Кіріспе

Ядролық жарылыстың электрондық жабдыққа әсері
Ядролық тудырылған ЭМП

Ядролық электромагниттік импульс (ядролық ЭМП немесе NEMP) – ядролық жарылыс нәтижесінде туындайтын электромагниттік сәулеленудің күрт өрбуі. Соның салдарынан, жылдам өзгеретін электр және магнит өрістері электр және электрондық жүйелермен байланысып, зиян келтіретін ток және кернеудің күшеюіне әкелуі мүмкін. Нақты бір ядролық ЭМП оқиғасының ерекшеліктері бірнеше факторға байланысты өзгереді, олардың ең маңыздысы – жарылыстың биіктігі. "Электромагниттік импульс" термині әдетте оптикалық (инфрақызыл, көрінетін, ультракүлгін) және иондаушы (мысалы, рентген және гамма сәулелері) спектрлерін қамтымайды. Әскери терминологияда Жер бетінен ондағаннан жүздеген шақырым биіктікте жарылған ядролық қару жоғары биіктіктегі электромагниттік импульс (ЖБЭМИ) құрылғысы деп аталады. ЖБЭМИ құрылғысының әсері жарылыстың биіктігі, энергиясы, гамма сәулесінің қарқындылығы, Жердің магнит өрісімен өзара әрекеттесуі және нысаналардың электромагниттік қорғанысы сияқты факторларға байланысты.

Тарих

Ядролық жарылыс электромагниттік импульстің (ЭМИ) тудыратыны фактісі ядролық қаруды сынақтан өткізген алғашқы күндерден-ақ белгілі болды. ЭМИ-дің шамасы және оның әсерінің маңыздылығы бірден толыққанды түсінілмеді. 1945 жылғы 16 шілдеде АҚШ-тың алғашқы ядролық сынағы кезінде электрондық жабдықтар қорғалды, себебі Энрико Ферми электромагниттік импульсті күткен болатын. Сол алғашқы ядролық сынақтың ресми техникалық тарихында былай делінген: «Барлық сигналдық желілер толыққанды қорғалды, кейбір жағдайларда екі рет қорғалды. Осыған қарамастан, көптеген деректер жарылыс кезінде пайда болған бөгде сигналдардың салдарынан жоғалды, бұл деректерді жазатын құралдарды тоқтатты». 1952–1953 жылдары британдық ядролық сынақтар кезінде құралдардың істен шығуы «радиожарылысқа» байланыстырылды, бұл олардың ЭМИ үшін қолданған термині еді. Жоғары биіктіктегі ядролық ЭМИ-дің ерекше ерекшеліктері алғаш рет 1958 жылғы 28 сәуірде Хардтак I сериясының гелийлік шармен көтерілген Юкка ядролық сынағы кезінде ашық түрде байқалды. Осы сынақта 1,7 килотонналық құралдан өлшенген электр өрісі сынақ құралдарының баптама диапазонынан асып, осциллографтардың баптама шегінен шамамен бес есе жоғары болды деп бағаланды. Юкка ЭМИ бастапқыда оң бағытта болды, ал төменгі биіктіктегі жарылыстар теріс бағытта болды. Сонымен қатар, Юкка ЭМИ сигналының поляризациясы көлденең болды, ал төменгі биіктіктегі ядролық ЭМИ тік поляризацияланған. Осы көптеген айырмашылықтарға қарамастан, ЭМИ-дің бірегей нәтижелері толқын таралу аномалиясы ретінде қарастырылды. 1962 жылғы жоғары биіктіктегі ядролық сынақтар, төменде талқыланғандай, Юкканың жоғары биіктіктегі сынағының бірегей нәтижелерін растады және қорғаныс ғалымдарының бастапқы тобынан тыс жоғары биіктіктегі ядролық ЭМИ туралы хабардарлықты арттырды. Ғылыми қауым 1981 жылы Уильям Дж. Бродтың «Science» журналында жариялаған ЭМИ туралы үш мақалалық сериясынан кейін ЭМИ мәселесінің маңыздылығын білді.

