Кіріспе

Phlebotomus – Диптерлер отрядындағы Psychodidae тұқымдасына жататын "құм шыбықтары" туысы. Бұрын олар жеке Phlebotomidae тұқымдасына жатады деп есептелген, бірақ бұл баламалы жіктеме кең қолдануға ие болған жоқ.

Эпидемиология

Ескі әлемде Phlebotomus құм құрттары леишмания ауруын таратуға негізгі жауапты. Бұл протозой паразиті – Leishmania туысының бір түрі. Лейшманиоз әдетте кеміргіштер және басқа да кішкентай жануарларда, мысалы, иттің леишманиозы сияқты канидтерде (и тұлпарлар) және гиракстарда табалады. Ұрғашы құм құрты қан сорғаннан кейін, инфекциялық жануарлардан Leishmania протозоясын тасымалдайды, осылайша ауруды жұқтырады, ал еркегі өсімдік нектарымен қоректенеді. Leishmania donovani паразиті – Үндістан, Непал және Бангладеш елдеріндегі ішкі ағза лейшманиозының (ІАЛ) негізгі себепшісі, оны Phlebotomus argentipes түрінің құм құрттары таратады. Бұл құм құрттарының түрі 1960 жылдары ДДТ-ны кеңінен қолдану арқылы безгекке қарсы күрес жүргізгенде, Үндістанда жойылудың алдында тұрды. Бірақ, он жылдан кейін олардың саны қайта өсті. Египетте екі медициналық маңызы бар түрі – Phlebotomus papatasii және P. langerni. Бұл құрттардың өмірі қысқа. Ұрғашылары түнгі уақытта қан сорады, ал еркектері өсімдік шырындарымен қоректенеді. Ересек құрттар нашар ұшады, көбінесе қысқа қашықтыққа секіріп қозғалады.

Морфология

Ересектердің ұзындығы 1,5–3,0 мм аралығында болады және сарғыш түсті, қара көзге ие, денелері, қанаттары мен аяқтары түкті. Овал пішіндес, сүйір қанаттары бүйірленген кеудесінде тік тұрады. Еркектерде ұзын, айқын жыныс мүшелері – қысқыштар болады. Мешіктерде анальдық тік бұрыштар жұбы бар.

Өмір циклі

Отыздан жетпіске дейін жұмыртқалар жердің жарықтары мен ойықтарына, қабырғалардың тіректеріндегі жарықтарға және жапырақ сынықтарының арасына түсіріледі. Жұмыртқалардың құрғап қалмауы үшін ылғалды орта қажет, және олар шамамен жиырма күнде жарылады. Личинкалар негізінен шөпқоректілер, олар саңырауқұлақтармен, жапырақ шөбімен, шіріген өсімдіктермен және ұсақ қоқыспен қоректенеді. Личинкаларды қара бас, сұрғылт 12 буынды денелері, бас және денесіндегі айқын қауырсын тәрізді, тармақталған қылшықтары және ішек қысқырығының ұшындағы екі жұп ұзын түктерімен тануға болады. Личинкалар үш-төрт апта ішінде төрт сатыдан өтеді, содан кейін тік қалпына келіп қуыршаққа айналады, ал соңғы личинканың терісі қуыршаққа жабысып, ұзын түктері сыртқа шығып тұрады. Суық климатта личинкалар қысқы ұйқыға кете алады. Ересек жәндіктер қуыршақтан бір-екі аптадан кейін шығады. Барлық цикл отыз-алпыс күнге созылады, егер личинкалар қысқы ұйқыға кетпесе, онда төрт-бес айға дейін созылуы мүмкін. Флеботомустың бірнеше түрінің зертханалық колониялары олардың биологиясын, мінез-құлқын, ауру тудыратын агенттермен өзара байланысын тәжірибелік зерттеу және векторларды бақылау әдістерін сынау үшін құрылған.

Мінез-құлық

Ересек шыбындар түнде белсенді болады, күндіз қабық астында, жапырақтар арасында, құрғақ жапырақтардың арасында, жануарлардың қуыстарында, термит үйінділерінде және жарықтар мен тесіктерде жасырынып күтеді. Түн құрғанда олар тәтті шырыштармен және өсімдік сірлерімен қоректенеді. Аналығы көбею үшін қанға зор қажеттілік сезінеді; кейбір түрлері сүтқоректілермен, оның ішінде адамдармен, ал басқалары құстармен, жорғалаушылармен және қосмекенділермен қоректенеді. Шыбын әлсіз ұшады және құрбанды табу үшін қысқа қашықтыққа ұшады, иесіне жақын келгенде "секіріп" ұшу стилін қолданады. Кейбір құм шыбындары "сыртқы қоректі" (экзофагикалық) болып, толығымен үйден тыс өмір сүреді, ал басқалары "ішкі қоректі" (эндофагикалық) болып, үйлерге кіреді. Тропиктік аймақтарда ересек шыбындар жыл бойы көбейеді, бірақ қоңыржай климатта ересек шыбындар күзде өліп, жаңалары көктемде пайда болады. Ересек шыбындардың аузы қысқа болып келеді, сондықтан олар киімді тесіп біте алмайды.