Кіріспе

Ядролық жарылыстан туындаған радиоактивті қалдықтардан адамдарды қорғауға арналған жабық кеңістік. Радиоактивті жарылыстан қорғаныс – ядролық жарылыстан туындаған радиоактивті қалдықтар немесе жауын-шашыннан қорғау үшін арнайы белгіленген жабық кеңістік. Мұндай көптеген бекіністер "Суық соғыс" кезеңінде азаматтық қорғаныс шаралары ретінде салынған. Ядролық жарылыс кезінде, нәтижесінде пайда болған от шарларындағы заттар буланып, жарылыстан шыққан нейтрондарға ұшырап, оларды сіңіріп, радиоактивті болады. Бұл материал жаңбырмен бірге конденсацияланып, жердегі пемзаға ұқсас шаң мен жеңіл құмды материалдарға айналады. Радиоактивті жауын альфа және бета бөлшектерімен қатар гамма сәулелерін де шығарады. Бұл жоғары радиоактивті материалдың көп бөлігі Жерге түсіп, көру қабілеті шегіндегі кез келген нәрсені радиацияға ұшыратады, бұл елеулі қауіпті құрайды. Радиоактивті жарылыстан қорғаныс бекінісі адамдардың зиянды радиоактивті жауынға ұшырауын азайту үшін, радиоактивтілік қауіпсіз деңгейге дейін төмендегенге дейін, бірнеше апта немесе айлар бойына жасалған.

Солтүстік Америка

Салқын соғыс кезінде көптеген елдер жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен маңызды әскери нысандар, мысалы, АҚШ-тағы «Грекия аралы» жобасы және Шайен тауындағы ядролық бекініс, сондай-ақ Канаданың Төтенше үкіметтік штаб-пәтері үшін жауын-шашыннан қорғаныш алаңдарын салды. Дегенмен, жер астындағы берік жертөлелері бар ғимараттарды уақытша жауын-шашыннан қорғаныш ретінде пайдалану жоспары жасалды. Мұндай ғимараттар 1961 жылы АҚШ Армиясының Инженерлік корпусының әкімшілік-логистикалық қолдау функциясының директоры Роберт В. Блейкли жасаған қызғылт сары, қара және үшбұрыштың белгісімен жабдықталды. 1956 жылы, суық соғыс кезінде, АҚШ-та ядролық шабуыл жағдайында қолданылатын сиреналар мен радио хабарларын толықтыру мақсатында Ұлттық Төтенше Дабыл Қайталағыш (NEAR) бағдарламасы әзірленді. NEAR азаматтық дабыл құрылғысы жобаланып, сынақтан өтті, бірақ бағдарлама тиімді болмады және 1967 жылы тоқтатылды. 1961 жылдың қыркүйегінде, Стюарт Л. Питтман басшылығымен, АҚШ федералды үкіметі «Қоғамдық Жауын-Шашыннан Қорғаныш» бағдарламасын бастады. Президент Кеннедидің жауын-шашыннан қорғаныш алаңдарын пайдалану туралы кеңесі 1961 жылдың қыркүйек айындағы «Life» журналында жарияланды. 1961 жылдан 1963 жылға дейін үй жауын-шашыннан қорғаныш сату өсті, бірақ кейіннен жауын-шашыннан қорғанышқа тұтынушы тауары ретінде қоғамдық наразылық туды. 1961 жылдың қарашасында «Fortune» журналында Гилберт Бёрктің ядролық соғыс жағдайында миллиондаған адамды баспана ретінде қамтамасыз ететін, бетонмен қапталған үлкен жер асты қорғаныш желісін құру жоспарларын сипаттаған мақаласы жарық көрді, онда Нельсон Рокфеллер, Эдвард Теллер, Герман Кан және Чет Холифилдтің есімдері аталды. АҚШ 1970 жылдары осы баспаналарға федералдық қаржыландыруды тоқтатты. 2017 жылы Нью-Йорк қаласы сары белгілерді алып тастауды бастады, себебі бұл бөлмелерде жеуге жарамды тағам мен қолдануға болатын дәрі-дәрмек табуы екіталай.