Балық жұлдызы Prime

1962 жылдың шілдесінде АҚШ Тынық мұхитының ортасында бомба жарып, "Жұлдызды балық" сынағын жүргізді. Бұл жоғары биіктіктегі ядролық жарылыстың әсері бұрынғы есептеулерден әлдеқайда зор екенін көрсетті. "Жұлдызды балық" сынағы Гавайиде, жарылыс ошағынан шамамен алыс жерде электр жүйесіне зақым келтіру арқылы осы әсерлерді көпшілікке жеткізді, нәтижесінде 300-ге жуық көше шамдары сөнді, көптеген қарақшылық сигнализациялары іске қосылды және микротолқынды байланыс желісі бұзылды. "Жұлдызды балық" 1962 жылы "Балықшаша" операциясы аясында өткен АҚШ-тың жоғары биіктіктегі ядролық сынақтарының алғашқы сәтті сынағы болды. Келесі сынақтар жоғары биіктіктегі ЭМП құбылысы туралы қосымша мәліметтер жинады. "Балықшаша" операциясының 1962 жылғы қазан және қараша айларындағы "Блюгилл Трипл Прайм" және "Кингфиш" жоғары биіктіктегі ядролық сынақтары электромагниттік импульстердің физикалық механизмдерін дәл анықтауға мүмкіндік беретін деректерді қамтамасыз етті. "Жұлдызды балық" сынағының ЭМП салдарынан келген зақымдар, Гавайидегі ЭМП салыстырмалы түрде әлсіз болғандықтан (күшті импульспен салыстырғанда) және 1962 жылғы Гавайидің электр және электрондық инфрақұрылымының (қазіргі кезбен салыстырғанда) салыстырмалы беріктігіне байланысты, тез жөнделді. Гавайидегі "Жұлдызды балық" ЭМП-нің салыстырмалы түрде шағын шамасы (шамамен 5,6 киловольт/метр) және зақымның аз көлемі (мысалы, көше шамдарының тек 1-3% сөндірілді) ЭМП зерттеулерінің бастапқы кезеңінде кейбір ғалымдарды бұл мәселенің маңызды болмауы мүмкін деген ойға жетеледі. Кейінгі есептеулер

Кеңестер сынағы 184

1962 жылы Кеңес Одағы Қазақстандағы ғарыш кеңістігінде үш ЭМП тудыратын ядролық сынақ жүргізді, бұл "Көктем" жобасының ядролық сынақтарының соңғысы болды. Бұл қарулар Starfish Prime сынағынан әлдеқайда кіші (300 килотонна) болғанымен, олар халық тығыз, үлкен құрлықта және Жердің магнит өрісі күшті аймақта орналасқан. Нәтижесінде туған ЭМП салдарынан келтірілген зиян Starfish Prime сынағымен салыстырғанда әлдеқайда зор болды. 184-тестілік сынақтан шыққан E3 импульсына ұқсас геомагниттік дауыл, Қарағанды қаласындағы электр стансасында өртке себеп болған, ұзақ жер асты электр желісінде ток күшін күрт арттырды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, осы зиянның ауқымы АҚШ ғалымдарына ресми емес жолмен жеткізілді. Бірнеше жыл бойы АҚШ және Ресей ғалымдары HEMP құбылысын зерттеуде ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Ресейлік ғалымдарға халықаралық ғылыми журналдарда кеңестік ЭМП сынақтарының нәтижелерін жариялауға қаражат бөлінді. Осының нәтижесінде, Қазақстандағы ЭМП зиянының кейбір құжаттары сақталған, бірақ олар ашық ғылыми әдебиетте әлі де сирек кездеседі. "Көктем" жобасының бір сынағында кеңес ғалымдары импульстің әсеріне ұшырауы күтілген аймақтағы телефон желісінің бөлігін өлшеді. Мониторинг жүргізілген телефон желісі, ретрансляторлармен бөлінген, ұзындығы шамамен 1,5 метр болатын қосалқы желілерге бөлінді. Әр қосалқы желі сақтандырғыштармен және газға толы артық кернеуден қорғағыштармен қоршалған. 22 қазандағы (K 3) ядролық сынақтан (сондай-ақ 184-тестілік сынақ деп белгілі) шыққан ЭМП барлық сақтандырғыштарды жарып, барлық қосалқы желілердегі барлық артық кернеуден қорғағыштарды жойды.

