Қансорушы кенелер: түрлері, өмірлік циклы және ауру тасымалдаушы ретіндегі ролі

Кіріспе

Буынтұқымдылар тізіміндегі кенелер тобының паразиттік кенелері

Кенелер Ixodida отрядының паразиттік кенелері болып табылады. Олар Паразитиформдылар суперқатарының құрамына кіреді. Ересек кенелердің ұзындығы жасқа, жынысына, түріне және "толығуына" байланысты шамамен 3-5 мм-ге жетеді. Кенелер – сыртқы паразиттер, сүтқоректілердің, құстардың және кейде бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділердің қанымен қоректенеді. Кенелердің пайда болу уақыты нақты белгісіз, бірақ ең көне белгілі кене қазбалары шамамен 100 миллион жыл бұрын, Бор дәуірінде табылған. Кенелер әлемде кеңінен таралған, әсіресе жылы, ылғалды климатта. Кенелер екі негізгі тұқымдасқа жатады: Ixodidae немесе қатты кенелер және Argasidae немесе жұмсақ кенелер. Nuttalliella – Оңтүстік Африкаға тән кене тұқымдасы, Nuttalliellidae тұқымдасының жалғыз өкілі және кенелердің ең алғашқы тірі түрі болып саналады. Ересек кенелердің денесі (идиосомасы) жұмыртқа немесе алмұрт пішіндес болады және тамақтанғанда қанға толады, олардың сегіз аяғы бар. Бас-көкірек және құрсақ толыққандай біріккен. Қатты кенелердің денесінің үстіңгі жағында қорғаныш қалқан (скутум) болады, ал ауыз мүшелері алдыңғы жағында орналасқан, ал жұмсақ кенелердің ауыз мүшелері денесінің астыңғы жағында орналасқан. Кенелер иіс, дене температурасы, ылғал және/немесе қоршаған ортадағы дірілдерді сезіп, қожайын болатын жануарды анықтайды. Кенелердің өмірлік циклы төрт кезеңнен тұрады: жұмыртқа, дернәсіл, нимфа және ересек. Ixodidae тұқымдасына жататын кенелер бір, екі немесе үш қожайынды өмірлік циклден өтеді. Argasidae тұқымдасына жататын кенелердің жеті нимфалық сатысы (инстарлары) болады, олардың әрқайсысы қанды қабылдауды талап етеді, сондықтан Argasidae кенелері көп қожайынды өмірлік циклден өтеді. Қанды жұтатындықтан, кенелер адамдар мен басқа жануарларға әсер ететін көптеген қауіпті аурулардың таратушысы болып табылады.

Таксономия және филогенезия

Құрттар паразиттік түрлер тобына жатады, олар негізгі құрттар тобы – акариформдардан ерекшеленеді. Екі топтың бір-бірімен, басқа арахидаларға қарағанда жақын туыс екені белгісіз, және зерттеулер көбінесе оларды тығыз байланысты емес деп көрсетеді. Паразитоформалар ішінде құрттар Холотиридамен ең жақын туыс, ол Гондвана суперконтинентін құраған құрлықта 32 сипатталған түрі бар бос тіршілік ететін қоқыс жегіштердің кішкентай тобы. Қазбаланған құрттар ерте креда кезегінің соңынан бастап табылды, көбінесе янтарьда. Ең көне табылған құрт қазбасы – аргазид құс құрты, соңғы креда кезегінен (Турон ~94-90 миллион жыл бұрын) Нью-Джерси янтарынан табылған. 105 миллион жыл бұрынғы Альбиан кезегінің янтарынан сипатталмаған жас құрт табылған. Филогенетикалық талдау көрсеткендей, барлық қазіргі құрттардың соңғы ортақ ата-бабасы шамамен 195 миллион жыл бұрын Оңтүстік жарты шарда, сол кездегі Гондванада өмір сүрген. Құрттар үш түрлі отбасыға жатады. Құрттардың көпшілігі екі отбасыға жатады: Ixodidae (қатаң құрттар) және Argasidae (жұмсақ құрттар). Үшінші қазіргі отбасы – Nuttalliellidae, ол бактериолог Джордж Нутталлдың құрметіне аталған. Ол бір ғана түрден тұрады, Nuttalliella namaqua, және осылайша монотиптік таксон болып табылады. Nuttalliella namaqua Африканың оңтүстігінде, Танзаниядан Намибия мен Оңтүстік Африкаға дейін таралған. Chitimia Dobler және басқалардың 2022 жылғы зерттеуі бойынша, тірі және жойылған құрт отбасыларының байланыстары: Ixodidae-де 700-ден астам қатаң құрттар бар, олардың қалқаны (scutum) немесе қатаң қалқаншасы бар, ол Argasidae-де жоқ. Argasidae шамамен 200 түрді қамтиды; 2010 жылға дейін қабылданған туыстар: Antricola, Argas, Nothoaspis, Ornithodoros және Otobius.

