Кіріспе

1945 жылдан бергі тарих кезеңі. Атомдық дәуір, сондай-ақ Атом заманы деп те аталады, – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1945 жылдың 16 шілдесінде Нью-Мексико штатындағы «Троица» сынағында алғашқы ядролық қарудың сынақтан өткізілуінен кейінгі тарих кезеңі. Ядролық тізбекті реакциялар 1933 жылы болжамдалған, ал алғашқы жасанды, өзін-өзі сақтайтын ядролық тізбекті реакция («Чикаго үйіндісі-1») 1942 жылдың желтоқсанында жүзеге асырылды. Алайда, «Троица» сынағы және одан кейін Хиросима мен Нагасаки қалаларын бомбалау, Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтады, ядролық технологияны кең ауқымда қолданудың алғашқы мысалы болды және әлеуметтік-саяси ойлау мен технологиялық даму бағытына терең өзгерістер әкелді. Атом энергиясы бір кезде прогресс пен қазіргі заманның символы ретінде жұмыс істесе де, 1973 жылдан бастап реакторларға тапсырыс беруі күрт азайды, себебі электр энергиясына деген сұраныс төмендеді және құрылыс құны өсті. Көптеген тапсырыстар мен жартылай дайын заводтар тоқтатылды. 1970 жылдардың соңына қарай ядролық энергетика айтарлықтай халықаралық тұрақсыздыққа ұшырады, экономикалық қиындықтар мен халықтың кеңінен қарсылығына тап болды, бұл 1979 жылғы «Үш Майл аралы» апаты және 1986 жылғы Чернобыль апатында өршіп, ядролық энергетика саласына ондаған жылдар бойы кері әсер етті.

Алғашқы жылдар

1901 жылы Фредерик Содди мен Эрнест Рутерфорд радиоактивтіліктің атомдардың бір түрінен екіншісіне өзгеру процесінің бір бөлігі екенін ашты, бұл процесте энергия бөлінеді. Содди танымал журналдарда радиоактивтіліктің потенциалды түрде "шексіз" энергия көзі екенін жазды және атомдық болашақтың көрінісін ұсынды, онда "шөлді континентті өзгертуге, мұздаған полюстерді ерітуге және бүкіл жерді күлімдеп тұрған Едем бағына айналдыруға" болады. Адамзаттың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жаһандық, утопиялық технология ретінде ядролық энергияны қамтитын "атомдық дәуір" уәдесі содан бері қайта-қайта айтылып келеді. Бірақ "Содди атом энергиясын қорқынышты жаңа қарулар жасау үшін де пайдалануға болатынын көріп тұрды". Ядролық тізбекті реакцияның концепциясы 1933 жылы, Чадвиктің нейтронды ашқаннан кейін көп ұзамай болжамдалды. Тек бірнеше жыл өткен соң, 1938 жылдың желтоқсанында Отто Хан және оның ассистенті Фриц Страссман ядролық бөлінуді ашты. Хан атом ядросының "жарылысы" болғанын түсінді. Бірінші жасанды, өздігінен жалғасатын ядролық тізбекті реакция (Чикаго пілі 1, немесе CP 1) 1942 жылдың желтоқсанында Энрико Фермидің басшылығымен жүзеге асты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

"Атомдық дәуір" деген сөз тіркесін алғаш рет "The New York Times" газетінің журналисі Уильям Л. Лоуренс қолданды. Ол алғашқы ядролық қаруды жасаған Манхэттен жобасының ресми тілшісі болды. Ол Тринити сынағына куә болды және Нагасакиге бомба тасталған кезде болды, содан кейін жаңа қарудың пайдасын жоғары бағалап, бірнеше мақала жазды. Оның бомбалауға дейінгі және кейінгі хабарлары ядролық технологияның мүмкіндіктерін жұртшылыққа түсінуге көмектесті және АҚШ пен Кеңес Одағында осы технологияны дамытуға себеп болды. 1949 жылы Кеңес Одағы алғашқы ядролық қаруын сынап көрді. 1949 жылы АҚШ Атом энергиясы комиссиясының төрағасы Дэвид Лилиентал: "Атом энергиясы – жаңа энергияны іздеу ғана емес, сонымен қатар білімге сенім адамның өмірін жаңа серпіліспен толтыра алатын адамзат тарихының жаңа кезеңі" деді.

