Құмырсқа безгегі және оның алдын алу жолдары

Кіріспе

Медициналық жағдай

Эпидемиялық тиф, сондай-ақ құрт арқылы тарайтын тиф деп те аталады, себебі бұл ауру соғыстар мен табиғи апаттардан кейін, тұрмыстық жағдайлардың нашарлауы салдарынан жиі эпидемияларға алып келеді. Эпидемиялық тиф адамдарға инфекция жұқтырған дене құрттары арқылы таралады, ал эндемиялық тиф көбінесе блохалар арқылы жұғады. Тиф өнеркәсіптік дамыған елдерде сирек кездеседі. Ол негізінен Африканың орталық және шығыс бөлігінің, сондай-ақ Орталық және Оңтүстік Американың суық, таулы аймақтарында таралған. Бұл аурудың қоздырғышы – Rickettsia prowazekii, оны адам денесі құрты (Pediculus humanus corporis) таратады. Емделмеген тиф жағдайларында өлім-жітім көрсеткіші шамамен 40% құрайды.

Белгілері мен симптомдары

Бұл аурудың белгілері, себепші организммен байланысқа түскеннен кейін әдетте 2 апта ішінде басталады. Белгілері/симптомдары мыналарды қамтиды: Инкубациялық кезеңі бірден екі аптаға дейін. R. prowazekii құрғаған бит нәжісінде көптеген күн бойы тірі қалуға және вируленттілігін сақтауға қабілетті. Тиф біртінде битті өлтіреді, бірақ ауру өлген битте де көптеген апталар бойы тірі қалады. Ол, қан ішкен жұқпалы биттердің ішін ұнтақтады. Дегенмен, оны өндіру өте қауіпті болды және осымен айналысатын адамдарға жұғу қаупі жоғары еді. 1938 жылы Herald R. Cox жұмыртқа сарысын қолданатын, қауіпсіз жаппай өндіріс әдісін жасады. Бұл вакцина 1943 жылға қарай кеңінен қолжетімді болып, белсенді түрде пайдаланылды.

Диагностика

10 күннен кейін IFA, ELISA немесе ПТР оң болса.

Емдеу

Инфекция антибиотиктермен емделеді. Пациентті тұрақтандыру үшін көктамырлық сұйықтықтар мен оттегі қажет болуы мүмкін. Емделмеген және емделген өлім-сырт арасында елеулі айырмашылық бар: емделмегендердің шамамен 60%-ы, ал антибиотиктермен емделгендердің 0%-ға жуық, инфекцияның бастапқы күнінен бастап 8 күн ішінде. Тетрациклин, хлорамфеникол және доксициклин көбінесе қолданылады. Алдын алу және емдеудің ең қарапайым әдістері денедегі тынышсыздықтардың таралуын болдырмауға бағытталған. Киімді толық ауыстыру, зақымдалған киімді ыстық сумен жуу және кейде жақында қолданылған төсек жаймаларын дезинфекциялау тиф ауруының алдын алуға көмектеседі, себебі бұл ықтимал жұққан тынышсыздықтарды жояды. 7 күн бойы киілмеген және жуылмаған киімдер де тынышсыздықтар мен олардың жұмыртқаларының өліміне себеп болады, себебі олардың адам иесіне қол жеткізуі мүмкін емес. Тынышсыздықтардың алдын алудың тағы бір жолы - зақымдалған киімді 10% ДДТ, 1% малатион немесе 1% перметриннен тұратын ұнтақпен шаңдау, бұл тынышсыздықтар мен олардың жұмыртқаларын өлтіреді. Тифтің алғашқы сипаттамасы, шамамен, 1083 жылы Италияның Салерно қаласының жанындағы Ла-Кава аббаттығында жасалған. 1546 жылы флоренциялық дәрігер Джироламо Фракасторо вирустар мен жұқпалы аурулар туралы өзінің танымал «De Contagione et Contagiosis Morbis» трактатында тифті сипаттады. Тифті Еуропаға Кипрде соғысқан сарбаздар әкелді. Аурудың ең сенімді сипаттамасы 1489 жылы Гранада соғысы кезінде Гранада әмірлігін католик монархтары қоршаған кезде пайда болды. Бұл есептерде қызба, қолдарда, арқада және кеудеде қызыл дақтар, сананың шатасуы, гангреналық жаралар және шіріген еттің иісі туралы айтылады. Қоршау кезінде католиктер жаудың шабуылынан 3000 адамды жоғалтты, ал тағы 17000 адам тифтен қайтыс болды. Тиф түрмелерде де жиі кездесетін (және тынышсыздықтардың оңай таралатын жағдайында), онда ол «Түрме қызбасы» немесе «Жазалау ошағы қызбасы» деп белгілі болды. Түрме қызбасы көбінесе тұтқындар қараңғы, лас бөлмелерде жиі жиналған кезде пайда болады. Келесі сот отырысына дейін түрмеге қамау көбінесе өлім жазасына теңестірілді. Тиф өте жұқпалы болғандықтан, сотқа әкелінген тұтқындар кейде сотты да жұқтыратын. Оксфордтағы 1577 жылғы қара қазылыстан кейін 510-нан астам адам эпидемиялық тифтен қайтыс болды, оның ішінде спикер Роберт Белл, қазынашылықтың лорд-бароны. 1577 және 1579 жылдар аралығында ағылшын халқының шамамен 10%-ы осы аурудан көз жұмды. Таунтонда өткен ораза айындағы сот отырысында (1730 ж.) тиф қазынашылықтың лорд-бароны, Сомерсеттің жоғары шерифі, сержант және жүздеген басқа адамдардың өліміне себеп болды. Бұл патшалықта 241 адам өлім жазасына кесілген, бірақ түрмеде өлген тұтқындардың саны барлық жазалаушылардың санынан асып түсті. 1759 жылы ағылшын билігі жыл сайын түрмедегілердің төрттен бірі түрме қызбасынан қайтыс болатынын бағалады. Лондонда тиф жиі Ньюгейт түрмесінің нашар күтімдегі тұтқындары арасында пайда болып, қала тұрғындарына тарады.

