Ядролық сынақтарға толық тыйым салу шарты (1996)

Кіріспе

1996 жылғы барлық ядролық қару сынақтарын тыйым салатын шарт

Толыққанды ядролық сынақтарды тыйым салатын шарт (CTBT) – барлық ортада, азаматтық және әскери мақсаттар үшін ядролық қару сынақ жарылыстарын және басқа да ядролық жарылыстарды тыйым салатын көпжақты шарт. Ол 1996 жылдың 10 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен қабылданды, бірақ күшіне енбеді, себебі сегіз белгілі бір мемлекет шартты ратификацияламады.

Тарих

Ядролық қаруды халықаралық бақылауға алу қозғалысы 1945 жылы Канада мен Ұлыбританияның осы мәселе бойынша конференция шақыру туралы ұсынысымен басталды. 1946 жылдың маусымында президент Гарри С. Трумэннің өкілі Бернард Барух Біріккен Ұлттар Ұйымының Атом энергиясы жөніндегі комиссиясына Барух жоспарын ұсынды, ол атом энергиясын өндіруді бақылаудың халықаралық жүйесін құруды көздеді. Бұл жоспар 1950 жылдарға дейін АҚШ-тың ядролық саясатының негізі болды, бірақ Кеңес Одағы оны АҚШ-тың ядролық үстемдігін нығайтуға бағытталған амалы деп қарастырып, қабылдамады. 1945 жылдың 16 шілдесіндегі Тринити ядролық сынағы мен 1963 жылдың 5 тамызындағы Жарым-жартылай сынақтарды тыйым салу туралы келісімге қол қойылғанға дейін 499 ядролық сынақ жүргізілді. Жарым-жартылай сынақтарды тыйым салу туралы келісім (ЖСТТ), КТБТ-ның алғы күші, негізінен су асты және атмосфералық ядролық сынақтардың, әсіресе қуатты термоядролық қарулардың (сутекті бомбалардың) сынақтарынан туындаған ядролық жауын-шашынның көлемі мен салдарына байланысты халық арасындағы алаңдаушылықтың өсуіне байланысты болды. 1954 жылдың 1 наурызындағы Касл Браво сынағы айрықша назар аударды, себебі жарылыстан адамдар тұратын аймақтарға тараған және жапон балықшыларын ауырлатқан радиоактивті жауын-шашын туды. 1945 және 1963 жылдар аралығында АҚШ 215 атмосфералық сынақ, Кеңес Одағы 219, Ұлыбритания 21, Франция 4 сынақ жүргізді. 1954 жылы Касл Браво сынағынан кейін Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру сынақтарға қатысты "тұрақты келісім" туралы алғашқы ұсыныс жасады, оны көп ұзамай британдық Лейбористік партиясы да қолдады. АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағының басты қатысуымен жан-жақты сынақтарға тыйым салу туралы келіссөздер 1955 жылы Кеңес Одағының басшысы Никита Хрущевтің ұсынысы бойынша басталды. Келіссөздер 1963 жылдың шілдесіне дейін, кейбір үзілістермен созылды, олардың барысында басты мәселе сынақтарға тыйым салудың орындалуын тексеру және заңсыз сынақтарды анықтау жүйесі болды. Батыс тарапында Кеңес Одағының сынақтарға тыйым салуды бұзып, ядролық қарулану жарысында жасырын түрде алға жылжуы мүмкін деген қауіп болды. Бұл қорқыныш 1957 жылдың 19 қыркүйегінде АҚШ-тың "Рейниер" атты ұшағының жер астында алғашқы ядролық сынақ жүргізгеннен кейін күшейді. АҚШ жер асты сынақтарында елеулі артықшылыққа ие болғанымен, сынақтарға тыйым салынған кезде Кеңес Одағының жер асты сынақтарын жасырын түрде жүргізе алатынына қатысты алаңдаушылық болды, себебі жер асты жарылыстарын жер үстіндегі сынақтарға қарағанда анықтау қиын. Керісінше, Кеңес тарапынан АҚШ пен Ұлыбритания талап еткен орындағы тексерулер тыңшылық ретінде қарастырылды. Тексеру мәселесіндегі келіспеушіліктер англо-американдық және совет келіссөзшілерін 1963 жылдың 25 шілдесінде аяқталатын жарым-жартылай тыйым салуға (яғни жер астындағыларды қоса алғанда, барлық сынақтарға тыйым салуға) келісімге келтірді. ЖСТТ-ге бастапқы үш тараптан кейін 123 мемлекет қосылды, ол әскери және азаматтық мақсаттар үшін су астында, атмосферада және ғарыш кеңістігінде жарылыстарға тыйым салды. ЖСТТ-ның нәтижелері әртүрлі болды. Бір жағынан, келісім күшіне енгеннен кейін атмосферадағы радиоактивті бөлшектердің концентрациясы айтарлықтай төмендеді. Екінші жағынан, ядролық қарудың таралуы толығымен тоқтатылмады (бірақ бәлкім, баяулады), ал ядролық сынақтар жылдам қарқынмен жалғасты. 