21 ғасыр

XXI ғасырда "Атом дәуірі" деген аталым көбінесе ностальгия немесе наивтілік сезімін тудырады және көптеген тарихшылар осы терминді Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңді сипаттау үшін қолданса да, көпшілік оны 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен аяқталды деп санайды. Атом энергиясы мен қару-жарақ XXI ғасырда әлемдік саясатқа күшті ықпал етуін жалғастыруда. Кейбір ғылыми фантастика жанкүйерлері бұл терминді Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәуірді ғана емес, сонымен қатар бүгінгі күнге дейінгі заманауи тарихты сипаттау үшін де пайдаланады. Ядролық энергетика саласы реакторлардың қауіпсіздігі мен тиімділігін арттырды, сондай-ақ жаңа, қауіпсіз (бірақ көбінесе сынақтан өтпеген) реакторлардың жобаларын ұсынды, бірақ реакторлардың дұрыс жобаланып, салынып, пайдалануына кепілдік жоқ. UBS AG мәліметінше, Фукусима I ядролық апаты тіпті Жапония сияқты дамыған экономиканың да ядролық қауіпсіздікті толық меңгеруге қабілеттілігіне күмән тудырды. Террористік шабуылдар салдарынан болатын апатты сценарийлер де мүмкін. MIT-ден құралған ғылымдар аралық команданың бағалауынша, егер ядролық энергияны қолдану 2005 жылдан 2055 жылға дейін үш есеге (2%–7%) артса, осы кезеңде кем дегенде төрт ауыр ядролық апат болуы мүмкін. 2012 жылдың қыркүйегінде Фукусима апатына жауап ретінде Жапония 2030 жылға қарай ядролық энергияны толығымен тоқтатуды жариялады, бірақ бұл мақсатқа жету мүмкіндігі кейінгі Абэ үкіметі кезінде күмәнді болды. Германия 2022 жылға қарай ядролық энергияны толығымен жоюды жоспарлаған, бірақ 2021 жылы оның үлесі әлі де 11,9% құрады. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Ұлыбритания газ бен мұнайға тәуелділігін азайту мақсатында 8-ге дейін жаңа реактор салуға уәде берді және энергияның 25% ядролық жолмен өндірілетініне үміттенеді.

Хронологиясы

1979 жылы 6 мамырда Вашингтонда ядролық қаруға қарсы үлкен демонстрация өтті, онда Калифорнияның губернаторымен қоса 125 000 адам ядролық энергияға қарсы шеруге және митингке қатысты. 1979 жылы 23 қыркүйекте Нью-Йорк қаласында ядролық энергияға қарсы наразылық акциясына шамамен 200 000 адам қатысты. Ядролық энергияға қарсы наразылықтар Шорхэм, Янки Роу, Миллстоун I, Ранчо Секо, Мэн Янки және тағы да оншақты атом электр станцияларының жабылуына себеп болды. 1982 жылдың 12 маусымында Нью-Йорк қаласының Орталық паркінде миллион адам ядролық қаруға қарсы және салқын соғыс кезеңіндегі қарулану жарысын тоқтату мақсатында демонстрация өткізді. Бұл ядролық қаруға қарсы ең ірі наразылық акциясы және Америка тарихындағы ең үлкен саяси демонстрация болды. 1983 жылдың 20 маусымында Халықаралық ядролық қарусыздану күні АҚШ-тың 50 түкпілінде тойланды. 1986 жылы жүздеген адам Лос-Анджелестен Вашингтонға дейін жаяу жүріп, жаһандық ядролық қарусыздану үшін Ұлы бейбітшілік науқанын жүргізді. 1980 және 1990 жылдары Невада сынақ алаңында Невада шөліндегі тәжірибелерге байланысты көптеген наразылық акциялары мен бейбітшілік лагерлері ұйымдастырылды. 2005 жылдың 1 мамырында 40 мың ядролық қаруға және соғысқа қарсы наразылық білдірушілер Хиросима және Нагасаки атом бомбалары салынғаннан кейін 60 жыл өткен соң Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының ғимаратынан шеру етті. Бұл АҚШ-та соңғы онжылдықтардағы ең үлкен ядролық қаруға қарсы митинг болды.