Анатомия және физиология

Кенелер, құрттар сияқты, Акари субкласына жатады, олардың ішінде негізгі соматикалық сегментация (немесе опистосома) жоқ. Керісінше, бұл паразиттік кенелер ішін кефалоторакспен (немесе просомамен) біріктіреді. Гнатосоманың ерекшеліктері – екі жұп пальпа, екі жұп хелицера және гипостома. Гипостома тұрақтандырушы рөл атқарып, кененің ауыз мүшелерін қожайынға бекітуге көмектеседі. Хелицералар – қожайынның терісін кесіп, тесуге арналған мамаиданған мүшелер, ал пальпалар – сенсорлық функцияларды атқаратын аяқ тәрізді мүшелер. Идиозоманың құрсақ жағында склериттер орналасқан, ал гонопор төртінші аяқ жұбының арасында орналасқан. Сегментацияның болмауына байланысты, идиозомадағы көздердің, аяқтардың және гонопордың орналасуы ғана орналасқан жерін анықтауға мүмкіндік береді. Ларвалық кенелер алты аяқпен шайқалады, қан сорғаннан кейін қалған екі аяғы пайда болады және нимфа сатысына жетіп, дамиды. Нимфа және ересек сатыларында кенелердің сегіз аяғы болады, олардың әрқайсысы жеті сегменттен тұрады және екі тырнақпен аяқталады. Аяқтары кейде әшекейленген және көбінесе сезімтал немесе тактильді түкшелермен жабдықталған. I аяқтың тарсусы тек қозғалыс үшін ғана емес, сонымен қатар қожайыннан шығатын иіс пен химиялық заттарды, температура мен ауа ағындарының өзгеруін сезуге қабілетті ерекше сенсорлық мүшелерді (Халлер мүшесін) қамтиды. Кенелер Халлер мүшесі арқылы қожайыннан шығатын инфрақызыл сәулелерді де сезе алады. Қозғалмай тұрғанда, олардың аяқтары денеге тығыз жабысып жатады. Кенелер өте төзімді, күшті және жақсы бейімделген жануарлар. Олар жарты сағатқа дейін дерлік вакуумда тірі қала алады. Тыныш күйдегі метаболизмінің баяу болуы оларға ұзақ уақыт бойы тамақтанбастан өмір сүруге мүмкіндік береді. 18 апта аштықтан кейін де олар сусызданудан кейін суды қайта ішу арқылы екі күндік кезеңдерде қайта тіріле алады, бірақ 36 апта аштықтан кейін сусыздануға төзімділігі күрт төмендейді. Сусызданудан сақтану үшін кенелер орманның ылғалды жерлеріне тығылады немесе сілекей бездерінен шығарылатын гигроскопиялық сұйықтықты ауыз мүшелеріне бөліп, суға тотыққан сұйықтықты қайтадан сіңіреді. Кенелер екі сағаттан астам уақытқа жоғары температураға төтеп бере алады және кем дегенде екі апта бойы орташа температурада тірі қала алады. Тіпті Антарктидада да кенелер табылды, онда олар пингвинмен қоректенеді.

Ticks, like mites, belong to the subclass Acari that lack their primary somatic segmentation of the abdomen (or opisthosoma), rather these parasitic arachnids present a subsequent fusion of the abdomen with the cephalothorax (or prosoma). Features of the gnathosoma include two palps, two chelicerae, and hypostome. The hypostome acts as stabilizer and helps to anchor the tick's mouthparts to the host. The chelicerae are specialized appendages used for cutting and piercing into the host's skin while palps are leglike appendages that are sensory in function. The ventral side of the idiosoma bears sclerites, and the gonopore is located between the fourth pair of legs. In the absence of segmentation, the positioning of the eyes, limbs, and gonopore on the idiosoma provide the only locational guidance. Larval ticks hatch with six legs, acquiring the other two after a blood meal and molting into the nymph stage. In the nymphal and adult stages, ticks have eight legs, each of which has seven segments and is tipped with a pair of claws. The legs are sometimes ornamented and usually bear sensory or tactile hairs. In addition to being used for locomotion, the tarsus of leg I contains a unique sensory structure, Haller's organ, which can detect odors and chemicals emanating from the host, as well as sensing changes in temperature and air currents. Ticks can also use Haller's organs to perceive infrared light emanating from a host. When stationary, their legs remain tightly folded against the body. Ticks are extremely tough, hardy, and resilient animals. They can survive in a near vacuum for as long as half an hour. Their slow metabolism during their dormant periods enables them to go prolonged durations between meals. Even after 18 weeks of starvation, they can endure repeated two day bouts of dehydration followed by rehydration, but their survivability against dehydration drops rapidly after 36 weeks of starvation. To keep from dehydrating, ticks hide in humid spots on the forest floor or absorb water from subsaturated air by secreting hygroscopic fluid produced by the salivary glands onto the external mouthparts and then reingesting the water enriched fluid. Ticks can withstand temperatures just above for more than two hours and can survive temperatures between for at least two weeks. Ticks have even been found in Antarctica, where they feed on penguins.

