынылған дәлелдердің арасында Израильдің өте күрделі, кішірейтілген конструкциялары бар екені анықталды. Сондай-ақ, Франция Кергелен аралдары маңында нейтронды бомба сынады, Кеңес Одағы тыйым салынған атмосфералық сынақ жасады, ал Үндістан немесе Пәкістан алғашқы қаруланған ядролық бомбалардың идеялық сынақтарын жүргізді деген күдік бар.