The infection is treated with antibiotics. Intravenous fluids and oxygen may be needed to stabilize the patient. There is a significant disparity between the untreated mortality and treated mortality rates: 10 60% untreated versus close to 0% treated with antibiotics within 8 days of initial infection. Tetracycline, chloramphenicol, and doxycycline are commonly used. Some of the simplest methods of prevention and treatment focus on preventing infestation of body lice. Completely changing the clothing, washing the infested clothing in hot water, and in some cases also treating recently used bedsheets all help to prevent typhus by removing potentially infected lice. Clothes left unworn and unwashed for 7 days also result in the death of both lice and their eggs, as they have no access to a human host. Another form of lice prevention requires dusting infested clothing with a powder consisting of 10% DDT, 1% malathion, or 1% permethrin, which kill lice and their eggs. The first description of typhus was probably given in 1083 at La Cava abbey near Salerno, Italy. In 1546, Girolamo Fracastoro, a Florentine physician, described typhus in his famous treatise on viruses and contagion, De Contagione et Contagiosis Morbis. Typhus was carried to mainland Europe by soldiers who had been fighting on Cyprus. The first reliable description of the disease appears during the siege of the Emirate of Granada by the Catholic Monarchs in 1489 during the Granada War. These accounts include descriptions of fever and red spots over arms, back and chest, progressing to delirium, gangrenous sores, and the stench of rotting flesh. During the siege, the Catholics lost 3,000 men to enemy action, but an additional 17,000 died of typhus. Typhus was also common in prisons (and in crowded conditions where lice spread easily), where it was known as Gaol fever or Jail fever. Gaol fever often occurs when prisoners are frequently huddled together in dark, filthy rooms. Imprisonment until the next term of court was often equivalent to a death sentence. Typhus was so infectious that prisoners brought before the court sometimes infected the court itself. Following the Black Assize of Oxford 1577, over 510 died from epidemic typhus, including Speaker Robert Bell, Lord Chief Baron of the Exchequer. The outbreak that followed, between 1577 and 1579, killed about 10% of the English population. During the Lent assize held at Taunton (1730), typhus caused the death of the Lord Chief Baron of the Exchequer, the High Sheriff of Somerset, the sergeant, and hundreds of other persons. During a time when there were 241 capital offences, more prisoners died from 'gaol fever' than were put to death by all the public executioners in the realm. In 1759 an English authority estimated that each year a quarter of the prisoners had died from gaol fever. In London, typhus frequently broke out among the ill kept prisoners of Newgate Gaol and moved into the general city population.