Құс тұқымдас

Нимфалар мен ересектерде капитул денеден алға қарай айқын көрінеді. Көздер слюданың шеттеріне жақын орналасқан, ал үлкен спиракулярлар төртінші аяқ жұбының сорттық бөлігінің артында орналасқан. Бұл тұқымдасқа тән қатаң қорғаныш скутелл еркектерде арқа бетінің көбін жабады, бірақ әйелдер мен нимфаларда капитулдың артында кішкентай қалқан тәрізді құрылыммен ғана шектеледі. Иксодид қожайынға жабысқанда, тістеу көбінесе ауыртпайды және әдетте байқалмайды. Олар толыққанша қанымен толғанша және түлеуге дайын болғанша сол жерде қалады; бұл процеске күндер немесе апталар қажет болуы мүмкін. Кейбір түрлер қауіпсіз жерде түлеп, қожайыннан түсіп қалады, ал басқалары бір қожайында қалып, тек жұмыртқа салғаннан кейін ғана түседі.

Аргас тұқымдас

Жұмсақ кенелердің денесі груша пішіндес немесе овал тәрізді болып келеді, алдыңғы бөлігі дөңгелек. Ауыз мүшелері үстінен көрінбейді, себебі олар ішкі бетінде орналасқан. Көбінесе орталыққа орналасқан арқалық тақтасы болады, оның қырлары айналасындағы беттен сәл жоғары шығып тұрады, бірақ әшекейленбеген. Жұмсақ кенелердің былғары қабықшасы да бар. Кішкентай дөңгелек ойықтардың орналасуы бұлшықеттердің тегінің ішкі жағына бекітілген жерлерін көрсетеді. Көздері дененің екі жағында орналасқан, спиракулумдары 3-ші және 4-ші аяқтардың арасында ашылады, ал еркек және ұрғашы кенелер жыныс тесігінің құрылысымен ғана ерекшеленеді.

Nuttalliellidae (тұмсықтылар)

Nuttalliellidae иксодидтік және аргазидтік кенелерден сыртқа қарай ілгері созылған гнатозомасы және жұмсақ, былғары тәрізді терісінің комбинациясымен ерекшеленеді. Басқа да ерекшеліктеріне стигмалардың орналасуы, кілшелердің (сеталардың) жоқтығы, күшті толқынды қабықшасы және тесікті пластиналардың пішіні жатады.

