Шагаз ауруы: себептері, белгілері және емдеу жолдары

Кіріспе

Сүтқоректілердің паразиттік ауруы

Алдын алу шаралары құрт-құрттарды жоюға және олардың шағуынан сақтануға бағытталған. Сондай-ақ, қан құю үшін қолданылатын қанды тексеру де алдын алу шараларының бірі болып табылады. Аурудың бастапқы кезеңдерін бенздидазол немесе нифуртимокс препараттарымен емдеуге болады, егер инфекция жұққаннан кейін дереу берілсе, бұл препараттар әдетте ауруды толыққанды емдейді, бірақ Шагас ауруына шалдыққан уақыт ұзарған сайын тиімділігі төмендейді. Созылмалы ауру кезінде қолданылған дәрілер симптомдардың соңғы сатысына жеткен кездегі дамуын тежеуге немесе алдын алуға көмектеседі. Бенздидазол мен нифуртимокс көбінесе тері аурулары, ас қорыту жүйесінің тітіркенуі және неврологиялық бұзылыстар сияқты жанама әсерлерге себеп болады, бұл емдеуді тоқтатуға алып келуі мүмкін. Шагас ауруына қарсы жаңа препараттар жасалуда, ал жануарлар моделінде зерттелген экспериментальді вакциналардың көпшілігі инфекция жұқтырғанын білмейді. Іріктеп көші-қондар Шагас ауруын АҚШ және көптеген Еуропа елдері сияқты жаңа аймақтарға таратты. Бұл ауруды алғаш 1909 жылы бразилиялық дәрігер Карлос Шагас сипаттаған, және оның атымен аталады.

Белгілері мен симптомдары

Шагастың ауруы екі сатыда дамиды: жұмыртқалық бездің шағуынан кейін бір-екі апта ішінде пайда болатын жедел сатысы және көп жылдар бойы дамитын созылмалы сатысы. Симптомдар мен белгілеріне қызба, жалпы әлсіздік, бас ауруы, бауыр, көкбауыр және лимфа түйіндерінің үлғаюы жатады. Сирек жағдайларда (1–5% азырақ) жұқтырған адамдарда жүрек бұлшықетінің қабынуы, жүрек айналысында сұйықтық жиналуы, ми мен оны қоршаған тіндердің қабынуы дамуы мүмкін, бұл өмірге қауіпті болуы мүмкін. Жедел сатысы әдетте төрт-сегіз аптаға созылады және емдеусіз жазылады. *T. cruzi* жұқтырған адамдарда симптомдар мен белгілер басқаша болуы мүмкін. Паразиттерді жұқтырған адамдарда үш апта ішінде ауыр ауру дамиды, оның симптомдары қызба, құсу, тыныс алудың қиындауы, жөтел, кеуде, іш және бұлшық еттердегі ауырсынуды қамтиды. Кейде бұл адамдарда жүректің қабынуы, тері зақымдары, асқазан, ішек немесе қарын қуысы қабырғасының аурулары да пайда болады. Бұл жәндіктер көбінесе түнде тамақтанады, көз немесе ауыз маңындағы ылғалды жерлерді ұнатады. Триатоминді жәндік *T. cruzi*-мен жұқтырған жануардан қоршаған ортаға таралады. Шағуы көбінесе ауыртпайды, бірақ қышуды тудырады. Қыздыру немесе кептіру паразиттерді өлтіретіндіктен, сусындар, әсіресе жеміс шырындары жұқпаның ең көп таралған көзі болып табылады. *T. cruzi* триатоминді жәндікке тәуелсіз қан құю кезінде, мүшелерді трансплантациялаудан кейін немесе жүктілік кезінде плацента арқылы берілуі мүмкін. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, жаңа жұқпаның 22,5% анадан балаға беріледі.