Атомдық

Atomitat – Техас штатының Плейнвью қаласындағы жер асты үйі. Оны Джей Суэйз жобалап, 1962 жылы құрылысы аяқталды. Үй Суық соғыс кезеңінде ядролық соғыс қаупіне байланысты жобаланған. Үй АҚШ Азаматтық қорғаныс талаптарына сәйкес келетін "атомдық мекендеу ортасы" ретінде жобаланған. Бұл ядролық пана ретінде олардың талаптарын толық қанағаттандырған алғашқы бункер үйі болды. Свейз 1964 жылы Нью-Йорк әлемдік көрмесі үшін де жер асты үйі салдырды, ол "Жер асты әлемінің үйі" деп аталды.

Еуропа

Финляндияда 600 м² ауданынан асатын барлық ғимараттарда ядролық, биологиялық және химиялық (ЯБХ) қорғаныс болуы тиіс, ал Норвегияда 1000 м² ауданынан асатын барлық ғимараттарда қорғаныс болуы керек. Бұрынғы Кеңес Одағы және басқа Шығыс блогы елдері көбінесе жер асты жолдары мен метро туннельдерін шабуыл болған жағдайда бомбадан және радиациялық қорғаныс ретінде пайдалану үшін жобалаған. Қазіргі уақытта әлемдегі ең терең метро желісі Ресейдегі Санкт-Петербургте орналасқан, оның орташа тереңдігі 60 метр, ал ең терең метро станциясы Киевтегі Арсенална станциясы, тереңдігі 105,5 метр. Германияның халықтың 3%-ы, Австрияның 30%-ы, Финляндияның 70%-ы, Швецияның 81%-ы және Швейцарияның 114%-ы қорғалған баспаналармен қамтамасыз етілген.

Швейцария

[[Файл:Сонненберг туннелі. jpg|thumb|Швейцариядағы Сонненберг туннелі әлемдегі ең ірі азаматтық ядролық қорғаныш баспанасы болды, ол соғыс немесе апат жағдайында 20 000 азаматты қорғауға арналған (азаматтық қорғаныс функциясы 2006 жылы тоқтатылды). Кейіннен заңмен 1978 жылдан кейін салынған барлық тұрғын үйлерде 700 метр қашықтықтағы 12 мегатонналық жарылысқа төтеп бере алатын ядролық баспана болуы міндеттелді. Халықты қорғау және азаматтық қорғаныс туралы федералды заң әр тұрғынның өмір сүретін жеріне жақын баспанада орналасуын талап етеді. Швейцария билігі 2006 жылға дейін Сонненберг туннелі сияқты үлкен коммуналдық баспаналарды, төрт айдан астам азық-түлік пен отынмен қамтамасыз етіп ұстады. 2006 жылға қарай жеке тұрғын үйлерде, мекемелерде және ауруханаларда 300 000-ға жуық баспана, сондай-ақ 5 100 қоғамдық баспана салынды, жалпы саны 8,6 миллион орынды құрады, бұл көрсеткіш халықтың 114% -ына тең. Әдетте, жылдам салынатын қорғаныш баспанасы – траншея болып табылады, оның мықты жабыны 1 метр (3 фут) терендікке көміледі. Траншеяның екі басында гамма сәулелерінің өтуіне жол бермейтін (олар тек түзу сызықпен ғана жүре алады) тік бұрышты пандустар немесе кіреберістер орналасқан. Жаңбырдан қорғау үшін пластик пленка бірнеше сантиметр тереңдікке көміліп, тастармен немесе кірпіштермен бекітіледі. Жарылыс есіктері ядролық жарылыстың соққы толқынын сіңіріп алып, иіліп, кейін бастапқы пішініне оралады.

Климатты бақылау

Құрғақ топырақ жақсы жылу оқшаулағыш болып табылады, бірақ бірнеше апта бойында пайдаланылса, баспана қауіпті түрде ыстыққа толып кетуі мүмкін. Дегенмен, кейбір баспаналар қосымша қорғаныш үшін ЯХБ сүзгілерін қамтиды.

