Құм шыбықтары: Phlebotomus туысы және лейшманиоз тасымалдаушысы
Phlebotomus
Құм шыбындары (Phlebotomus) – Leishmania паразитін тарататын жәндіктер. Ауру көбінесе кеміргіштерден және иттілерден адамға жуғады. Leishmania және құм шыбындары туралы толық ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Phlebotomus – Диптерлер отрядындағы Psychodidae тұқымдасына жататын "құм шыбықтары" туысы. Бұрын олар жеке Phlebotomidae тұқымдасына жатады деп есептелген, бірақ бұл баламалы жіктеме кең қолдануға ие болған жоқ.
Genus of flies
Phlebotomus is a genus of "sand flies" in the Diptera family Psychodidae. In the past, they have sometimes been considered to belong in a separate family, Phlebotomidae, but this alternative classification has not gained wide acceptance.
Эпидемиология
Ескі әлемде Phlebotomus құм құрттары леишмания ауруын таратуға негізгі жауапты. Бұл протозой паразиті – Leishmania туысының бір түрі. Лейшманиоз әдетте кеміргіштер және басқа да кішкентай жануарларда, мысалы, иттің леишманиозы сияқты канидтерде (и тұлпарлар) және гиракстарда табалады. Ұрғашы құм құрты қан сорғаннан кейін, инфекциялық жануарлардан Leishmania протозоясын тасымалдайды, осылайша ауруды жұқтырады, ал еркегі өсімдік нектарымен қоректенеді. Leishmania donovani паразиті – Үндістан, Непал және Бангладеш елдеріндегі ішкі ағза лейшманиозының (ІАЛ) негізгі себепшісі, оны Phlebotomus argentipes түрінің құм құрттары таратады. Бұл құм құрттарының түрі 1960 жылдары ДДТ-ны кеңінен қолдану арқылы безгекке қарсы күрес жүргізгенде, Үндістанда жойылудың алдында тұрды. Бірақ, он жылдан кейін олардың саны қайта өсті. Египетте екі медициналық маңызы бар түрі – Phlebotomus papatasii және P. langerni. Бұл құрттардың өмірі қысқа. Ұрғашылары түнгі уақытта қан сорады, ал еркектері өсімдік шырындарымен қоректенеді. Ересек құрттар нашар ұшады, көбінесе қысқа қашықтыққа секіріп қозғалады.
In the Old World, Phlebotomus sand flies are primarily responsible for the transmission of leishmaniasis, The protozoan parasite itself is a species of the genus Leishmania. Leishmaniasis normally finds a mammalian reservoir in rodents and other small animals such as canids (canine leishmaniasis) and hyraxes. The female sand fly carries the Leishmania protozoa from infected animals after feeding, thus transmitting the disease, while the male feeds on plant nectar. The parasite Leishmania donovani is the main causative agent of visceral leishmaniasis (VL) in India, Nepal, and Bangladesh, where it is transmitted by the sand flies of the species Phlebotomus argentipes. This species of sand flies was on the brink of elimination in India during the 1960s following the widespread use of DDT for malaria control. However, there was a resurgence in their population a decade later. In Egypt, two species of medical importance are Phlebotomus papatasii and P. langerni. These flies are short lived. Females are bloodsuckers at night; males feed on plant juices. Adults are poor fliers, they usually hop for short distances.
Морфология
Ересектердің ұзындығы 1,5–3,0 мм аралығында болады және сарғыш түсті, қара көзге ие, денелері, қанаттары мен аяқтары түкті. Овал пішіндес, сүйір қанаттары бүйірленген кеудесінде тік тұрады. Еркектерде ұзын, айқын жыныс мүшелері – қысқыштар болады. Мешіктерде анальдық тік бұрыштар жұбы бар.
Adults are about 1.5–3.0 mm long and yellowish in colour, with conspicuous black eyes, and hairy bodies, wings, and legs. The oval lanceolate wings are carried erect on the humped thorax. Males possess long prominent genital terminalia known as claspers. Females have a pair of anal recti.