Сипаттамалары

Ядролық ЭМП — күрделі көп импульстік құбылыс, әдетте Халықаралық электротехникалық комиссия (IEC) анықтағандай, үш компонент бойынша сипатталады. IEC анықтағандай, ядролық ЭМП-ның үш компоненті «E1», «E2» және «E3» деп аталады. Жоғары биіктіктегі ЭМП-ның үш санаттары әр импульстің ұзақтығы мен пайда болуына сәйкес бөлінеді. E1 – ең жылдам немесе «алғашқы уақыт» жоғары биіктіктегі ЭМП. Дәстүрлі түрде «ЭМП» термині көбінесе осы жоғары биіктіктегі электромагниттік импульстің E1 компонентіне қатысты қолданылады. E2 және E3 импульстері себептеріне қарай қосымша бөлімдерге одан әрі бөлінеді. E2 – «орташа уақыт» ЭМП-ның интенсивтілігі әлдеқайда төмен, ол E2A (шашыраған гамма ЭМП) және E2B (нейтрон-гамма ЭМП) болып бөлінеді. E1 ядролық жарылыстан шыққан гамма сәулелерінің жоғары атмосферадағы атомдарды иондауы (электрондарды жұлып алуы) нәтижесінде пайда болады. Бұл Комптон эффектісі деп аталады, ал пайда болған ток «Комптон тогы» деп аталады. Электрондар көбінесе релятивистік жылдамдықпен (жарық жылдамдығының 90% астам) төмен қарай қозғалады. Магниттік өріс болмаған жағдайда, бұл жарылыс орнынан сыртқа қарай таралатын электр тогының үлкен радиалды импульсін тудырар еді, ол бастапқы аймақпен (гамма фотондарының әлсіреу аймағы) шектелер еді. Жердің магниттік өрісі электрон ағынына, өріске де, бөлшектердің бастапқы векторына да перпендикуляр күш түсіреді, бұл электрондардың бұрылуына және синхротрон сәулеленуіне әкеледі. Сыртқа қарай таралатын гамма импульсі жарық жылдамдығымен таралатындықтан, Комптон электрондарының синхротрон сәулеленуі үйлесімді түрде қосылып, сәулеленген электромагниттік сигналға әкеледі. Бұл өзара әрекеттесу үлкен, қысқа импульс тудырады. Бірнеше физиктер HEMP E1 импульсінің механизмін анықтау мәселесімен айналысты. Механизмді 1963 жылы Лос-Аламос Ұлттық зертханасының Конрад Лонгмайр анықтады. Екіншілік соқтығысулар келесі электрондардың жер бетіне жеткенше энергиясын жоғалтуына себеп болады. Осы соқтығысулар нәтижесінде пайда болған электрондардың энергиясы соншалықты аз, олар E1 импульсіне маңызды үлес қоса алмайды.

E2

E2 компоненті шашыраңқы гамма сәулелері және нейтрондардың тудырған инактивті гаммаларынан пайда болады. Бұл E2 компоненті – "орташа уақыт" импульсы болып табылады, ол IEC анықтамасы бойынша жарылыстан кейін шамамен бір микросекундтан бір секундқа дейінге дейін созылады. E2 найзағайға көп ұқсас, алайда найзағайдың тудырған E2 ядролық E2-ден әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Найзағайдан қорғау технологиясының ұқсастығы мен кеңінен қолданылуына байланысты, E2 жалпы алғанда қорғануға ең оңай деп есептеледі. АҚШ EMP комиссиясының пікірінше, E2-нің басты мәселесі – ол E1-ден кейін дереу пайда болады, бұл E2-ден қорғауға арналған құрылғыларға зақым келтіріп, оларды жұмыссыз қалдыруы мүмкін. EMP комиссиясының 2004 жылғы есебінде былай делінген: "Жалпы алғанда, бұл маңызды инфрақұрылымдық жүйелер үшін үлкен мәселе емес, себебі оларда кездейсоқ найзағай шабуылынан қорғану үшін қажетті қорғау шаралары бар. Ең маңызды тәуекел – синергиялық эффектіде, себебі E2 компоненті бірінші компоненттің әсерінен кейін секундың шағын бөлігінен соң пайда болады, бұл көптеген қорғау және басқару функцияларын бұзуға немесе жоюға қабілетті. Сөйтіп, екінші компонентке байланысты энергия жүйеге еніп, оған зақым келтіруі мүмкін".