1945 жылдан бастап ЖСТТ-ға қол қойылғанға дейін 499 сынақ жүргізілсе, ЖСТТ-дан кейінгі он жылда 436 сынақ жүргізілді. Бұдан басқа, АҚШ пен КСРО жер астындағы сынақтарды жүргізу арқылы радиоактивті газдарды атмосфераға шығаруды жалғастырды. Сонымен қатар, жер астындағы сынақтар жер үстіндегі сынақтарға қарағанда қауіпсіз болғанымен, жер астындағы сынақтарда радионуклидтердің, соның ішінде плутонийдің жерге сіңіп кету қаупі сақталды. 1964 жылдан 1996 жылға дейін, КТБТ қабылданған жылға дейін шамамен 1377 жер асты ядролық сынақ жүргізілді. Жер астындағы (атмосфералық немесе су астындағы) соңғы сынақты Қытай 1980 жылы жүргізді. ЖСТТ 1968 жылғы Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа (ЯҚТШ) бағытталған қадам ретінде қарастырылды, ол тікелей ЖСТТ-ға сілтеме жасады. ЯҚТШ-ға сәйкес, ядролық қаруы жоқ мемлекеттерге ядролық қаруды немесе басқа да ядролық жарылғыш құрылғыларды иеленуге, өндіруге және сатып алуға тыйым салынды. Барлық қол қоюшылар, соның ішінде ядролық қаруы бар мемлекеттер де, ядролық қаруды толық жою мақсатына бекінді. Алайда Үндістан, Пәкістан және Израиль мұндай шарттың негізінен кемсітушілік екендігіне байланысты ЯҚТШ-қа қол қоймады, себебі ол ядролық қаруы жоқ мемлекеттерге шектеулер қояды, ал ядролық қаруы бар мемлекеттердің қару дамытуын тоқтатуға тырыспайды. 1974 жылы жан-жақты сынақтарға тыйым салуға қадам жасалды, ол АҚШ және Кеңес Одағы ратификациялаған Шекті сынақтарға тыйым салу туралы шарт (ШСТТ) болды, ол 150 килотоннан жоғары қуатты жер асты сынақтарына тыйым салды. 1976 жылдың сәуір айында екі мемлекет тыныш ядролық жарылыстар туралы келісімге келді (ТЯЖК), ол ШСТТ-да талқыланған қару сайттарының сыртындағы ядролық жарылыстарға қатысты. ШСТТ-дегідей, АҚШ және Кеңес Одағы осы басқа жерлерде 150 килотоннан жоғары қуатты тыныш ядролық жарылыстарды (ТЯЖ) және жалпы қуаты 1500 килотоннан жоғары жарылыстарды тыйым салуға келісті. Сәйкестікті тексеру үшін ТЯЖК мемлекеттердің ұлттық техникалық құралдарын пайдалануын, жарылыстар туралы ақпаратты бөлісуін және қарсы тараптарға орындағы қол жеткізілуді қамтамасыз етуді талап етеді. ШСТТ және ТЯЖК 1990 жылдың 11 желтоқсанында күшіне енді. 1977 жылдың қазанында АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағы сынақтарға тыйым салу туралы келіссөздерді қайта бастады. Бұл үш ядролық держава 1970 жылдардың соңында айтарлықтай прогресс жасады, барлық сынақтарға, соның ішінде ТЯЖ-ға уақытша тыйым салу шарттарына келісті, бірақ сәйкестік механизмдеріне қатысты даулар 1981 жылы Рональд Рейган президенттікке сайланғанға дейін келіссөздердің аяқталуына әкелді. 2023 жылдың қазанында Ресей президенті Владимир Путин АҚШ КТБТ-ны ратификацияламағандықтан Ресейдің келісімді ратификациялауын кері қайтаруды қарастыруға болатынын мәлімдеді. Ай соңында Ресей парламенті КТБТ-ны ратификациялауды жойлайтын заңды қабылдады. 2 қарашада Путин келісімді ратификациялауды жою туралы заңға ресми қол қойды.