Ашу және дамыту

1896 жылы Анри Беккерель уранның фотопленканы тұманды ететін белгісіз сәуле шығаруын байқады. 1898 жылы Мари Кюри торийдің ұқсас сәуле шығаруын ашты. Ол оны радиоактивтілік деп атады. 1905 жылы Альберт Эйнштейн радиоактивті құбылысты масса-энергия теңдігі ретінде түсіндіретін арнайы салыстырмалылық теориясын қалыптастырды. 1930 жылы Отто Хан "Атом – болашақ қуатының көзі ме?" деген болжаммен мақала жазды. Мақала "Дойче аллегмейн цайтунг" газетінде жарияланды. 1932 жылы Джеймс Чадвик нейтронды ашты. 1934 жылы Энрико Ферми уранды баяу нейтрондармен бомбалауды бастады; Ида Ноддак уран ядроларының жылдам нейтрондармен бомбалау кезінде ыдырайтынын болжады. (Ферми бұған мән бермеді, өйткені оның теориялық математикалық есептеулері осы нәтижені күтпеді.) 1938 жылдың 17 желтоқсанында Отто Хан және оның ассистенті Фриц Страссман уранды жылдам нейтрондармен бомбалау арқылы ядролық бөлінуді тәжірибелік түрде ашты және радиохимиялық әдістермен дәлелдеді. 1939 жылдың 6 қаңтарында Отто Хан мен Фриц Страссманн өздерінің алғашқы жарияланымдарын неміс журналы Die Naturwissenschaften-де жариялады. 1939 жылдың 10 ақпанында Отто Хан мен Фриц Страссманн Die Naturwissenschaften журналында өздерінің жаңалықтары туралы екінші мақала жариялады, онда алғаш рет "уранның бөлінуі" термині қолданылды және бөліну процесінде қосымша нейтрондардың шығарылатыны болжалды. 1939 жылдың 11 ақпанында Лиза Майтнер және оның жүйсі Отто Фриш британдық журнал Nature-де ядролық бөлінудің алғашқы теориялық түсіндірмесін жариялады, ал терминнің өзі Фриштің туындысы болды. 1939 жылдың 11 қазанында АҚШ-тың ядролық қару құруды ұсынған Эйнштейн-Сзилард хаты президент Франклин Делано Рузвельтке жеткізілді. Рузвельт 1941 жылдың 6 желтоқсанында ядролық қару құру туралы бұйрыққа қол қойды. 1941 жылдың 26 ақпанында Гленн Сиборг пен Артур Валь плутонийді ашты. 1942 жылдың қыркүйегінде генерал Лесли Гроувс Манхэттен жобасына жетекшілік етті. 1942 жылдың 2 желтоқсанында Фермидің басшылығымен алғашқы өздігінен жалғасатын ядролық тізбекті реакция АҚШ-тың Чикаго қаласындағы Чикаго Пайлы 1-де орын алды.

Ядролық қаруды орналастыру

1945 жылдың 16 шілдесі – алғашқы ядролық қару Нью-Мексико штатының Сокорро қаласының жанында плутоний түрінде жарылды, бұл Trinity сынағының сәтті өтуіне әкелді. 1945 жылдың 6 тамызында Жапонияның Хиросима қаласына тасталған Little Boy уран бомбасы жарылғанда екінші ядролық қару, және соғыста қолданылған алғашқы қару болды. 1945 жылдың 9 тамызында Жапонияның Нагасаки қаласына Fat Man плутоний бомбасы тасталғанда үшінші ядролық қару, және соғыста қолданылған екінші (қазірге дейін соңғы) қару болды. 1951 жылдың 5 қыркүйегінде АҚШ Әуе күштері "атомдық қуатпен жұмыс істейтін ұшақ" әзірлеу бойынша келісімшарт жасағанын жариялады. 1952 жылдың 1 қарашасында Эдвард Теллердің көп еңбегімен жасалған алғашқы сутекті бомба Эниветок атоллында сынақтан өтті.