19 ғасыр

Британ аралдарында және бүкіл Еуропада эпидемиялар болды, мысалы, Англия азаматтық соғысы, отыз жылдық соғыс және Наполеон соғыстары кезінде. Көптеген тарихшылар Наполеонның Ресейге жасаған әскери жорығын тоқтатуының себебі аштық немесе суық емес, оның әскерлері арасындағы тиф індеті болды деп санайды. Ирландияда 1816 және 1819 жылдар аралығында, сондай-ақ 1830-шы жылдардың соңында ірі эпидемия болды. 1846-1849 жылдар аралығында Ұлы Ирландия ашаршылығы кезінде тағы бір ірі тиф эпидемиясы орын алды. Ирландиялық тиф Англияға тарады, онда оны кейде "ирландтық қызбасы" деп атады және оның күшті таралуымен ерекшеленді. Құрттардың кең таралғандығы мен олардан құтылу мүмкін болмағандықтан, ол барлық әлеуметтік топтардың өкілдерін қамтыды, бірақ ең төменгі немесе "жуылмаған" әлеуметтік топтарға ерекше зиян келтірді. Оны Солтүстік Америкаға ашаршылықтан қашқан көптеген ирланд босқындары әкелді. Канадада 1847 жылғы Солтүстік Америкадағы тиф эпидемиясы 20 000-нан астам адамды, негізінен ирланд иммигранттарын қамтыды, олар науқас кемелерде және карантиннің басқа да түрлерінде, қызба сарайларында ауруға шалдықты. 1853-1856 жылдардағы Қырым соғысы кезінде тифтен шамамен 900 000 адам қайтыс болды. АҚШ-та 1837 жылы Филадельфияда тиф эпидемиясы болды. Франклин Пирстің ұлы 1843 жылы Нью-Гэмпшир штатының Конкорд қаласында тифтен қайтыс болды. 1865-1873 жылдар аралығында Балтимор, Мемфис және Вашингтон қалаларында бірнеше эпидемия орын алды. Тиф ауруы Америка Азамат соғысы кезінде де көптеген өлімге себеп болды, бірақ АҚШ Азамат соғысы кезіндегі "лагерь қызбасының" ең көп таралған себебі тиф емес, оба болды. Оба – тифтен мүлдем басқа ауру. Көбінесе екі тараптан да жараланғандарға қарағанда, аурудан көбірек адам қайтыс болды. Дәрігер, антрополог және тарихшы Рудольф Карл Вирхов Жоғарғы Силезияда тиф індетін бақылауға тырысып, осы туралы 190 беттік есеп жазды. Ол індеттің себебі жеке емдеу немесе тұрғын үй, тамақ немесе киімге енгізілген шағын өзгерістер емес, кедейлік мәселесін тікелей шешуге бағытталған кең ауқымды құрылымдық өзгерістер екеніне келді. Вирховтың Жоғарғы Силезиядағы тәжірибесі оны "Медицина – әлеуметтік ғылым" деген тұжырымға әкелді. Оның есебі Германияның денсаулық сақтау саясатында өзгерістерге ықпал етті.

Epidemics occurred in the British Isles and throughout Europe, for instance, during the English Civil War, the Thirty Years' War, and the Napoleonic Wars. Many historians believe that the typhus outbreak among Napoleon's troops is the real reason why he stalled his military campaign into Russia, rather than starvation or the cold. A major epidemic occurred in Ireland between 1816 and 1819, and again in the late 1830s. Another major typhus epidemic occurred during the Great Irish Famine between 1846 and 1849. The Irish typhus spread to England, where it was sometimes called "Irish fever" and was noted for its virulence. It killed people of all social classes since lice were endemic and inescapable, but it hit particularly hard in the lower or "unwashed" social strata. It was carried to North America by the many Irish refugees who fled the famine. In Canada, the 1847 North American typhus epidemic killed more than 20,000 people, mainly Irish immigrants in fever sheds and other forms of quarantine, who had contracted the disease aboard coffin ships. As many as 900,000 deaths have been attributed to the typhus fever during the Crimean War in 1853–1856,

In the United States, a typhus epidemic struck Philadelphia in 1837. The son of Franklin Pierce died in 1843 of a typhus epidemic in Concord, New Hampshire. Several epidemics occurred in Baltimore, Memphis, and Washington, D. C. between 1865 and 1873. Typhus fever was also a significant killer during the American Civil War, although typhoid fever was the more prevalent cause of US Civil War "camp fever." Typhoid is a completely different disease from typhus. Typically more men died on both sides of disease than wounds. Rudolph Carl Virchow, a physician, anthropologist, and historian attempted to control an outbreak of typhus in Upper Silesia and wrote a 190 page report about it. He concluded that the solution to the outbreak did not lie in individual treatment or by providing small changes in housing, food or clothing, but rather in widespread structural changes to directly address the issue of poverty. Virchow's experience in Upper Silesia led to his observation that "Medicine is a social science". His report led to changes in German public health policy.