Орналасқан жерлер

Тиімді қоғамдық баспаналар кейбір биік ғимараттардың ортаңғы қабаттары, тұрақтар немесе 10 қабаттан асатын ғимараттардың көпшілігіндегі жер асты деңгейі болуы мүмкін. Үстіңгі қабаттардың қалыңдығы тиімді қалқан қызметін атқаруы керек, ал баспаналанған аймақтың терезелері 1,5 км (1 миль) қашықтықтағы радиоактивті түсімдермен жабылған жерді көрмеуі тиіс. Швейцарияның бірі шешімі – таулар арқылы өтетін жол туннельдерін пайдалану, олардың кейбіреуі ондаған мың адамды қорғай алады. Радиоактивті түсімдерден қорғаныш әрқашан жер астында болуы міндетті емес. Қабырғалары мен шатыры жеткілікті түрде тығыз болғандықтан, мағыналы қорғаныс факторын қамтамасыз ететін ғимараттар радиоактивті түсімдерден қорғану үшін пайдаланылуы мүмкін.

Мазмұны

Батареямен жұмыс істейтін радио, радиоактивтік жағдайлар мен залалсыздану туралы ақпарат алуға көмектесуі мүмкін. Алайда, радио және басқа да электрондық құралдар электромагниттік импульске (ЭМИ) байланысты істен шығуы мүмкін. Мысалы, тіпті суық соғыстың қатаң кезеңінде, АҚШ-тың Төтенше жағдайлар хабар тарату жүйесіндегі шамамен 2771 радиостанцияның тек 125-і ғана ЭМИ-ден қорғалған. Сонымен қатар, 3000 бар болған Төтенше жағдайлар орталықтарының 110-ы ғана ЭМИ әсерінен қорғалды. Қазіргі уақытта АҚШ-та Төтенше жағдайлар хабар тарату жүйесі Төтенше жағдайлар ескерту жүйесімен алмастырылды. «Ядролық соғыстан аман қалу дағдылары» анықтамалығында «Дағдарысқа дейінгі ең төменгі дайындықтар» тізіміне келесілер кіреді: бір немесе бірнеше қазық қазу құралдары, шұқыр қазуға арналған пика, қосымша пышағы бар ара, балға және полиэтилен пленкасы (сонымен қатар қажетті шегелер, сым және т.б.); үйде жасалған баспананы желдетуге арналған сорғы (KAP); суға арналған үлкен ыдыстар; натрий гипохлоритінен жасалған ағартқыштың пластикалық бөтелкесі; бір немесе екі KFM (Кирни радиоактивтік жағдайды өлшегіш) және оларды пайдалану білімі; кем дегенде 2 аптаға жететін ықшам, бұзылмайтын тағам; тиімді портативті пеш; су өткізбейтін ыдыстағы ағаш сіңіргіштер; тамақты сақтау, тасымалдау және пісіруге арналған қажетті ыдыстар мен құралдар; унитаз ретінде пайдалануға арналған шлангі бар желдеткіш және ішкі қаптарға арналған ауыр пластикалық қаптар; тампондар; жәндіктерге қарсы тор және оларға жем; отбасы мүшелеріне қажетті арнайы дәрі-дәрмектер; таза калий йодиді, бөтелке және дәрі тамшытатын құрал; алғашқы көмек құралы және антибиотикалық мазь; кем дегенде 14 түнге жететін ұзақ жануға арналған шамдар (кішкентай фитильдерімен); майлы шам; фонарь және қосымша батареялар; сондай-ақ электромагниттік импульстен қорғайтын металл қорапқа салынған транзисторлық радио. Тұрғындар күн сайын әр адамға суды жеткілікті мөлшерде дайындауы керек. Көлемді контейнерлерде сақталған су, кішкентай бөтелкелерде сақталған суға қарағанда аз орын алады.