The movement for international control of nuclear weapons began in 1945, with a call from Canada and the United Kingdom for a conference on the subject. In June 1946, Bernard Baruch, an emissary of President Harry S. Truman, proposed the Baruch Plan before the United Nations Atomic Energy Commission, which called for an international system of controls on the production of atomic energy. The plan, which would serve as the basis for U. S. nuclear policy into the 1950s, was rejected by the Soviet Union as a US ploy to cement its nuclear dominance. Between the Trinity nuclear test of 16 July 1945 and the signing of the Partial Test Ban Treaty (PTBT) on 5 August 1963, 499 nuclear tests were conducted. Much of the impetus for the PTBT, the precursor to the CTBT, was rising public concern surrounding the size and resulting nuclear fallout from underwater and atmospheric nuclear tests, particularly tests of powerful thermonuclear weapons (hydrogen bombs). The Castle Bravo test of 1 March 1954, in particular, attracted significant attention as the detonation resulted in fallout that spread over inhabited areas and sickened a group of Japanese fishermen. Between 1945 and 1963, the US conducted 215 atmospheric tests, the Soviet Union conducted 219, the UK conducted 21, and France conducted 4. In 1954, following the Castle Bravo test, Prime Minister Jawaharlal Nehru of India issued the first appeal for a "standstill agreement" on testing, which was soon echoed by the British Labour Party. Negotiations on a comprehensive test ban, primarily involving the US, UK, and the Soviet Union, began in 1955 following a proposal by Soviet leader Nikita Khrushchev. Of primary concern throughout the negotiations, which would stretch—with some interruptions—to July 1963, was the system of verifying compliance with the test ban and detecting illicit tests. On the Western side, there were concerns that the Soviet Union would be able to circumvent any test ban and secretly leap ahead in the nuclear arms race. These fears were amplified following the US Rainier shot of 19 September 1957, which was the first contained underground test of a nuclear weapon. Though the US held a significant advantage in underground testing capabilities, there was worry that the Soviet Union would be able to covertly conduct underground tests during a test ban, as underground detonations were more challenging to detect than above ground tests. On the Soviet side, conversely, the on site compliance inspections demanded by the US and UK were seen as amounting to espionage. Disagreement over verification would lead to the Anglo American and Soviet negotiators abandoning a comprehensive test ban (i. e., a ban on all tests, including those underground) in favor of a partial ban, which would be finalized on 25 July 1963. The PTBT, joined by 123 states following the original three parties, banned detonations for military and civilian purposes underwater, in the atmosphere, and outer space. The PTBT had mixed results. On the one hand, enactment of the treaty was followed by a substantial drop in the atmospheric concentration of radioactive particles. On the other hand, nuclear proliferation was not halted entirely (though it may have been slowed) and nuclear testing continued at a rapid clip. Compared to the 499 tests from 1945 to the signing of the PTBT, 436 tests were conducted over the ten years following the PTBT. Furthermore, US and Soviet underground testing continued "venting" radioactive gas into the atmosphere. Additionally, though underground testing was generally safer than above ground testing, underground tests continued to risk the leaking of radionuclides, including plutonium, into the ground. From 1964 through 1996, the year of the CTBT's adoption, an estimated 1,377 underground nuclear tests were conducted. The final non underground (atmospheric or underwater) test was conducted by China in 1980. The PTBT has been seen as a step towards the Nuclear Non proliferation Treaty (NPT) of 1968, which directly referenced the PTBT. Under the NPT, non nuclear weapon states were prohibited from possessing, manufacturing, and acquiring nuclear weapons or other nuclear explosive devices. All signatories, including nuclear weapon states, were committed to the goal of total nuclear disarmament. However, India, Pakistan, and Israel have declined to sign the NPT on the grounds that such a treaty is fundamentally discriminatory as it places limitations on states that do not have nuclear weapons while making no efforts to curb weapons development by declared nuclear weapons states. In 1974, a step towards a comprehensive test ban was made with the Threshold Test Ban Treaty (TTBT), ratified by the US and Soviet Union, which banned underground tests with yields above 150 kilotons. In April 1976, the two states reached agreement on the Peaceful Nuclear Explosions Treaty (PNET), which concerns nuclear detonations outside the weapons sites discussed in the TTBT. As in the TTBT, the US and Soviet Union agreed to bar peaceful nuclear explosions (PNEs) at these other locations with yields above 150 kilotons, as well as group explosions with total yields over 1,500 kilotons. To verify compliance, the PNET requires that states rely on national technical means of verification, share information on explosions, and grant on site access to counterparties. The TTBT and PNET entered into force on 11 December 1990. In October 1977, the US, UK, and Soviet Union returned to negotiations over a test ban. These three nuclear powers made notable progress in the late 1970s, agreeing to terms on a ban on all testing, including a temporary prohibition on PNEs, but continued disagreements over the compliance mechanisms led to an end to negotiations ahead of Ronald Reagan's inauguration as president in 1981. In October 2023, Russian president Vladimir Putin stated that since the United States had not ratified the CTBT, consideration could be given to withdrawing Russia's ratification of the treaty. Later in the month, a law revoking ratification of the CTBT was passed by the Russian parliament. On 2 November, Putin officially signed into law the withdrawal of ratification of the treaty.