20 ғасыр

Тиф Польшада және бірнеше көршілес елдерде Бірінші дүниежүзілік соғысқа (1914–1918 жж.) дейін эндемикалық болды. Соғыс кезінде және одан кейін көп ұзамай, эпидемиялық тиф Ресейде үш миллионға жуық адамның өліміне себеп болды, ал Польша мен Румынияда бірнеше миллион азамат қайтыс болды. 1914 жылдан бастап көптеген әскерлер, тұтқындар, тіпті дәрігерлер де жұқты, және Сербияда кем дегенде 150 000 адам тифтен қайтыс болды, олардың 50 000-ы тұтқындар еді. Батыс майданындағы әскерлер үшін дезинфекциялық станциялар құрылды, бірақ ауру Шығыс майданындағы әскерлерді қиратты. Жұқтырғандардың арасындағы өлім-жұлым көрсеткіші әдетте 10-дан 40 пайызға дейін болды, және науқастарға күтім жасайтындар үшін бұл ауру өлімнің басты себебі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және ақтар мен қызылдар арасындағы Ресей азаматтық соғысы кезінде 1918–1922 жылдар аралығында Ресейде 20–30 миллион жағдайдың ішінде тиф эпидемиясы 2–3 миллион өлімге әкелді. Тиф Екінші дүниежүзілік соғыста жүз мыңдаған адамның өліміне себепкер болды. Ол 1941 жылы Ресейге басып кірген "Барбаросса" операциясы кезінде Германия армиясына соққы берді.

21 ғасыр

2005 жылғы зерттеу Францияның Марсель қаласындағы екі баспанадағы үйсіз адамдардың арасында R. prowazekii антиденелерінің серопревалендігін анықтады. Зерттеуде "эпидемиялық тиф және қайталамалы қызбаның ерекше белгілері" тіркелді.

Вакцинаның тарихы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тифке қарсы вакциналарды дамыту жөніндегі маңызды жұмыстар басталды, себебі тиф өлім-жітімнің жоғары деңгейіне алып келді және майдандағы әскерлердің денсаулығы мен әскери дайындығына қауіп төндірді. Тифке қарсы вакциналар, сол заманғы басқа вакциналар сияқты, тірі немесе өлтірілген вакциналар деп жіктелетін.

Кедейлік және жер аудару

CDC адам эпидемиялық тифтің белсенді ошақтары ретінде Оңтүстік Американың Анд аймақтары мен Африканың кейбір бөліктерін тізімдейді. Алайда, CDC АҚШ-та тек ұшқыр тиін (CDC) қатысты белсенді энзоотикалық циклді мойындайды. Эпидемиялық тиф көбінесе дамып келе жатқан елдермен байланысты деп есептелсе де, Хьюстон қаласындағы үйсіз адамдардың серологиялық тексеруі эпидемиялық және мысық тифін тудыратын бактериялық патогендерге ұшырағандығын көрсетті. Францияның Марсель қаласында 930 үйсіз адамға жасалған зерттеуде R. prowazekii-ге қарсы серопозитивтіліктің жоғары деңгейі және үйсіздер арасындағы құрттардан жұғатын инфекциялардың жоғары таралуы анықталды. Тиф дамыған елдердегі үйсіздер арасында көбірек таралған. Үйсіздердің арасында тифтің кең таралғандығына себебі – олардың штаттар мен елдер арасында көшіп-қонып жүруі, осы қозғалыстармен бірге инфекция қаупін таратуы. Бұл қауіп босқындарға да қатысты, олар елдер арасында саяхат жасайды, көбінесе тығыз жағдайда тұрады және тифпен жұқтырылған құрттарға шалдығу қаупін азайту үшін қажетті гигиеналық талаптарды сақтай алмайды. Тиф жұқтырған құрттар киімде тіршілік ететіндіктен, тифтің таралуына ауа райы, ылғалдылық, кедейлік және гигиенаның нашарлығы да әсер етеді. Құрттар, демек тиф, әсіресе қыс және көктемнің басында көбірек таралған. Осы маусымдарда адамдар көп қабат киім киеді, бұл құрттарға иесінен жасырынуға қолайлы жағдай жасайды. Бұл, әсіресе, кедейлікпен күресіп жатқан адамдар үшін қиындық тудырады, себебі олар көбінесе бірнеше жиынтық киімге ие болмайды, бұл жақсы гигиеналық әдеттерді сақтауға және құрттардың таралуын болдырмауға кедергі келтіреді.