Кирнидің жауын-шашын өлшегіші

Саудадағы Гайгер санағыштары қымбатқа түседі және оларды жиі калибрлеу қажет. Дұрыс өлшемделген жоспарлармен, тек кофе банкасы немесе шелек, гипсті тақта, монофиламент балық аулау жібі және алюминий фольгасын пайдаланып, батарея немесе кәсіби калибрлеуді қажет етпейтін электрометрлік типтегі радиация өлшегіш – Кернидің радиоактивтік жауын өлшегішін жасау мүмкін. Жоспарлар Крессон Кернидің "Ядролық соғыстан аман қалу дағдылары" анықтамалығында тегін қолжетімді.

Бета (β)

Бета-сәулеленуі – кейбір радиоактивті жауын-шашыннан шығатын бөлшектерден (жоғары жылдамдықты электрондардан) тұрады. Көптеген бета-бөлшектері ауада шамамен [мәнді қосу керек] дейін, ал суда, ағашта немесе адам тінінде шамамен [мәнді қосу керек] дейін ғана өте алады, сондай-ақ алюминий фольгасын да тесіп өте алмайды. Радиоактивті жауын-шашынмен тікелей жанасудан аулақ болу бета-сәулеленуінен болатын көптеген жарақаттардың алдын алуға көмектеседі.

Гамма (γ)

Гамма-сәулесі альфа немесе бета-сәулелеріне қарағанда материя арқылы тереңірек өтеді. Типикалық бомбобекініштің дизайнының көп бөлігі гамма-сәулелерінен қорғауға бағытталған. Гамма-сәулелері жоғары атомдық саны және жоғары тығыздығы бар материалдармен жақсы сіңіріледі, бірақ гамма-сәулесінің жолындағы массаның жалпы көлеміне қарағанда ешқайсысы да маңызды емес. Сондықтан, қорғасын, алюминий, бетон, су немесе топырақ сияқты басқа қорғау материалдарының тең массасымен салыстырғанда, гамма-сәулесінен қорғау ретінде шамалы ғана жақсырақ. Кейбір гамма-сәулелері тіпті ең жақсы бомбобекініштерге де еніп өтеді. Дегенмен, дұрыс қорғаумен бомбобекініште болған кезде алынатын сәулелену дозасын айтарлықтай азайтуға болады. Белгілі бір материалдың он жартылай қалыңдығы гамма-сәулеленуді қорғалмаған кездегі деңгейінен 1/1000-нен кемге дейін төмендетуге мүмкіндік береді.

Қарулар мен ядролық апаттың салдары

Ядролық апаттың салдарынан түскен радиоактивті заттардың көп бөлігі, қарудан түскен радиоактивті заттарға қарағанда ұзаққа созылады. Корея атом энергиясын зерттеу институты сияқты, ядролық нуклидтердің жақсы тізімі әртүрлі нуклидтердің бөліну нәтижелерін қамтиды. Осы деректерден түскен жауын-шашындағы изотоптық құрамын есептеуге болады (бомбадан түскен жауын-шашындағы бөліну өнімдеріне байланысты).

Басқа мәселелер мен қарапайым жақсартулар

Адамның үйі арнайы салынған панала болмаса да, радиоактивтік түсуден қорғану деңгейін арттыру шаралары қолданылса, оны панала ретінде қарастыруға болады.

Бета- дозаны төмендету шаралары

Бета-сәулеленудің негізгі қаупі адам терісімен тікелей жанасқан немесе жақын орналасқан ыстық бөлшектерден келеді. Сонымен қатар, жұтылған немесе тыныспен ішке тартылған ыстық бөлшектер де бета-күйіктерге себеп болуы мүмкін. Сондықтан, ыстық бөлшектерді баспанаға кіргізбеу маңызды болғандықтан, кіре бергенде сыртқы киімді шешіп тастау немесе басқа да залалсыздандыру шараларын қолдану қажет. Ядролық жарылыстан кейін бірнеше күн ішінде радиоактивті бөлшектер бета-күйіктерге себеп болатын деңгейдегі радиоактивтілігін жояды. Ауыр радиациялық жауын-шашынға ұшыраған аймақтарда гамма-сәулеленудің қаупі бета-күйіктердің қаупінен әлдеқайда ұзаққа созылады.