Келіссөздер

Соңғы онжылдықтардағы саяси ахуалды ескере отырып, 1991 жылы Суық соғыстың аяқталуына дейін ядролық қаруды жою саласында аз ғана прогресс тіркелді. PTBT-ға қатысушы тараптар сол жылы Келісімді барлық ядролық қару сынақтарын тыйым салатын құжатқа өзгерту туралы ұсынысты талқылау үшін түзетулер жөніндегі конференция өткізді. БҰҰ Бас Ассамблеясының күшті қолдауымен 1993 жылы жан-жақты сынаққа тыйым салу шарты бойынша келіссөздер басталды.

Бала асырап алу

Келесі үш жыл бойы Шарт мәтіні мен оның екі қосымшасын дайындауға зор күш-жігер жұмсалды. Дегенмен, келіссөздер жүргізілген Қарусыздандыру жөніндегі конференция мәтінді қабылдау бойынша келісімге келе алмады. Премьер-министр Джон Ховард пен Сыртқы істер министрі Александр Даунердің басшылығымен Австралия мәтінді Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясына жіберді, онда ол жоба ретінде ұсынылды. 1996 жылдың 10 қыркүйегінде Жалпы сынақтарды тыйым салу шарты (ЖСТТ) Бас Ассамблея мүшелерінің үштен екісінен асып түсетін көпшілік дауыспен қабылданды.

Мәртебе

Келісім 1996 жылғы 10 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы тарапынан қабылданды. Оған 71 мемлекет, оның ішінде ядролық қаруға ие болуға қабілетті сегіз мемлекеттің бесеуі қол қойды. 2024 жылға дейін 178 мемлекет CTBT-ны ратификациялады, ал тағы тоғыз мемлекет оған қол қойды, бірақ ратификацияламады. Келісім-шарт 180 күн өткен соң күшіне енеді, егер келісім-шарттың 2-қосымшасында тізілген 44 мемлекет оны ратификацияласа. Бұл "2-қосымша мемлекеттері" – 1994-1996 жылдар аралығында CTBT келіссөздеріне қатысып, сол кезде ядролық электр станцияларына немесе зерттеу реакторларына ие болған мемлекеттер. 2023 жылға дейін 2-қосымшаға сәйкес тоғыз мемлекет келісім-шартты ратификацияламады: Қытай, Египет, Иран, Израиль және АҚШ келісім-шартқа қол қойды, бірақ ратификацияламады; Үндістан, Солтүстік Корея және Пәкістан оған қол қоймады; ал Ресей келісім-шартқа қол қойып, ратификациялағанмен, күшіне енуі алдында ратификациясын кері алып алды.

