Кіріспе

Адам аурулары

Қабыну

Дерт алдымен қызба басталғаннан кейін екі-бес күн өткен соң көрінеді және көбінесе өте жайлы болады. Жас науқастарда қызба көбінесе егде жастағыларға қарағанда ертерек пайда болады. Көбінесе бұл қышқыл, жалпақ, қызғылт түсті, қасынуға себеп болмайтын дақтар (макулалар) ретінде білезіктерде, қолының алдыңғы бетінде және тобықтарда пайда болады. Бұл дақтар қысымға ұшырағанда ағарады және ақырында теріде көтеріңкі болады. Рокки тауларындағы дақты қызбаның ерекше қызыл, дақты (петехиальды) бөртпесі көбінесе симптомдар басталғаннан кейін алтыншы күні немесе одан кейін ғана көрінеді, бірақ бұл типтегі бөртпе Рокки тауларындағы дақты қызбасы бар науқастардың 35-60% ғана кездеседі. Адамдардың 80% - ында бөртпе қолдың немесе табанның ішкі жағында пайда болады. Дегенмен, бұл таралу аурудың барысында кейінірек пайда болуы мүмкін. Науқастардың 15% - ында бөртпе ешқашан дамымауы мүмкін.

Асқынулар

Адамдар гангрена салдарынан "танымдық жетіспеушіліктер, атаксия, гемипарез, соқырлық, саңыраулық немесе мүшелердің кесілуі" сияқты қанағаттандырмайтын мүгедектікке ұшырауы мүмкін.

Себеп

Кенелер – бұл аурудың табиғи иелері, R. rickettsii-нің резервуарлары және таратушылары болып табылады. Бактериялар негізінен кенелердің шағуы арқылы беріледі. Сирек жағдайларда, жұқпалы аурулар ұсатылған кене тіндеріне, сұйықтықтарына немесе кене нәжісіне тигеннен кейін пайда болуы мүмкін. Аналық кене R. rickettsii-ді жұмыртқаларына транс-овариалды жолмен берілуі мүмкін. Кенелер сондай-ақ, қожайынның қанымен қоректенген кезде дернәсіл немесе нимфа сатысында R. rickettsii-мен жұғулары мүмкін. Кене келесі сатыға жеткеннен кейін, R. rickettsii екінші қожайынға тамақтану кезінде берілуі мүмкін. Сонымен қатар, еркек кенелер жұптасу процесінде дене сұйықтықтары немесе сперматозоидтар арқылы аналық кенелерге R. rickettsii жұқтыруы мүмкін. Мұндай берілу түрлері жұқтырған кенелердің ұрпақтарының немесе өмірлік циклдарының сақталуын көрсетеді. Жұққаннан кейін кене патогенді өмір бойы тасымалдай алады. Рикетсиялар кене тамақтану кезінде сілекеймен беріледі. Лайм ауруы және басқа да кене арқылы берілетін патогендерден айырмашылығы, инфекцияны орнату үшін ұзақ тіркелу қажет болмайды, адам R. rickettsii-мен 2 сағатқа дейін аз уақытта жұғуы мүмкін. Жалпы алғанда, кене популяциясының шамамен 1-3% R. rickettsii-ді тасымалдайды, тіпті адамдар арасында аурудың көп бөлігі тіркелген аймақтарда да. Сондықтан R. rickettsii тасымалдайтын кенеге ұшырау қаупі төмен. Ауруды американдық ит кенесі (Dermacentor variabilis), Роки тауларындағы орман кенесі (D. andersoni), қоңыр ит кенесі (Rhipicephalus sanguineus) және Amblyomma sculptum таратады. Олардың барлығы бірдей маңызды емес, және көпшілігі белгілі бір географиялық аймақтармен шектеледі. АҚШ-та R. rickettsii-нің екі негізгі таратушысы – американдық ит кенесі және Роки тауларындағы орман кенесі. Американдық ит кенелері Роки тауларынан шығысқа қарай кеңінен таралған, сонымен қатар Тынық мұхитының жағалауындағы шектеулі аймақтарда кездеседі. Ересек американдық ит кенесінің сүйікті иелері – иттер мен орташа денелі сүтқоректілер, бірақ ол басқа ірі сүтқоректілермен, соның ішінде адамдармен де қоректенеді. Бұл кене R. rickettsii-ді адамға жұқтыратын ең көп анықталған түр. Роки тауларындағы орман кенелері (D. andersoni) Роки таулары штаттарында және Канаданың оңтүстік-батысында кездеседі. Бұл кенің өмірлік циклы толық аяқталуына үш жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Ересек кенелер негізінен ірі сүтқоректілермен қоректенеді. Дернәсілдер мен нимфалар ұсақ кеміргіштермен қоректенеді. Басқа кене түрлерінің R. rickettsii-мен табиғи түрде жұғулары немесе зертханада тәжірибелік таратушы ретінде қызмет етуі көрсетілген. Бұл түрлер R. rickettsii экологиясында аз рөл атқарады.