Гамма дозасын төмендету шаралары

Адам киімімен паналауға әкелінген ластанудан туындаған гамма-дозасының қарқыны, соғыс кезеңіндегі стандарттармен салыстырғанда, паналау қабырғалары арқылы өтетін гамма-сәулеленуге қарағанда шамалы болуы мүмкін.

Жауын-шашыннан қорғаныс орындары

Баяу саусақ – азаматтық қорғаныс қызметкерлері мен инфрақұрылымының халықаралық ерекше белгісі. Ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмелер Роберт А. Хайнлайндың «Фарнхэмнің еркін жері» романында (Хайнлайн 1963 жылы Колорадо-Спрингстегі үйіне жақын жерде кең ауқымды жасырын бөлме салдырды), Дин Ингтің «Пуллинг» (Pulling Through) романы, Уолтер М. Миллердің «Лейбовицке арналған ән» романы және Дэвид Бриннің «Жер» романында маңызды орын алады. 1961 жылғы «Твайлайт Зон» эпизодындағы «Қорған», Род Серлингтің сценарийі бойынша, жасырын бөлмені пайдаланудың салдарымен айналысады. Сериалдың тағы бір эпизоды «Бір тағы да палл ұстаушы» миллионерге тиесілі ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмені көрсетті. 1985 жылғы сериалдың бейімделуінде «Shelter Skelter» эпизоды болды, онда ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлме көрсетілді. 1981 жылы эфирге шыққан «Only Fools and Horses» эпизодындағы «Орыстар келеді» деген эпизодта Дерек Троттер қорғасыннан жасалған ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлме сатып алады, содан кейін оны Кеңес Одағының шабуылынан қорқып салуға шешім қабылдайды. 1999 жылы «Өткеннен жарылыс» фильмі жарыққа шықты. Бұл 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде жақсы жабдықталған кең сыйымдылықпен жабдықталған ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмеге кірген ядролық физик, оның әйелі мен ұлы туралы романтикалық комедиялық фильм. Олар 35 жылдан кейін 1997 жылы ғана пайда болады. Фильмде олардың қазіргі қоғамға деген көзқарасы көрсетіледі. Fallout компьютерлік ойындар сериясы өте ауқымды жаһандық ядролық соғыстан кейін адам өркениетінің қалдықтарын бейнелейді; Америка Құрама Штаттары жер астындағы ядролық шабуылдан халықты қорғау үшін жарнамаланған, бірақ олардың барлығы дерлік ұзақ мерзімді адам эксперименттері үшін субъектілерді тарту үшін жасалды. Paranoia ойыны, қала көлеміндегі ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмеде өтеді, оны ақылдан адасқан компьютер басқарады. Malcolm in the Middle сериалының бір эпизодында Риз мен Дьюи үйлерінің ауласында бұрын белгісіз ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмені тауып, онда әкесі Хэлді тұтқындап, оның 1960 жылдардағы сән-салтанатына қызығады. Ресейлік жазушы Дмитрий Глуховскийдің Metro 2033 кітаптар сериясы Ресей Федерациясы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы ядролық соғыстан кейін Мәскеу мен Санкт-Петербургтің астындағы метро жүйелерінде аман қалғандардың өмірін бейнелейді. Ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмелер жиі Doomsday Preppers реалити-шоуында көрсетіледі. Хью Хоуидің «Сило» романдар сериясында тұрғындарын бастапқыда белгісіз апаттан қорғайтын кең ауқымды ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмелер бар. 2019 жылы шыққан The Tomorrow Man американдық фильмінде басты көңіл күйі үйдегі ядролық бомбадан сақтануға арналған жасырын бөлмесіне және оны пайдалануға болатын теорияларға ұмтылған оқшауланған адам туралы әңгімеленеді.