Бақылау

Геофизикалық және басқа технологиялар Шарттың орындалуын бақылау үшін қолданылады: сот сейсмологиясы, гидроакустика, инфразвук және радионуклидтерді бақылау. Бақылаудың алғашқы үш түрі толқын пішінін өлшеу болып табылады. Сейсмикалық бақылау әлем бойынша орналасқан 50 негізгі станциялар жүйесімен, ал қол қойған мемлекеттерде 120 қосалқы станциялармен жүзеге асырылады. Гидроакустикалық бақылау су астындағы жарылыстарды бақылау үшін гидрофондық триадалардан тұратын 11 станциялар жүйесімен жүзеге асырылады. Гидроакустикалық станциялар гидрофондардың орнына су астындағы жарылыстардан туындаған Т толқындарын өлшеу үшін сейсмометрлерді де пайдалана алады. Гидроакустикалық толқындарды ең жақсы өлшеу 1000 метр тереңдікте анықталды. Инфразвук мониторингі ықтимал ядролық жарылыстан туындаған атмосфералық қысымның өзгеруіне негізделген, 2019 жылдың тамызына қарай 41 станция сертификатталған. Инфразвук өлшемдеріндегі ең үлкен мәселелердің бірі – желдің әсерінен туындайтын шу, ол сенсордың оқиға болған-болмағанын өлшеу қабілетіне әсер етуі мүмкін. Бұл технологиялардың барлығы жер, су және атмосфераны ядролық жарылыстың кез келген белгісі үшін бақылауға пайдаланылады. Радионуклидтерді бақылау ядролық жарылыстың нәтижесінде пайда болатын радиоактивті бөлшектерді немесе инертті газдарды бақылау түрінде жүзеге асырылады. Радиоактивті бөлшектер сәуле шығарады, оны әлем бойынша орналасқан 80 станцияның кез келгені өлшеуі мүмкін. Олар ядролық жарылыстардан пайда болады және жарылыстан шаңмен бірге таралады. Егер ядролық жарылыс жер астында болса, инертті газдарды бақылау мүмкін ядролық жарылыс болған-болмағанын растау үшін қолданылуы мүмкін. Инертті газдарды бақылау радиоактивті ксенон газының артуын өлшеуге негізделген. Ксенонның әртүрлі изотоптарына 131mXe, 133Xe, 133mXe және 135Xe жатады. Барлық төрт бақылау әдісі Халықаралық бақылау жүйесін (ХҚЖ) құрайды. Статистикалық теориялар мен әдістер CTBT мониторингінің маңызды бөлігі болып табылады және верификациялық талдауға сенімділік береді. Шарт күшіне енгеннен кейін, оның орындалуына қатысты алаңдау туындаған жағдайда, тексерулер жүргізіледі. Венада (Австрия) орналасқан Кешенді сынақтарды тыйым салу туралы шарт ұйымының (CTBTO) Дайындық комиссиясы бақылау станциялары желісін құру және уақытша пайдалану, халықаралық деректер орталығын (ХДО) құру және орнындағы инспекция мүмкіндіктерін дамытуды қоса алғанда, верификациялық жүйені құру үшін құрылды. CTBTO ХҚЖ-ден ақпарат жинауға және оны талдаған және шикі деректерді мүше мемлекеттерге ядролық жарылыс болды ма, жоқ па екенін бағалау үшін ХДО арқылы таратуға жауапты. Ядролық жарылыс немесе сынақ болған жерді анықтау сияқты параметрлерді анықтау ХДО-ның ішкі мүмкіндіктерінің бірі болып табылады. Егер мүше мемлекет басқа мемлекет CTBT-ді бұзғанын мәлімдегісі келсе, ол тексеру үшін орнындағы инспекция жүргізуді талап ете алады. Бақылау желісі әлемнің барлық аймақтарында орналасқан 337 нысаннан тұрады. 2012 жылдың мамыр айына дейін 260-тан астам нысан сертификатталған. Бақылау станциялары Венадағы халықаралық деректер орталығына өңдеу және талдау үшін деректерді жібереді. Деректер Шартқа қол қойған мемлекеттерге жіберіледі.