Е3

E3 компоненті E1 және E2-ден ерекшеленеді. E3 – әлдеқайда баяу импульс, ондаған секундтан жүздеген секундқа дейін созылады. Ол ядролық жарылыстың Жердің магнит өрісін уақытша деформациялауынан туындайды. E3 компоненті геомагниттік дауылға ұқсас. Геомагниттік дауыл сияқты, E3 ұзын электр өткізгіштерінде геомагниттік токтарды тудырады, электр желісі трансформаторлары сияқты құрылымдарға зиян келтіреді. Күннің әсерінен туындайтын геомагниттік дауылдар мен ядролық E3 арасындағы ұқсастықтан, күннің әсерінен туындайтын геомагниттік дауылдарды "Күндік ЭМП" деп атау қалыптасқан. "Күндік ЭМП" құрамына E1 немесе E2 компоненттері кірмейді.

Ұрпақ

Қарудың тиімділігін анықтайтын факторларға биіктік, жарылыс қуаты, құрылыс ерекшеліктері, нысанаға дейінгі қашықтық, арадағы жер бедері және Жердің магнит өрісінің жергілікті күші кіреді.

Қарудың өнімділігі

ЭМИ шабуылдарын жоспарлау кезінде қолданылған ядролық қарудың типтік қуаты Хиросима мен Нагасаки бомбаларының көлемінен 50-500 есеге дейін болды. Физиктер АҚШ Конгресінің тыңдауларында куәлік бергендей, 0,7 немесе одан аз қуаты бар қарулар да күшті ЭМИ тудыра алады. Жарылыстан белгілі бір қашықтықтағы ЭМИ қуаты, ең көп жағдайда, қуаттың квадрат түбіріне пропорционалды өседі (оң жақтағы суретті қараңыз). Бұл, қарудың қуаты «Жұлдызды Балық» (Starfish Prime) сынағынан 0,7 есе аз болса да, ЭМИ кем дегенде сондай күшті болады дегенді білдіреді. Ядролық ЭМИ-дің E1 компоненті, бастапқы гамма-сәуле шығаруға байланысты, ал ол «Жұлдызды Балық» сынағында қуаттың 0,1% құрады, бірақ төмен қуатты, таза ядролық бөліну қаруларында 0,5-ке дейін жете алады. Сондықтан, бомба ЭМИ тудыру бойынша «Жұлдызды Балық» сияқты қуатты болуы мүмкін.

Мақсат қашықтығы

Ядролық ЭМТ-де электромагниттік импульстің барлық компоненттері қарудың сыртында пайда болады. Бұл қарулар гамма сәулелерін қамтитын жарылыстың E1 импульстік компонентін пайдаланып, потенциалды түрде метрге 200 000 вольтқа дейін ЭМТ қуатын тудырады. Он жылдар бойы көптеген елдер, ең әйгілісі Қытай мен Ресей, мұндай қару жасаумен тәжірибе жүргізіп келеді.

Қытай

Қытай әскерінің жазбаша мәлімдемесіне сәйкес, елде супер ЭМҚ (электромагниттік импульс) қаруы бар және оларды Тайваньға шабуыл жасау үшін қолдану мүмкіндігі талқыланды. Мұндай шабуыл елдегі ақпараттық жүйелерді құлдыратып, Қытайға әскери күш қолданып тікелей шабуыл жасауға жағдай тудырар еді. Тайвань әскері Қытайдың супер ЭМҚ-ға ие екенін және олардың қуат желілерін жою қабілетін растады. Тайваньмен қатар, Қытай осы қаруды қолданып АҚШ-қа шабуыл жасаудың ықтимал салдарына да баға берді. АҚШ-тың ядролық қаруы бар болғанымен, ол супер ЭМҚ-ны сынап көрмеген және гипотетикалық тұрғыдан алғанда, кез келген болашақ шабуылға өте осал. Бұл елдің үкімет пен экономиканың көп бөлігін басқару үшін компьютерлерге тәуелді болуына байланысты. Ресей ЭМҚ мүмкіндіктерімен жабдықталған спутниктерді жасау туралы ұсыныстар жасады. Мұндай жағдайда Жер бетінен жоғары қарай жарылыс жасау қажет болады, бұл планета айналысындағы АҚШ спутниктерінің электрондық жүйелерін бұзуы мүмкін. Олардың көпшілігі елді алдын ала ескерту және қанағаттандыру үшін маңызды. Алдыңғы PRC 25 үлгісі, вакуумдық түтікшелі соңғы күшейткіш сатысынан басқа, дерлік бірдей болды, ЭМҚ симуляторларында сынақтан өтті, бірақ толыққанды жұмыс істейтіні расталмады.