Тамақ және тамақтандыру

Құйрықшалар - эктопаразиттер және барлық қоректік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қанды тұтынады. Олар міндетті гематофагтар, тіршілік ету үшін қанды қажет етеді және өмірдің бір сатысынан екінші сатысына өту үшін қанға мұқтаж. Құйрықшалар ұзақ уақыт бойы ашқа төте баса алады, бірақ қожайын таба алмаса, әрі қарай өледі. Гематофагия кейінгі бор кезеңінде тіршілік еткен буынтұқымдыларда кем дегенде алты рет тәуелсіз дамыған; құйрықшаларда 120 миллион жыл бұрын қанмен қоректенуге бейімделу арқылы дамыған деп есептеледі. Бұл мінез-құлық құйрықшалар тұқымдарының ішінде де тәуелсіз дамыды, эволюциялық өзгерістерді қожайын-құйрықша өзара әрекеттесуі басқарады. Көптеген құйрықша түрлері, әсіресе Ixodidae, "квесттинг" деп аталатын күйінде күтіп тұрады. Квесттинг кезінде құйрықшалар үшінші және төртінші аяқтарымен жапырақтар мен шөптерге жабысады. Олар бірінші аяқтарын созып, кез келген өтіп бара жатқан қожайынды ұстап алып, оның үстіне өтуге дайын тұрады. Құйрықшаның квесттинг биіктігі қажетті қожайынның мөлшерімен байланысты; нимфалар мен кішкентай түрлер кішкентай сүтқоректілер немесе құстар кездесетін жерге жақын жерде квесттингке бейім, ал ересектер үлкен қожайындар кездесетін өсімдіктерге жоғары көтеріледі. Кейбір түрлер аңшы болып, қожайынның демалатын жеріне жақын жасырынып отырады. Оларға иіс сезу стимулы немесе басқа қоршаған ортаның белгілері келгенде, аралық беткейден жүгіріп немесе қозғалады. Басқа құйрықшалар, негізінен Argasidae, ұялы, қожайындарын ұяларында, қуыстарында немесе үңгірлерде табады. Олар иесін анықтау үшін ұялы емес түрлерге тән сондай-ақ стимулдарды пайдаланады, көбінесе дене температурасы мен иіс негізгі факторлар болып табылады. Ixodidae толыққанша толғанша өз орнында қалады. Олардың салмағы тамақтанғанға дейінгі салмағынан 200-ден 600 есеге дейін артады. Бұл кеңеюді қамтамасыз ету үшін жасушалар бөлінеді, бұл қабықшаның ұлғаюына көмектеседі. Argasidae-де құйрықшаның қабықшасы сіңірілген сұйықтықты қабылдау үшін созылады, бірақ жаңа жасушалар өспейді, құйрықшаның салмағы тамақтанбаған күйінде бес-он есеге дейін артады. Содан кейін құйрықша қожайыннан түсіп, қожайын келесі тамақ алу үшін оралғанша ұясында немесе қуысында қалады. Құйрықшалар омыртқалы жануарлардың қанынан басқа тамақ көзін пайдаланбайды, сондықтан жоғары деңгейде ақуыз, темір және тұз сіңіреді, бірақ аз мөлшерде көмірсулар, липидтер немесе витаминдер алады. Құйрықшалардың геномдары осы тамақтануға байланысты гендердің кең спектрін дамытты, бірақ олар қан ұнынан жетіспейтін маңызды витаминдерді синтездей алмайды. Осы қоректік тапшылықты жою үшін құйрықшалар міндетті қоректік эндосимбионттармен өзара әрекеттесуді дамытты. Бұл жасушаішілік симбиоздық микроорганизмдер құйрықшалармен тығыз байланысты және олардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін трансовариялық берілуді пайдаланады. Коксиелла және Франциселла эндосимбионттары алыс туысқан бактериялар болғанымен, олар құйрықшалармен бірдей В витаминдеріне негізделген қоректік өзара пайдалы қатынасқа ұқсас эволюциялық өзгеріске ұшырады. Коксиелла және Франциселла эндосимбионттарының геномдық тізбектеуі олардың үнемі үш В витаминін, яғни биотин (В7 витамині), рибофлавин (В2) және фолат (В9) өндіретінін растады. Олар құйрықшаның өмірлік циклы үшін қажет болғандықтан, бұл міндетті эндосимбионттар құйрықшаның барлық түрлерінде, кем дегенде дамудың ерте кезеңдерінде кездеседі, себебі нимфалық даму кезінде еркектерде олар екінші рет жоғалуы мүмкін.