Патофизиология

Аурудың жедел кезеңінде белгілер мен симптомдар тікелей *T. cruzi*-нің көбеюімен және иммундық жүйенің оған реакциясымен байланысты туындайды. Ауру прогрестік дамығанда жүрек көлемі әдетте ұлғаяды, жүрек бұлшық еті талшықтарының көп бөлігі жарақатты тіндермен және маймен алмастырылады. *T. cruzi*-нің ДНК-сы полимераза тізбектік реакция (ПТР) арқылы анықталуы мүмкін. Шага ауруының жедел және туа біткен түрлерінде ПТР микроскопиядан гөрі сезімтал, сонымен қатар ПТР орган трансплантациясы жасаған және иммундық жүйесі әлсіреген адамдардағы *T. cruzi* деңгейін бақылау үшін қолданылады, бұл инфекцияны немесе оның қайталануын ерте сатыда анықтауға мүмкіндік береді. Олар көптеген адамдарды тексеруге және денсаулық сақтау мекемелеріне қол жеткізе алмайтын адамдарды зерттеуге пайдалы, бірақ олардың сезімталдығы салыстырмалы түрде төмен. *T. cruzi* паразиттерін қан үлгілерінен қан өсіру, ксенодиагностика немесе адамның қанын жануарларға егу арқылы өсіруге болады. Қан өсіру әдісінде адамның қызыл қан жасушалары плазмадан бөлініп, паразиттің көбеюін ынталандыру үшін арнайы ортаға қосылады. Нәтиже алуға алты айға дейін уақыт кетеді. Ксенодиагностикада қан триатомид жәндіктеріне беріледі, содан кейін 30-60 күннен кейін олардың нәжісі паразитке тексеріледі. Бұл әдіс бастапқыда хлорорганикалық, фосфорорганикалық және карбаматты инсектицидтермен жүзеге асырылды, бірақ 1980 жылдары пиретроидтармен алмастырылды. Латын Америкасы елдеріндегі барлық қан донорлары Шага ауруына скринингтен өтеді. Донор қанындағы *T. cruzi* ақуыздарына қарсы антиденелерді анықтау үшін әдетте ELISA сияқты серологиялық тесттер қолданылады. Қан құю сияқты, Шага ауруы эндемикалық көптеген елдерде трансплантацияға арналған мүшелерді серологиялық тесттермен тексереді. Бірақ 2016 жылға дейін вакцина кандидаттары адамдарда клиникалық сынақтан өтпеген.

Менеджмент

Шагастың ауруы организмнен T. cruzi-ді жоюға бағытталған антипаразиттік препараттармен және инфекцияның салдарымен күресуге арналған симптоматикалық емдеу арқылы емделеді. ), бірақ созылмалы сатыдағы науасдардың тек 20–60% ғана жақсарады.

Асқынулар

Созылмалы кезеңде емдеу аурудың клиникалық көріністерін басқаруды қамтиды. Шагастың кардиомиопатиясын емдеу жүрек ауруының басқа түрлерін емдеуге ұқсас, ал аурудың асқынған жағдайында зардап шеккен ағза бөлігін хирургиялық жолмен алу қажет болуы мүмкін. 2019 жылы әлемде шамамен 6,5 миллион адам Шагас ауруына шалдыққан, жыл сайын шамамен 173 000 жаңа жұқпалы жағдай және 9 490 өлім тіркелді. 2013 жылы аурудың әлемдік жылдық экономикалық жүктемесі 7,2 миллиард АҚШ долларына бағаланды, оның 86%-ын эндемиялық елдер көтереді. Латын Америкасының құрлықтық бөлігінде Шагас ауруы 21 елде кездеседі: Аргентина, Белиз, Боливия, Бразилия, Чили, Колумбия, Коста-Рика, Эквадор, Сальвадор, Француз Гвианасы, Гватемала, Гвиана, Гондурас, Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Суринам, Уругвай және Венесуэла. Уругвайда (1997), Чилиде (1999) және Бразилияда (2006) жәндіктер арқылы жұқтыру және қан құю толығымен тоқтатылды. Венесуэладағы гуманитарлық дағдарыс кезінде бұрын тоқтатылған аймақтарда векторлық жұқтыру қайта басталды және Шагас ауруының серопозитивтілігі артты. Гран-Чако аймағында инсектицидтерге төзімділік және Амазонка бассейнінде ауыз арқылы жұқтырудың нәтижесінде жұқтыру деңгейі де жоғарылады. Ауыз арқылы жұқтырылатын Шагас ауруы Венесуэлада ерекше алаңдау тудырады, онда 2007 мен 2018 жылдар аралығында 16 ошақ тіркелді. Шагас екі түрлі экологиялық аймақта таралған. Оңтүстік конусы аймағында негізгі таратушы адам тұратын үйлердің маңында және ішінде тіршілік етеді. Орталық Америка мен Мексикада негізгі таратушы түрлері тұрғын үйлерде де, адамдар тұрмайтын аймақтарда да кездеседі. Екі аймақта да Шагас ауруы негізінен ауылдық жерлерде кездеседі, онда T. cruzi жабайы және үй жануарлары арасында да таралады. T. cruzi Латын Америкасының 100-ден астам сүтқоректі түрін жұқтырады, оның ішінде опоссумдар (Didelphis spp.), армадиллер, мармосеттер, жартастар, түрлі кеміргіштер мен иттің түрлері бар. 2018 жылы АҚШ-та 30 000-дан 40 000-ға дейін адамның Шагас кардиомиопатиясына шалдыққандығы анықталды. Дегенмен, жергілікті жұқпалы жағдайлар өте сирек: 1955 жылдан 2015 жылға дейін тек 28 жағдай тіркелді. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Шагас ауруы Еуропада шамамен 68 000-нан 123 000-ға дейін адамға әсер еткен. Латын Америкасынан көптеп көшіп келгендердің саны жоғары Испанияда бұл аурудың таралуы ең жоғары деңгейде. Испанияда Шагас ауруымен ауыратын 50 000-ден 70 000-ға дейін адам бар, бұл Еуропадағы аурудың көп бөлігін құрайды.