Өмір циклі
Отыздан жетпіске дейін жұмыртқалар жердің жарықтары мен ойықтарына, қабырғалардың тіректеріндегі жарықтарға және жапырақ сынықтарының арасына түсіріледі. Жұмыртқалардың құрғап қалмауы үшін ылғалды орта қажет, және олар шамамен жиырма күнде жарылады. Личинкалар негізінен шөпқоректілер, олар саңырауқұлақтармен, жапырақ шөбімен, шіріген өсімдіктермен және ұсақ қоқыспен қоректенеді. Личинкаларды қара бас, сұрғылт 12 буынды денелері, бас және денесіндегі айқын қауырсын тәрізді, тармақталған қылшықтары және ішек қысқырығының ұшындағы екі жұп ұзын түктерімен тануға болады. Личинкалар үш-төрт апта ішінде төрт сатыдан өтеді, содан кейін тік қалпына келіп қуыршаққа айналады, ал соңғы личинканың терісі қуыршаққа жабысып, ұзын түктері сыртқа шығып тұрады. Суық климатта личинкалар қысқы ұйқыға кете алады. Ересек жәндіктер қуыршақтан бір-екі аптадан кейін шығады. Барлық цикл отыз-алпыс күнге созылады, егер личинкалар қысқы ұйқыға кетпесе, онда төрт-бес айға дейін созылуы мүмкін. Флеботомустың бірнеше түрінің зертханалық колониялары олардың биологиясын, мінез-құлқын, ауру тудыратын агенттермен өзара байланысын тәжірибелік зерттеу және векторларды бақылау әдістерін сынау үшін құрылған.
Batches of thirty to seventy eggs are laid in cracks and holes in the ground, in crevices in masonry and among leaf litter. The eggs require a humid environment to avoid desiccation, and hatch within about twenty days. The larvae are mainly scavengers, consuming fungi, leaf mould, rotting vegetation and detritus. The larvae are recognisable by their black heads, greyish twelve segmented bodies and conspicuous feathery, branching bristles on head and body, and two pairs of long hairs on the tip of the abdomen. The larvae pass through four instars over the course of three to four weeks, before selecting an upright position and pupating, with the final larval skin remaining attached to the pupa, the long hairs protruding. In cooler climates, the larvae may diapause over winter. Adults emerge from the pupae after about one to two weeks. The whole cycle takes thirty to sixty days unless the larvae diapause, when it may take four or five months. Laboratory colonies of several Phlebotomus species have been established for experimental study of their biology, behaviour, mutual relations with disease agents, and for testing methods of vector control.
Мінез-құлық
Ересек шыбындар түнде белсенді болады, күндіз қабық астында, жапырақтар арасында, құрғақ жапырақтардың арасында, жануарлардың қуыстарында, термит үйінділерінде және жарықтар мен тесіктерде жасырынып күтеді. Түн құрғанда олар тәтті шырыштармен және өсімдік сірлерімен қоректенеді. Аналығы көбею үшін қанға зор қажеттілік сезінеді; кейбір түрлері сүтқоректілермен, оның ішінде адамдармен, ал басқалары құстармен, жорғалаушылармен және қосмекенділермен қоректенеді. Шыбын әлсіз ұшады және құрбанды табу үшін қысқа қашықтыққа ұшады, иесіне жақын келгенде "секіріп" ұшу стилін қолданады. Кейбір құм шыбындары "сыртқы қоректі" (экзофагикалық) болып, толығымен үйден тыс өмір сүреді, ал басқалары "ішкі қоректі" (эндофагикалық) болып, үйлерге кіреді. Тропиктік аймақтарда ересек шыбындар жыл бойы көбейеді, бірақ қоңыржай климатта ересек шыбындар күзде өліп, жаңалары көктемде пайда болады. Ересек шыбындардың аузы қысқа болып келеді, сондықтан олар киімді тесіп біте алмайды.
The adult flies are nocturnal, spending the day sheltering in dark humid places such as on bark, among foliage, among leaf litter, in animal burrows, in termite mounds, and in cracks and crevices. At nightfall they emerge to feed on sugary secretions and plant sap. The female needs a blood meal before it can reproduce; some species feed on mammals including humans, while others also feed on birds, reptiles and amphibians. The fly is a weak flier and takes short flights to find a victim, adopting a "hopping" style of flight when close to a host. Some sandflies are "exophagic", living entirely out of doors, while others are "endophagic" and invade houses. In the tropics, adults may breed all year round, but in temperate climates the adults die off in the autumn and new adults emerge in the spring. The adults have short mouthparts and are unable to bite through clothing.