Ticks are ectoparasites and consume blood to satisfy all of their nutritional requirements. They are obligate hematophages, and require blood to survive and move from one stage of life to another. Ticks can fast for long periods of time, but eventually die if unable to find a host. Hematophagy evolved independently at least six times in arthropods living during the late Cretaceous; in ticks it is thought to have evolved 120 million years ago through adaptation to blood feeding. This behavior evolved independently within the separate tick families as well, with differing host tick interactions driving the evolutionary change. Many tick species, particularly Ixodidae, lie in wait in a position known as "questing". While questing, ticks cling to leaves and grasses by their third and fourth pairs of legs. They hold the first pair of legs outstretched, waiting to grasp and climb on to any passing host. Tick questing heights tend to be correlated with the size of the desired host; nymphs and small species tend to quest close to the ground, where they may encounter small mammalian or bird hosts; adults climb higher into the vegetation, where larger hosts may be encountered. Some species are hunters and lurk near places where hosts may rest. Upon receiving an olfactory stimulus or other environmental indication, they crawl or run across the intervening surface. Other ticks, mainly the Argasidae, are nidicolous, finding hosts in their nests, burrows, or caves. They use the same stimuli as non nidicolous species to identify hosts, with body heat and odors often being the main factors. Ixodidae remain in place until they are completely engorged. Their weight may increase by 200 to 600 times compared to their prefeeding weight. To accommodate this expansion, cell division takes place to facilitate enlargement of the cuticle. In the Argasidae, the tick's cuticle stretches to accommodate the fluid ingested, but does not grow new cells, with the weight of the tick increasing five to tenfold over the unfed state. The tick then drops off the host and typically remains in the nest or burrow until its host returns to provide its next meal. Ticks do not use any other food source than vertebrate blood and therefore ingest high levels of protein, iron and salt, but few carbohydrates, lipids or vitamins. Ticks’ genomes have evolved large repertoires of genes related to this nutritional challenge, but they themselves cannot synthesize the essential vitamins that are lacking in blood meal. To overcome these nutritional deficiencies, ticks have evolved obligate interactions with nutritional endosymbionts. These intracellular symbiotic microorganisms are specifically associated with ticks and use transovarial transmission to ensure their persistence. Although Coxiella and Francisella endosymbionts are distantly related bacteria, they have converged towards an analogous B vitamin based nutritional mutualism with ticks. The genome sequencing of Coxiella and Francisella endosymbionts confirmed that they consistently produce three B vitamin types, biotin (vitamin B7), riboflavin (B2) and folate (B9). As they are required for tick life cycle, these obligate endosymbionts are present in all individuals of the tick species they infect, at least at early stages of development since they may be secondarily lost in males during nymphal development.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Қақпақтардың түрлері бүкіл әлемде кеңінен таралған. Олар жылы, ылғалды климатта жақсы көбейеді, себебі метаморфозға ұшырау үшін ауадағы белгілі бір деңгейде ылғалдылық қажет, ал төмен температуралар жұмыртқадан дернәсілге дамуын тежейді. Адамдар арасында қақпақтар және қақпақтар арқылы берілетін аурулардың саны артып келеді. Қақпақтар популяциясы климаттың жылынуына байланысты жаңа аймақтарға таралуда. Қақпақтардың паразиттік тіршілігі сүтқоректілердің (қапталды және плаценталы), құстардың, бауырымен жорғалаушылардың (жыландар, игуаналар және кесірткелер) және қосмекенділердің арасында кеңінен таралған. Шаруашылық жануарларының қақпақтары патогендік инфекциялар арқылы малға елеулі зиян келтіреді, қан жоғалту арқылы анемияға, сондай-ақ жүн мен теріге зақым келтіреді. Тропикалық Бонт қақпағы Африка, Кариб аймағы және басқа да бірнеше елде аурулар, әсіресе жүрек суық ауруы тарату арқылы мал мен жануарлар дүниесіне зор зиян келтіреді. Тікенді құлақ қақпағы бүкіл әлемде таралған, жас қақпақтар ірі қара малдың және түрлі жануарлардың құлақтарында қоректенеді. Қақпақтарға қолайлы орта – бұл шабынды мен орманның шектесетін жері, немесе жалпы алғанда, орман және ашық алаптар арасындағы экотон, яғни күтімсіз өтпелі тіршілік ортасы. Сондықтан қақпақтармен күресудің бір стратегиясы – орман шетіндегі жапырақтарды, бұталарды және арамшөптерді тазалау. Қақпақтар көлеңкелі, ылғалды жапырақтарды ұнатады, олар ағаштар мен бұталардың астында болады және көктемде олар жұмыртқаларын осындай жерлерге салады, ал күзде дернәсілдер пайда болып, төменгі өсімдіктерге өтеді. Шабындының шетіне ең жақын 3 метрлік аймақ – қақпақтардың қоныс аудару аймағы, онда шабындыдағы қақпақтардың 82% табылады. Экожүйе қақпақтарды қолдау үшін екі талапқа сай болуы керек: аймақтағы қожайын түрлерінің тығыздығы жеткілікті болуы керек және қақпақтардың ылғалдылығын сақтау үшін ылғалдылық жеткілікті болуы керек. Лайм ауруын таратудағы рөліне байланысты, Иксодид қақпақтары, әсіресе Солтүстік Американың I. scapularis, географиялық ақпараттық жүйелерді пайдалану арқылы зерттелді, қақпақтарға қолайлы ортаны болжау үшін модельдер жасалды. Осы зерттеулерге сәйкес, белгілі бір микроклимат ерекшеліктері – мысалы, құмды топырақ, жапырақты ағаштар, өзендер және еліктердің болуы – қақпақтардың тығыз популяциясын жақсы болжаушылар болып табылады. Қақпақтар адамдар мен басқа жануарларға әсер ететін жұқпалы аурулардың кең спектрін таратуға қабілді. Зооноздық патогендерді таситын қақпақтар көбінесе кең қожайын диапазонына ие болады. Жұқпалы агенттер тек ересек қақпақта ғана емес, сонымен қатар аналықтары көп мөлшерде шығаратын жұмыртқаларда да болуы мүмкін. Көптеген қақпақ түрлерінің таралу аймағы адамдардың, үй жануарларының және малдың қозғалысының нәтижесінде кеңейді. Табиғатта серуендеу сияқты ашық ауада белсенділіктің артуымен, көбірек адамдар мен олардың итттері қақпақтарға ұшырауы мүмкін.