Қонақжайға кіру

Рикетсия рикетсиі жұқтырған қызыл тері құртының шағуы арқылы адам организміне жұғады. Басқа қызыл тері құрты арқылы жұғатын бактериялар сияқты, бұл процесс әдетте 4-6 сағатқа созылады. Алайда, кейбір жағдайларда Rickettsia rickettsii инфекциясы қызыл тері құртының тіндерімен немесе сұйықтықтарымен тікелей байланыс арқылы жұқтырылуы мүмкін. Содан кейін бактериялар рецепторға байланысты инвазия механизмі арқылы жасушалардың ішіне енуін қамтамасыз етеді. Зерттеушілер бұл механизмнің Rickettsia conorii-нің механизміне ұқсас екенін айтады. Рикетсияның бұл түрі OmpB деп аталатын жасуша бетінде көптеп кездесетін белокты пайдаланып, Ku70 деп аталатын жасуша мембранасының белогына байланысады. Бұрын хабарланғандай, Ku70 "Рикетсия" қатысында жасуша бетіне жылжуы мүмкін. Содан кейін Ku70, c Cbl E3 убиквитин лигазасымен убиквитинделеді. Бұл сигнал трандукциясының тізбегін іске қосады, нәтижесінде Arp2/3 кешені жұмыла бастайды. CDC42, белок тирозинкиназасы, фосфоинозитид-3 киназасы және Src отбасы киназалары Arp2/3-ті белсендіреді. Бұл кіреберіс орнындағы жасуша цитоскелетінің актин құрамын өзгертуге алып келеді, бұл "жіпқабат" механизмінің бір бөлігі болып табылады. Содан кейін бактериялар жасушалармен фагоцитоз арқылы жұтылып, фагосомамен оралады.