Geophysical and other technologies are used to monitor for compliance with the Treaty: forensic seismology, hydroacoustics, infrasound, and radionuclide monitoring. The first three forms of monitoring are known as wave form measurements. Seismic monitoring is performed with a system of 50 primary stations located throughout the world, with 120 auxiliary stations in signatory states. Hydroacoustic monitoring is performed with a system of 11 stations that consist of hydrophone triads to monitor for underwater explosions. Hydroacoustic stations can use seismometers to measure T waves from possible underwater explosions instead of hydrophones. The best measurement of hydroacoustic waves has been found to be at a depth of 1000 m. Infrasound monitoring relies on changes in atmospheric pressure caused by a possible nuclear explosion, with 41 stations certified as of August 2019. One of the biggest concerns with infrasound measurements is noise due to exposure from wind, which can affect the sensor's ability to measure if an event occurred. Together, these technologies are used to monitor the ground, water, and atmosphere for any sign of a nuclear explosion. Radionuclide monitoring takes the form of either monitoring for radioactive particulates or noble gases as a product of a nuclear explosion. Radioactive particles emit radiation that can be measured by any of the 80 stations located throughout the world. They are created from nuclear explosions that can collect onto the dust that is moved from the explosion. If a nuclear explosion took place underground, noble gas monitoring can be used to verify whether or not a possible nuclear explosion took place. Noble gas monitoring relies on measuring increases in radioactive xenon gas. Different isotopes of xenon include 131mXe, 133Xe, 133mXe, and 135Xe. All four monitoring methods make up the International Monitoring System (IMS). Statistical theories and methods are integral to CTBT monitoring providing confidence in verification analysis. Once the Treaty enters into force, on site inspections will be conducted where concerns about compliance arise. The Preparatory Commission for the Comprehensive Test Ban Treaty Organization (CTBTO), an international organization headquartered in Vienna, Austria, was created to build the verification framework, including establishment and provisional operation of the network of monitoring stations, the creation of an international data centre (IDC), and development of the on site Inspection capability. The CTBTO is responsible for collecting information from the IMS and distribute the analyzed and raw data to member states to judge whether or not a nuclear explosion occurred through the IDC. Parameters such as determining the location where a nuclear explosion or test took place is one of the things that the IDC can accomplish. If a member state chooses to assert that another state had violated the CTBT, they can request an on site inspection to take place to verify. The monitoring network consists of 337 facilities located all over the globe. As of May 2012, more than 260 facilities have been certified. The monitoring stations register data that is transmitted to the international data centre in Vienna for processing and analysis. The data are sent to states that have signed the Treaty.

Кейінгі ядролық сынақтар

1996 жылы қол қоюға ашылған КТҚТ-дан бері үш ел ядролық қару сынағын жасады. Үндістан мен Пәкістан 1998 жылы екі реттен сынақ өткізді. Солтүстік Корея алты рет жарияланған сынақ жүргізді: 2006, 2009, 2013 жылдары, 2016 жылы екі рет және 2017 жылы бір рет. Солтүстік Кореяның барлық алты сынағын КТҚТ Ұйымының Дайындық комиссиясы құрған Халықаралық мониторинг жүйесі тіркеді. АҚШ Геологиялық қызметі өлшеген 5,1 магнитудалы "жасанды жер сілкінісі" арқасында Солтүстік Корея 2016 жылдың қаңтарында сынақ жасаған деген болжам бар. Солтүстік Кореяның алғашқы сәтті сутекті бомба сынағы 2017 жылдың қыркүйегінде өткен деп хабарланды. Оның жарылғыш қуаты 120 килотоннаға бағаланды.