Tick species are widely distributed around the world. They tend to flourish more in warm, humid climates, because they require a certain amount of moisture in the air to undergo metamorphosis, and low temperatures inhibit their development of eggs to larvae. The occurrence of ticks and tick borne illnesses in humans is increasing. Tick populations are spreading into new areas, due in part to the warming temperatures of climate change. Tick parasitism is widely distributed among host taxa, including marsupial and placental mammals, birds, reptiles (snakes, iguanas, and lizards), and amphibians. Ticks of domestic animals cause considerable harm to livestock through pathogenic transmission, causing anemia through blood loss, and damaging wool and hides. The Tropical Bont tick wreaks havoc on livestock and wildlife in Africa, the Caribbean, and several other countries through the spread of disease, specifically heartwater disease. The spinose ear tick has a worldwide distribution, the young feed inside the ears of cattle and various wildlife. A habitat preferred by ticks is the interface where a lawn meets the forest, or more generally, the ecotone, which is unmaintained transitional edge habitat between woodlands and open areas. Therefore, one tick management strategy is to remove leaf litter, brush, and weeds at the edge of the woods. Ticks like shady, moist leaf litter with an overstory of trees or shrubs and, in the spring, they deposit their eggs into such places allowing larvae to emerge in the fall and crawl into low lying vegetation. The 3 meter boundary closest to the lawn's edge are a tick migration zone, where 82% of tick nymphs in lawns are found. For an ecosystem to support ticks, it must satisfy two requirements; the population density of host species in the area must be great enough and it must be humid enough for ticks to remain hydrated. Due to their role in transmitting Lyme disease, Ixodid ticks, particularly the North American I. scapularis, have been studied using geographic information systems to develop predictive models for ideal tick habitats. According to these studies, certain features of a given microclimate – such as sandy soil, hardwood trees, rivers, and the presence of deer – were determined to be good predictors of dense tick populations. Ticks can transmit an array of infectious diseases that affect humans and other animals. Ticks that carry zoonotic pathogens often tend to have a wide host range. The infective agents can be present not only in the adult tick, but also in the eggs produced plentifully by the females. Many tick species have extended their ranges as a result of the movements of people, domesticated pets, and livestock. With increasing participation in outdoor activities such as wilderness hikes, more people and their dogs may find themselves exposed to ticks.

Өмірлік цикл

Барлық үш құйрық туысына жататын құйрықтардың өмір циклі төрт кезеңнен тұрады: жұмыртқа, дернәсіл, нимфа және ересек.

Құс тұқымдас

Иксодидтердің өмірлік циклі үш түрлі болады. Түрлеріне қарай, иксодидтер бір мезгілдік, екі мезгілдік немесе үш мезгілдік өмірлік циклге ие болуы мүмкін.

Бір қожайынды құйрықтар

Бір жануар иесінде кене өмірінің личинка, нимфа және ересек сатыларында толық аяқталады, содан кейін ғана жұмыртқа салу үшін жануар иесінен түседі. Сыртқы ортаға салынған жұмыртқалардан личинкалар шығып, бірден жануар иесін іздеп, оған бекініп, қан сорып тамақтанады. Тамақтанған личинкалар тамақтанбаған нимфаларға айналады, олар жануар иесінде қалады. Нимфалар жануар иесінің қанымен толыққаннан кейін, жыныстық жағынан жетілген ересек кенелерге айналады және тамақтану мен көбейіп жануар иесінде қалады. Ана кене толыққаннан кейін және жұмыртқа салуға дайын болған соң ғана, жұмыртқа салуға қолайлы жер іздеп жануар иесінен түседі. Осы тіршілік циклын ұстанатын кенелер бір жануар иесі кенелері деп аталады. Қысқы кене Dermacentor albipictus және мал кенесі Boophilus microplus – бір жануар иесі кенелерінің мысалдары.

Екі қоныс тегі бар құйрықтар

Екі қожайынды құрттың өмірлік циклі көбінесе екі жылға созылады. Жұмыртқа салу және жұптасу жиі иесінен бөлек, қауіпсіз жағдайда жүзеге асады.