Қонақ жасушадан шығу

Хост клеткасының цитозолында бактериялар өсім үшін пайдаланатын қоректік заттар, аденозин трифосфаты, аминқышқылы және нуклеотидтер бар. Осы себеппен, сондай-ақ фаголизосомалық бірігу мен өлімді болдырмау үшін рикетсия фагосомадан шығуы керек. Фагосомадан шығу үшін бактериялар фосфолипаза D және гемолизин C секрециялайды. Бұл фагосомалық мембрананың бұзылуына әкеліп соғады және бактериялардың қашуына мүмкіндік береді. Хост клеткаларының цитоплазмасындағы ұрпақ уақытынан кейін бактериялар цитозол арқылы қозғалу үшін актинге негізделген қозғалыс қабілетін пайдаланады. Рокки таулары тұқымдас қызуы бар науқастарда зертханалық зерттеулерде тромбоциттердің санының төмендеуі, қандағы натрий концентрациясының төмендеуі немесе бауыр ферменттері деңгейінің жоғарылауы сияқты аномалиялар байқалуы мүмкін. Серологиялық зерттеулер мен тері биопсиясы диагностиканың ең жақсы әдістері саналады. Иммунофлуоресценттік антиденелер сынағы ең жақсы серологиялық сынақтардың бірі болғанымен, R. rickettsii-ге қарсы күресетін антиденелердің көпшілігі инфекциядан кейінгі алғашқы жеті күн ішінде анықталмайды. Дифференциалдық диагнозға денге, лептоспироз, чикунгуния және Зика қызуы жатады. Тетрациклинге жауап бермеу Рокки таулары тұқымдас қызуы диагнозына қарсы. Ауыр науқастарда, әсіресе бірнеше мүшелер жүйесі зақымдалған жағдайда, қызбаның төмендеуі ұзаққа созылуы мүмкін. Жақында құйрық шаққан сау адамдарға профилактикалық ем жүргізу ұсынылмайды және аурудың басталуын ғана кейінге қалдыруы мүмкін. Доксициклин (тетрациклин) – Рокки таулары тұқымдас қызуымен ауыратын науқастар үшін таңдалған дәрі. CDC мәліметінше, "дәрігерлер 8 жасқа дейінгі балаларға доксициклин тағайындамауға кеңес береді, себебі 8 жасқа дейінгі балаларда доксициклин қолданғанда тістердің боянуы мүмкін екендігі ескертіледі. Доксициклин балаларда қолдану туралы қате түсініктер балалардың рикетсия ауруларына өмірді құтқаратын ем алуына кедергі келтіреді". "Рикетсия ауруларын емдеуді кейінге қалдыру ауыр науқастануға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Балалар ересектерге қарағанда 5 есе көп өледі". 2013 жылы жүргізілген зерттеулер "балаларда доксициклиннің қысқа курстарын қолдану тістердің бояуын тудырмайтынын немесе тіс эмалін әлсірете алмайтынын" көрсетті. CDC "дәрілік этикеткадағы анық тіл балаларға өмірді құтқаратын доксициклин тағайындауда тартынбауға көмектеседі" деп атап өтті. Ал құйрықты тек 20% жағдайда табуға болады. Рокки таулары тұқымдас қызуының ауыр немесе өлімге әкелетін жағдайларымен байланысты хост факторларына жасы, еркек жынысы, африкалық немесе карибтік тегі, ұзақ мерзімді алкогольге шамадан тыс әуес болу және глюкоза-6-фосфат дегидрогеназасы (G6PD) жетіспеушілігі жатады. G6PD жетіспеушілігі – афроамерикалық ер адамдардың 12 пайызына жуығын қамтитын генетикалық жағдай. Бұл ферменттің жетіспеушілігі Рокки таулары тұқымдас қызуының ауыр жағдайларының жоғары үлесімен байланысты. Бұл сирек кездесетін клиникалық асқынулар, олар аурудың басталуынан бастап бес күн ішінде өлімге әкелуі мүмкін. 1940-шы жылдардың басында Мексиканың Синалоа, Сонора, Дуранго және Коахуила штаттарында иттер мен қоңыр ит кенесі Rhipicephalus sanguineus sensu lato арқылы тараған жағдайлар сипатталды. Ғалымдар кенені аурудың тараушысы ретінде анықтағанға дейін ондаған жылдар өтті, бірақ 1866 жылы доктор Джон Б. Букер (Миссула, МТ-да практика құрған) өзінің бір науқасының терісіне енген кенені байқады. Оның жазбалары кейін зерттеулердің бір бөлігі ретінде зерттелді. 1901 жылы доктор А. Ф. Лонгевей Монтанада "қара қызылша мәселесін" шешу үшін тағайындалды. Ол өз кезегінде досы доктор Эрл Стрейнді көмекке шақырды. Стрейн аурудың кенеден жұқтырылғанын күдіктенді. 1906 жылы Чикаго университетінен шақырылған патолог Говард Т. Рикеттс алғаш рет осы ауруды тудыратын инфекциялық организмнің (бактериядан кіші, вирустан үлкен) түрін анықтады. Ол және басқалар аурудың негізгі эпидемиологиялық ерекшеліктерін, соның ішінде кене векторларының рөлін сипаттады. Олардың зерттеулері Рокки таулары тұқымдас қызуын Рикеттс құрметіне аталған Rickettsia rickettsii тудыратынын анықтады. Рикеттс 1910 жылы Мексикада Рокки таулары тұқымдас қызуы туралы зерттеулерін аяқтағаннан кейін көп ұзамай тифтен (басқа рикетсиялық ауру) қайтыс болды. 1922 жылға дейін докторлар МакКрей мен МакКлинтик екеуі де Рокки таулары тұқымдас қызуы туралы зерттеулер жүргізген кезінде қайтыс болды, сондай-ақ Роккерфеллер институтындағы Ногучи Хидэёның көмекшісі де қайтыс болды. Зерттеу 1922 жылы батыс Монтанада, Гамильтон маңындағы Биттеррут аңғарында, губернатордың қызы мен күйеуі қызбадан қайтыс болғаннан кейін басталды. Алайда, одан бұрын, 1917 жылы доктор Ламфорд Фрикс Биттеррут аңғарына қой шаруашылығын енгізді. Оның гипотезасы қойлар кенелер мекендейтін және көбейетін биік шөптерді жейді деп болжады. АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметінің Гигиеналық зертханасының бұрынғы хирург-дәрігері Р. Р. Спенсер аймаққа жіберілді және ол 1924 жылға дейін тастап кетілген мектепте зерттеу тобына жетекшілік етті. Спенсерге Р. Р. Паркер, Билл Геттингер, Генри Коуэн, Генри Гринуп, Элмер Гринуп, Джин Хьюз, Салсбери, Керли және басқалар көмектесті, олардың ішінде Геттингер, Коуэн және Керли Рокки таулары тұқымдас қызуынан қайтыс болды. Аллергия және инфекциялық аурулар жөніндегі Ұлттық институттың бөлігі. 1922–1924 жылдардағы мектеп зертханасы, өмір циклінің әртүрлі кезеңдеріндегі кенелерге толы, кейіннен биоқауіп ретінде танылды, бірақ команда бастапқыда оны толыққанды бағаламады. Геттингер мен Коуэннің өлімі, сондай-ақ қаңқаның ұлының жақыт түсуі, жеткіліксіз биоқауіпсіздіктің салдары болды, бірақ 1920-ші жылдары қазіргідей күрделі биоқауіпсіздік жүйелері ойлап табылмайды.