Жұмыс істеп тұрған немесе жұмыс істемейтін электроника

ЭМТ (электромагниттік импульс) кезінде жұмыс істеп тұрған жабдықтар көбірек зардап шегеді. Тіпті төмен энергиялы импульс та қуат көзіне еніп, жүйенің барлық бөліктерін импульспен «жарықтандырады». Мысалы, қуат көзі арқылы жоғары токпен доға түзілуі мүмкін, бұл доға бойындағы кейбір құрылғыларды жақтырып жібереді. Мұндай әсерлерді болжау қиын, сондықтан ықтимал осалдықтарды анықтау үшін сынақтар жүргізу қажет.

Әуе кемесінде

Әуеде жасалған бомбалар арқылы көптеген ядролық жарылыстар орын алды. Хиросима мен Нагасакиге ядролық қару жеткізген B-29 ұшағы электрлік зақымданудан қуат жоғалтпады, себебі электрондар (гамма сәулелерімен ауадан шығарылған) шамамен белгілі бір биіктіктен төменгі жарылыстардағы қалыпты ауада тез тоқтатылады, сондықтан олар Жердің магнит өрісіне елеулі түрде бұрылмайды. Егер Хиросима мен Нагасакиге бомба тасымалдаған ұшақтар бомбалар сол қалалар үстінде жарылған кезде қарқынды ядролық радиация аймағында болғанда, олар зарядтардың бөлінуінен (радиальды) туындаған ЭМП әсерінен зардап шеккен болар еді. Бірақ мұндай жағдай тек қатты жарылыс радиусы шегінде, шамамен белгілі бір биіктіктен төменгі жарылыстарда ғана кездеседі. «Балықша» операциясы кезінде, жарылыс биіктігінде ұшқан KC-135 фотоұшағы ЭМП бұзылуына ұшырады. Ұшақтың маңызды электроникасы қазіргіге қарағанда кем жетілгендікке ие болғандықтан, ол қауіпсіз жерге қона алды. Қазіргі заманғы ұшақтар қатты күйдегі электроникаға көп тәуелді, ал ол ЭМП жарылыстарына өте сезімтал. Сондықтан, әуе тасымалдау органдары жаңа ұшақтар үшін жоғары интенсивті сәулелену өрістеріне (HIRF) қатысты талаптарды енгізіп жатыр, бұл ЭМП немесе электромагниттік кедергілер (EMI) салдарынан апаттардың алдын алуға көмектеседі. Мұны істеу үшін ұшақтың барлық бөліктері өткізгіш болуы керек. Бұл ұшақтың ішіне толқындардың енуіне мүмкіндік бермейінше, ЭМП жарылыстарынан негізгі қорғаныш болып табылады. Сонымен қатар, ұшақтың ішіндегі негізгі компьютерлерді оқшаулау ЭМП жарылыстарынан қосымша қорғаныс қабатын қамтамасыз етеді.

Көліктерге

Қазіргі заманғы көліктерде электрониканы көп пайдаланғанына қарамастан, ЭМТ көбінесе көліктерге әсер етпеуі мүмкін, себебі автомобильдердің электрондық тізбектері мен кабельдері әсер ету үшін тым қысқа. Сонымен қатар, көліктердің металл корпустары қорғаныс қызметін атқарады. Дегенмен, электроникалық бұзылулар салдарынан көліктердің шағын ғана бөлігінің істен шығуы жол апаттарына әкелуі мүмкін. Бірақ, мұндай жағдайлар жарылыс ошағына жақын орналасқан және үлкен мөлшердегі сәулелену мен ЭМТ толқындарына ұшыраған кезде ғана туындайды. Бір зерттеу көрсеткендей, ЭМТ-ның 200-400 импульсына ұшырау мидағы қан тамырларының зақымдануына себеп болады, бұл зақымдану ойлау және есте сақтау қабілетімен байланысты. Мұндай әсерлер әсер еткеннен кейін 12 сағатқа дейін сақталуы мүмкін. Бұл әсерлерді байқау үшін ұзақ уақыт қажет болғандықтан, тіпті қысқа мерзімге ұшыраған адам да оларды сезінуі екіталай. Сонымен қатар, адам организмі ЭМТ толқындарына аз сезімтал, өйткені сигналдар электр емес, химиялық жолмен беріледі, сондықтан ЭМТ толқындарының әсеріне ұшырауы қиын.