Қияқпен жұғатын аурулар

Кенелер бактериялар, вирустар және протозоалар сияқты көптеген патогендерді тарата алады, олар кенелердің иелеріне жұғады. Бір кенеде бірнеше түрлі патоген болуы мүмкін, бұл диагноз қоюды қиындатады. Rickettsia бактериялар тұқымдасының түрлері тиф, рикетсиоз, бутондық қызба, африкалық кене тістігінен туындаған қызба, таулы аймақтағы дақтанған қызба, Флиндерс аралындағы дақтанған қызба және Австралиялық кене тифі (Квинслендтік кене тифі) ауруларына себеп болады. Басқа кене арқылы жұғатын ауруларға Лайм ауруы, Q қызуы, Колорадо кене қызуы, Крым-Конго геморрагиялық қызуы, туляремия, қайталамалы кене қызуы, бабезиоз, эрлихиоз, Бурбон вирусы және кенемен жұғатын менингоэнцефалит, сондай-ақ ірі қараның анаплазмозы және Heartland вирусы жатады. АҚШ-та Лайм ауруы – елдегі ең көп тіркелген вектор арқылы жұғатын ауру. Кейбір түрлер, әсіресе Австралиялық параличтік кене, өздігінен улы және кене параличін тудыруы мүмкін. Жұмыртқалар аналық кенелердің жұмыртқаларында патогендермен жұқтыруы мүмкін, онда кене шағылысынан кейін, алғашқы иесінен қан сорудан бұрын жұқпалы болады. Ересек кенелерді ұсақ ұшты қысқыштармен немесе арнайы кенелерді алып тастау құралдарымен алып тастауға болады, содан кейін жараны дезинфекциялау керек. Австралия мен Жаңа Зеландияда, кене инфекциялары кене реакцияларына қарағанда сирек кездесетін жерлерде, Австралазиялық Клиникалық Иммунология және Аллергия қоғамы аллергиялық/анафилактикалық реакцияларды болдырмау үшін медициналық көмекке жүгінуді немесе кенелерді орында қатып өлтіруді ұсынады. 2007 жылы зерттеу жұмысында кенелердің сүтқоректілердің етіне аллергияны анықтаған профессор Шерил ван Нунен "қысқыштар – кенелерді сығатын құрал" деген сөзді айтқан, бұл қысқыштармен кенелерді алып тастауға тырысқан адамдарға кене токсиндері туралы ескерту болды. Кенелерді унитазға жіберу, сабынды суға немесе спиртке салу, немесе оларды кейін бүктеліп тасталатын таспаға жабыстырып тастау арқылы жоюға болады. 2008 жылдан бері жүргізілген зерттеулер АҚШ-та жалғыз жұлдыз кенелерінің шағуынан туындаған қызыл ет аллергиясын (сүтқоректілердің етіне аллергия және Альфа-гал аллергиясы) анықтады. Проблеманың таралу аймағы кене таралу аймағымен бірге кеңейіп келеді. Кене арқылы жұғатын көптеген вирустар, мысалы, Крым-Конго геморрагиялық қызуы вирусы, Кьясанур орман ауруы вирусы, Алхумра геморрагиялық қызуы вирусы және Омск геморрагиялық қызуы вирусы, зертханалық ортада биологиялық қауіпсіздіктің 4-деңгейлі шараларын қажет ететіндей қауіпті деп саналады. Бұл бес деңгейлі қорғауды қамтиды, атап айтқанда, ылғалдандырылған кептіргіштердегі сақтау флакондары, қоршаған орта камералары, кенелер бөлмесі, BSL4 зертханасы. Кенелерді қауіпсіз ұстап, олардың қашып кетуіне жол бермеу үшін қолғап қораптары, жабысқақ төсемдер, вазелин тосқауылдары, қауіпсіздік костюмдері, қолғаптар, жабысқақ лента, силиконды вакуумдық май, жабысқақ тұзақ пастасы және микротор сияқты шаралар қолданылады.