"Бейбітшілік үшін атомдар"

8 желтоқсан 1953 – АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр БҰҰ Бас Ассамблеясы алдында сөйлеген сөзінде дамушы елдерге ядролық қуат беру мақсатындағы «Тыныштық үшін атомдар» бағдарламасын жариялады. 21 қаңтар 1954 – «Наутилус» атты алғашқы ядролық суасты кемесі АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Нью-Лондон қаласының жанындағы Темза өзеніне сүңгітілді. 27 маусым 1954 – КСРО-ның Обнинск қаласының жанында алғашқы атом электр станциясы жұмысын бастады. 17 қыркүйек 1954 – АҚШ Атом энергиясы комиссиясының төрағасы Льюис Л. Штраус ядролық энергияның «өлшеуге тым арзан» болатынын мәлімдеді. 17 қазан 1956 – Ұлыбританиядағы Кальдер-Холл қаласында коммерциялық мақсатта электр энергиясын өндіретін әлемдегі алғашқы ядролық электр станциясы ашылды. 29 қыркүйек 1957 – Совет Одағының Челябинск қаласындағы Майак ядролық қалдықтар сақтау резервуарының жарылуы салдарынан 200-ден астам адам қаза тапты. 270 мың адам қауіпті радиация деңгейіне ұшырады. 1957–1959 жылдар – КСРО және АҚШ екеуі де құрлық аралық баллистикалық зымырандарды (ҚАБЗ) орналастыруды бастады. 1958 жыл – Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасының ғалымы Сэмюэл Коэн энергиясының үлкен бөлігін нейтронды сәулелендіру ретінде шығаруға арналған, ерекше тактикалық ядролық қару – нейтронды бомбаны ойлап тапты. 1960 жыл – Герман Кан «Термоядролық соғыс туралы» кітабын жариялады. 1961 жылдың қарашасы – Fortune журналында Гилберт Бёрктің мақаласы жарияланды, онда Нельсон Рокфеллер, Эдвард Теллер, Герман Кан және Чет Холифилдтің АҚШ бойынша миллиондаған адамды ядролық соғыс жағдайында қорғауға жететін бетонмен қапталған жер асты паналары желісін салу жоспарлары баяндалды. 1962 жылдың 12 қазанынан 28 қазанына дейін – Кубалық зымыран дағдарысы Жерді ядролық соғысқа дейін жеткізді. 1963 жылдың 10 қазаны – Жер үстіндегі ядролық сынақтарға тыйым салатын Жарым-жартылай сынақтарға тыйым салу шарты күшіне енді. 1966 жылдың 26 тамызы – Батыс Германияның Юлих қаласында алғашқы қиыр тасты реактор іске қосылды (кейбір ядролық инженерлер қиыр тасты реактор дизайны атомдық қуатпен жұмыс істейтін көліктерге бейімделуі мүмкін деп санайды). 1967 жылдың 27 қаңтары – Ғарыш кеңістігі туралы шарт ғарышқа ядролық қару орналастыруға тыйым салады. 1968 жыл – Физик Фримен Дайсон сутекті бомбамен жұмыс істейтін Орион ядролық импульстік қозғалтқыш зымыраны пайдалана отырып, ғарыш кемесін салуды ұсынды. Зымыраның жүк көлемі 50 000 тонна, экипажы 240 адам, ол жарық жылдамдығының 3,3%-ымен қозғалып, 133 жылда Альфа Центаврға жете алады. Бұл 1968 жылғы шамамен 367 миллиард долларға, ал 2012 жылғы бағамен шамамен 2,2 триллион долларға бағаланды.