"Қышқы соғыс" кезеңінен кейінгі шабуыл сценарийлері

АҚШ-тың ЭМП комиссиясы 2001 жылы АҚШ Конгресімен құрылды. Комиссияның ресми атауы – АҚШ-қа электромагниттік импульс (ЭМП) шабуылының қаупін бағалау жөніндегі комиссия. Комиссия бірнеше есеп дайындау үшін көрнекті ғалымдар мен технологтарды біріктірді. 2008 жылы Комиссия «Критиктік ұлттық инфрақұрылымдар туралы» баяндамасын жариялады. АҚШ-тың ЭМП комиссиясы басқа елдерді қарастырмады. 2011 жылы Қорғаныс ғылымдары кеңесі ЭМП және басқа да ядролық қарулардың әсерінен маңызды әскери және азаматтық жүйелерді қорғау жөніндегі ағымдағы жұмыстар туралы есеп жариялады. АҚШ әскери қызметтері ЭМП шабуылының гипотетикалық сценарийларын жасады және кейбір жағдайларда жариялады. 2016 жылы Лос-Аламос зертханасы ЭМП-ті зерттеу үшін көп жылдық зерттеудің 0-шы кезеңін (3-ші кезеңге дейін) бастады, бұл зерттеудің қалған бөлігі үшін қолданылатын стратегияны дайындады. 2017 жылы АҚШ Энергетика министрлігі «ЭМП төзімділігі жөніндегі іс-қимыл жоспары» жариялады, Эдвин Бостон осы тақырыпта диссертация жариялады және ЭМП комиссиясы «Электромагниттік импульстен (ЭМП) туындайтын қауіпті бағалау» есебін жариялады. ЭМП комиссиясы 2017 жылдың жазында жұмысын тоқтатты. Олар бұрынғы есептерде ЭМП шабуылының ұлттық инфрақұрылымға тигізетін әсері бағаланбағанын анықтады, материалдың құпиялылығына байланысты Қорғаныс министрлігінің байланысындағы мәселелерді атап өтті және DHS-тің Энергетика министрлігінен басшылық іздеудің орнына, Энергетика министрлігінің білімді бөлімдерімен тікелей ынтымақтасуын ұсынды. Бірнеше есептер қазір жалпыхалыққа таратуға дайындалып жатыр.

Инфрақұрылымды қорғау

Азаматтық инфрақұрылымды электромагниттік импульстен қорғау мәселесі Еуропалық Одақта, әсіресе Ұлыбританияда қарқынды түрде зерттелді. 2017 жылы АҚШ-тағы бірнеше энергетикалық компаниялар Электр энергиясын зерттеу институты (EPRI) басшылығымен, өнеркәсіптік коммерциялық емес ұйымның жетекшілігімен АҚШ электр желісіне HEMP-тің әсеріне қатысты үш жылдық зерттеу бағдарламасына қатысты. 2018 жылы АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаменті Электромагниттік импульстерден (ЭМП) және Геомагниттік бұзылулардан (ГМБ) туындаған қауіп-қатерге қарсы Отанды қорғау және дайындау стратегиясын жариялады, бұл маңызды инфрақұрылымды қорғауға және ықтимал апатты электромагниттік оқиғаларға жауап беруге және олардан қалпына келтіруге бағытталған, кешенді, ұзақ мерзімді, серіктестікке негізделген тәсілдің департаменттің алғашқы тұжырымдамасы болды. Бұл бағыттағы прогресс EMP бағдарламасының жағдай туралы есебінде сипатталған. NuScale, АҚШ-тың Орегон штатындағы шағын модульді ядролық реактор компаниясы, өз реакторын ЭМП-ге төзімді етіп жасады.

Көркем әдебиет пен танымал мәдениетте

1981 жылға қарай, ядролық электромагниттік импульс туралы көптеген мақалалар баспасөзде жарияланып, ядролық ЭМП құбылысы туралы білімді халық арасына кеңінен таратуға ықпал етті. Содан бері ЭМП әртүрлі көркем әдебиеттерде және танымал мәдениеттің басқа да салаларында қолданылып келеді. Көпшілік бұқаралық ақпарат құралдары ЭМП әсерін көбінесе дұрыс емес бейнелейді, бұл халықтың және тіпті мамандардың арасында түсініспеушіліктер тудырады, сондықтан АҚШ-та нақты ақпаратты жеткізу үшін ресми шаралар қабылдануда. Бұл видео жалпы жұртқа қолжетімді емес.