Халықтық мәдениет

1936 жылы түсірілген "Ағасының әйелі" фильмінде Роберт Тейлор дәрігер рөлін ойнайды. Ол, жұқпалы аурудың қоздырғышын табуға тырысқан команданың бір бөлігі болып, джунглідегі өсімдіктерден жиналған қылыштарда таба алмай шаршайды, ал айналасында жұққан адамдар көз жұмады. Жұқтырған ешкілерден қылыштарды тексергенде, олар аурудың көзін тауып, әріптесінің өмірін сақтайды. Монтанадағы осы ауруды зерттеу 1937 жылы Эрол Флинн қатысқан "Жасыл жарық" фильмінің қосымша сюжеті болып табылады. Кейбір қаза болған зерттеушілердің есімдері айтылады және олардың суреттері көрсетіледі. "Рокки Маунтиннің дақты қызуы" 1947 жылы Republic Pictures студиясы түсірген "Дрифтвуд" фильмінің маңызды бөлігі, онда Уолтер Бреннан, Джеймс Белл, Дин Джаггер, Натали Вуд және Хобарт Кавано рольдерін сомдайды. 2013 жылдың желтоқсанында хоккейші Шейн Доанға "Рокки Маунтиннің дақты қызуы" диагнозы қойылды және ол 2014 жылдың қаңтарында ойынға оралды.

Басқа атаулары

Басқа елдердегі Рокки таулары қызбасының синонимдері: "кене тифі", "Тобія қызбасы" (Колумбия), "Сан-Паулу қызбасы" немесе "макулоза қызбасы" (Бразилия) және "манчада қызбасы" (Мексика).