Ticks can transmit many kinds of pathogens, such as bacteria, viruses, and protozoa, that infect ticks’ hosts. A tick can harbor more than one type of pathogen, making diagnosis more difficult. Species of the bacterial genus Rickettsia are responsible for typhus, rickettsialpox, boutonneuse fever, African tick bite fever, Rocky Mountain spotted fever, Flinders Island spotted fever, and Queensland tick typhus (Australian tick typhus). Other tick borne diseases include Lyme disease and Q fever, Colorado tick fever, Crimean–Congo hemorrhagic fever, tularemia, tick borne relapsing fever, babesiosis, ehrlichiosis, Bourbon virus, and tick borne meningoencephalitis, as well as bovine anaplasmosis and the Heartland virus. In the United States, Lyme disease is the most commonly reported vector borne disease in the country. Some species, notably the Australian paralysis tick, are also intrinsically venomous and can cause tick paralysis. Eggs can become infected with pathogens inside a female tick's ovaries, in which case the larval ticks are infectious immediately at hatching, before feeding on their first host. Adult ticks can be removed with fine tipped tweezers or proprietary tick removal tools, before then disinfecting the wound. In Australia and New Zealand, where tick borne infections are less common than tick reactions, the Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy recommends seeking medical assistance or killing ticks in situ by freezing and then leaving them to fall out to prevent allergic/anaphylactic reactions. Professor Sheryl van Nunen, whose research in 2007 identified tick induced mammalian meat allergy, famously said "tweezers are tick squeezers", referring to the tick toxins squeezed into people attempting to remove ticks with tweezers. Ticks can be disposed of by flushing them down the toilet, placing them in a container of soapy water or alcohol, or sticking them to tape that can then be folded over and thrown away. Research since 2008 has documented red meat allergies (mammalian meat allergy and Alpha gal allergy) in the U. S. due to lone star tick bites. The range of the problem has been expanding with the range of the tick. Many tick transmitted viruses, such as Crimean–Congo hemorrhagic fever virus, Kyasanur Forest disease virus, Alkhumra hemorrhagic fever virus, and Omsk hemorrhagic fever virus, are classified as dangerous enough to require biosafety level 4 precautions in laboratory environments. This includes five levels of containment, viz., storage vials within humidified desiccators, within environmental chambers, within a tick suite, within a BSL4 laboratory. Precautions such as glove boxes, sticky pads, Vaseline barriers, safety suits, gloves, sticky tape, silicone vacuum grease, sticky trap paste, and micro mesh are used to safely contain ticks and prevent them from escaping.

Халықты бақылау шаралары

Кенелердің ауру таратуын немесе таралуын шектеуге жасалған әрекеттер, бұрынғы КСРО-да ДДТ-ның кең қолданылуын есептемегенде, көбінесе сәтсіз аяқталды. Кенелерді бақылау мүмкіндігі бар паразит Encrytid wasp Ixodiphagus hookeri зерттелді. Ол кенелерге жұмыртқа салады; efn Plantard et al 2012 жұмысында құрттың кенеге жұмыртқа салуының және жас құрттардың кенелердің өлген денесінен шығатын тесігінің микрофотографиялары бар. Кенелердің қожайындарының жаратылыстағы жауы мен бәсекелестері жұқтырған нимфалардың тығыздығын тікелей емес жолмен азайта алады, соның арқасында кенелер арқылы берілетін аурулардың қаупі төмендейді, резервуарлық үйірлердің тығыздығы және/немесе кенелердің саны азаяды. Нидерландыда жүргізілген зерттеуде, жағалаудағы құсқұйрықтар мен орман тышқандарындағы личинкалардың саны, қызыл түлкінің (Vulpes vulpes) және тас құсқұйрықтың (Martes foina) қызметі жоғары аумақтарда азайғаны анықталды. Бұл АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы зерттеу нәтижелерін растайды, онда Лайм ауруының таралуы қызыл түлкінің тығыздығымен кері байланысты болды, мүмкін, түлкілер Borrelia burgdorferi үшін ең маңызды резервуарлық үйір болып табылатын ақ аяқты тышқандардың (Peromyscus leucopus) тығыздығын азайтуы себепті. Кенелерді бақылаудың тағы бір табиғи жолы – кебегелі тауық, олар көп мөлшерде кенелерді жейді. Олар өздерін күтіммен тазалап, көптеген кенелерді жұтып қояды; олар кенелерді жояды, олармен тамақтануға тырысатын кенелердің шамамен 90 пайызын өлтіреді. Жалпы алғанда, жоғары жануарлардың түрлік әртүрлілігі кенелер арқылы берілетін ауруларға қарсы күшті қорғау әсерін тигізеді. Кенеге қарсы жергілікті қолданылатын дәрілер жануарлар мен адамдар үшін уытты болуы мүмкін. Синтетикалық пиретроидты инсектицид фенотрин гормон аналогы метопренмен бірге мысықтар үшін танымал жергілікті бөртпе және кенеге қарсы емдеу болып табылды. Фенотрин ересек кенелерді өлтіреді, ал метопрен жұмыртқаларды өлтіреді. Кейбір өнімдер нарықтан алынып тасталды, ал басқалары жағымсыз әсерлерге себеп болады.