Үш Миль аралы мен Чернобыль

28 наурыз 1979 – Трой Майл Айленд апаты Трой Майл Айленд ядролық электр станциясында, Пенсильвания штатының Харрисбург қаласының жанында болды. Бұл АҚШ-та ядролық энергияға деген ынтаны төмендетіп, АҚШ-та ядролық энергияның дамуына күрт өзгеріс әкелді. 6 мамыр 1979 – Вашингтонда 125 000 адам қатысқан ядролық қаруға қарсы үлкен демонстрация өтті. 31 шілде 1991 – Суық соғыс аяқталған кезде АҚШ және Кеңес Одағы START I шартына қол қойды, осы арқылы әр тараптың орналастырылған ядролық қаруларын 6000-нан аспауға дейін азайтты. 1993 – Ресей мен АҚШ «Мегатоннан мегаваттқа» бағдарламасы туралы келісімге келді және оны 1995 жылы іске асыруды бастады. 2013 жылы бағдарлама аяқталғанда, Ресейден алынған 20 000 ядролық оқ-дәріден шығарылған 500 тонна уран қарулық сападан реакторлық сапаға айналдырылып, АҚШ-тың ядролық электр станцияларында электр энергиясын өндіруге пайдаланылды. Бұл 1995–2013 жылдар аралығында АҚШ-тың электр қуатының 10%-ын (оның ядролық энергиясының 50%-ын) қамтамасыз етті. 2006 – Гринпис ұйымының алғашқы мүшесі Патрик Мур және Стюарт Брэнд сияқты экологиялық белсенділер жаһандық жылынумен күресу үшін электр энергиясын өндіруге арналған, мысалы, кеспелі төсекті реакторлар сияқты, жаңа ядролық технологияларды пайдалануды ұсынды. 21 қараша 2006 – Францияның Кадараше қаласының жанында ITER термоядролық реакторы жобасын іске асыру басталды. Құрылыстың 2016 жылы аяқталуы күтілуде, сондай-ақ онда жүргізілетін зерттеулер 2050 жылға дейін коммерциялық термоядролық электр станцияларын енгізуге мүмкіндік береді деп үміттенілуде. 2006–2009 – Бірқатар ядролық инженерлер жаһандық жылынумен күресу үшін торий циклында жұмыс істейтін ядролық реакторларды салудың тиімдірек болатынын айта бастады. 8 сәуір 2010 – АҚШ пен Ресей Прагада Жаңа СНВ шартына қол қойды. Ол екі тараптың да әрқайсысы 1550-ден аспайтын стратегиялық ядролық қаруды азайтуын міндеттейді.

Фукусима қаласы

2011 жылдың 11 наурызында Тохоку жер сілкінісінен туындаған цунами Жапониядағы Фукусима I атом электр стансасына ауыр зақым келтіріп, бірнеше реакторларда жартылай ядролық балқуға әкелді. Көптеген халықаралық көшбасшылар осы апаттарға алаңдаушылық білдірді, ал кейбір елдер қолданыстағы ядролық энергия бағдарламаларын қайта қарастырды. 2011 жылдың 11 сәуірінде Жапония үкіметінің ядролық қауіпсіздік агенттігі бұл оқиғаны Халықаралық ядролық оқиғалар шкаласы бойынша 7-дәрежеге бағалады. Чернобыль апатынан басқа, бұл шкаладағы ең жоғары дәреже – 7-дәрежеге бағаланған жалғыз ядролық апат және осы күнге дейін ядролық саясаттағы ең үлкен өзгеріске себеп болды.

Халықтық мәдениетке әсер ету

1945 жылы «Sweet Adelines» тобының «Атомат» бөлімін Эдна Мэй Андерсон өзінің және оның әнші әпкелерінің «Бізде идеяның бір атомы мен энергияның тоны бар» деп шешкеннен кейін құрды. Атау сонымен қатар Атомдық дәуірді таныды. «Sweet Adelines» тобы құрылғаннан кейін үш күн өткен соң (1945 жылдың 13 шілдесі) алғашқы ядролық бомба, «Троица» жарылды. 5 шілде 1946 жылы Бикини атоллының атымен аталған бикини суға түсу костюмі, онда бірнеше күн бұрын, 1946 жылдың 1 шілдесінде «Крестовый путь» операциясы аталған атом бомбасын сынаған, Париждегі сән көрсетілімінде таныстырылды. 1954 жылы «Олар!» ғылыми-фантастикалық фильмінде адамзаттың гигант мутант құмырсқалардың ұясымен күресі туралы айтылады. 1954 жылы «Годзилла» ғылыми-фантастикалық фильмі жарық көрді, ол H бомбасының сынағынан кейін өзгерген, сәулеленген гигант динозавр туралы. 1957 жылдың 23 қаңтарында Уолт Дисней Продакшнс «Атом – біздің досымыз» фильмін шығарды, онда атом энергиясының керемет пайдасы көрсетілді. Бұл фильм «Диснейленд» телешоуының эпизоды ретінде көрсетілумен қатар, барлық дерлік бейби-бумерлерге мектеп аудиторияларында немесе ғылым сабақтарында көрсетілді және сол ұрпақтың ядролық энергияға деген жағымды көзқарасын қалыптастыруға ықпал етті. 1957 жылы Исмаили шиит исламының Низари сектасының қазіргі басшысы Шах Карим әл-Хусейни, Аға Хан IV, 20 жасында имаматқа кірді. Оған шәкірттері берген атақтардың бірі – «Атом дәуірінің имамы» деген атау болды. 1958 жылы Брюссельдегі дүниежүзілік көрме үшін «Атомиум» салынды. 1958 жылы бейбітшілік символын британдық ядролық қарусыздану қозғалысы үшін Джеральд Холтом жасады. 1959 жылы шыққан «Жер жағасында» атты танымал фильмде Австралияда ядролық соғыстан кейін адамзат нәсілінің жойылуын күтіп отырған адамзаттың соңғы қалдықтары көрсетілді. 1964 жылы Стэнли Кубрик режиссерлік еткен «Доктор Странжлав немесе: Қалай мен уайымдауды тоқтатып, бомбаны сүюді үйрендім» (Dr. Strangelove) ядролық соғыс туралы қара комедия жарық көрді. 1970 жылы «Гидрогендік бомбаның қызықты ойлары» атты андеграунд комиксі жарық көрді. 1982 жылы «Атомдық кафе» деректі фильмі, Атомдық дәуірдің басындағы қоғамның атом бомбасына деген көзқарасын егжей-тегжейлі баяндап, кеңінен танылды. 1982 жылы Джонатан Шеллдің «Жер тағдыры» кітабы, ядролық соғыстың салдары туралы жарық көрді. Кітап «ең күмәнмен қараған адамды да ойлап көрінбейтін нәрсеге қарсы тұруға мәжбүр етеді: адамзат пен, мүмкін, жер бетіндегі тіршіліктің көп бөлігінің жойылуына». Ең көп сатылған кітап ядролық қаруды тоқтату науқанын бастады. 1983 жылы суретші Скип Морроудың «Соңы» мультфильм кітабы, ядролық апокалипсистің жеңіл жағы туралы жарық көрді. 20 қараша 1983 жылы «Ертең» американдық телефильмі ABC телеарнасында және Кеңес Одағында көрсетілді. Фильмде АҚШ/НАТО мен Кеңес Одағы/Варшава келісімінің арасындағы ойдан шығарылған ядролық соғыс бейнеленген. Фильмнен кейін Карл Саган «планеталық гигиена» мәселесі ретінде ядролық қару санын азайту керектігін ұсынған панельдік талқылау ұсынылды. Бұл фильмді 100 миллионнан астам адам көрді және ядролық қақтығысты тоқтату науқанына көпшілік қолдауын арттыруға ықпал етті. 1990 жылдардан бастап, 1950-ші жылдардағы заманауи жиһаздарды немесе артефакттарды сатуға маманданған ностальгиялық дүкендер көбінесе «Атомдық дәуір» сөздерін дүкеннің атауының немесе жарнамасының бір бөлігі ретінде енгізді. 1997 жылы «Fallout» ойындар сериясының алғашқы ойыны шықты, онда алыс болашақтағы ядролық жойылу жаһандық шөлге әкеледі, ал ойыншы оқиғаға сәйкес осы жерде жүруге тиіс. 1999 жылы «Өткеннен жарылыс» жарық көрді. Бұл 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде жақсы жабдықталған кең сыйымдылықпен жабдықталған баспанаға кірген ядролық физик, оның әйелі мен ұлы туралы романтикалық комедиялық фильм. Олар 35 жылдан кейін 1997 жылы ғана пайда болады. Фильмде олардың қазіргі қоғамға деген көзқарасы көрсетіледі. 1999 жылы Ларри Нивен «Радуга Марс» ғылыми-фантастикалық романын жариялады. Бұл романда, 31 ғасырда, Жер «Атом дәуірі» деп аталатын даталау жүйесін қолданады, онда бірінші жыл 1945 жыл. Осылайша, біз 3053 жыл деп атайтын (романның басталған жылы) романда 1108 жыл. 2007 жылдың күзінде «Bachelor Pad Magazine», «Атомдық дәуір мәдениетінің жаңа оқшауламасы» басылымы басталды. 23 қараша 2010 жылы «Civilization V», ұзақ уақыт бойы танымал кезекпен негізделген стратегиялық ойын сериясының бесінші ойыны шықты. Ойынның көптеген дәуірлерінің бірі – атомдық дәуір, онда ойыншылар МБР, ядролық реакторлар мен су асты кемелерін, тіпті ғылыми фантастика стиліне сай ядролық қуатты роботтарды жасай алады. 25 мамыр 2018 жылы «Парману», екінші Покхран жобасы туралы үнді фильмі жарық көрді.