In the chronic stage, treatment involves managing the clinical manifestations of the disease. The treatment of Chagas cardiomyopathy is similar to that of other forms of heart disease. and surgical removal of the affected part of the organ may be required for advanced megacolon and megaesophagus.]] In 2019, an estimated 6.5 million people worldwide had Chagas disease, with approximately 173,000 new infections and 9,490 deaths each year. The disease resulted in a global annual economic burden estimated at US$7.2 billion in 2013, 86% of which is borne by endemic countries. Within continental Latin America, Chagas disease is endemic to 21 countries: Argentina, Belize, Bolivia, Brazil, Chile, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, French Guiana, Guatemala, Guyana, Honduras, Mexico, Nicaragua, Panama, Paraguay, Peru, Suriname, Uruguay, and Venezuela. Transmission by insect vector and blood transfusion has been completely interrupted in Uruguay (1997), Chile (1999), and Brazil (2006), During Venezuela's humanitarian crisis, vectorial transmission has begun occurring in areas where it had previously been interrupted, and Chagas disease seroprevalence rates have increased. Transmission rates have also risen in the Gran Chaco region due to insecticide resistance and in the Amazon basin due to oral transmission. Orally transmitted Chagas disease is of particular concern in Venezuela, where 16 outbreaks have been recorded between 2007 and 2018. Chagas exists in two different ecological zones. In the Southern Cone region, the main vector lives in and around human homes. In Central America and Mexico, the main vector species lives both inside dwellings and in uninhabited areas. In both zones, Chagas occurs almost exclusively in rural areas, where T. cruzi also circulates in wild and domestic animals. T. cruzi commonly infects more than 100 species of mammals across Latin America including opossums (Didelphis spp. ), armadillos, marmosets, bats, various rodents and dogs and in 2018 it was estimated that 30,000 to 40,000 people in the United States had Chagas cardiomyopathy. However, locally acquired infection is very rare: only 28 cases were documented from 1955 to 2015. Chagas disease affected approximately 68,000 to 123,000 people in Europe as of 2019. Spain, which has a high rate of immigration from Latin America, has the highest prevalence of the disease. It is estimated that 50,000 to 70,000 people in Spain are living with Chagas disease, accounting for the majority of European cases.

Тарих

Т. cruzi адамдар континентке келгенге дейін Оңтүстік Америка сүтқоректілерінде кеңінен таралған болуы мүмкін. Көптеген ерте жазбаларда Шагастың ауруына ұқсас белгілер сипатталған, ал аурудың алғашқы сипаттамалары кейде Мигель Диас Пиментаға (1707), Пт (1735) және Теодоро Й.Х. Ланггардқа (1842) жатқызылады. Содан кейін, сол кездегі ПТ профессоры Мигель Кутоның ұсынысымен, ауру кеңінен «Чагастың ауруы» деп атала бастады. 1930 жылдары Сальвадор Мацца Аргентинаның Чако провинциясындағы мыңнан астам жағдайды сипаттап, Шагастың ауруын зерттеуді қайта жандандырды. Шагастың ауруын анықтауға арналған серологиялық тесттер 1940 жылдары енгізілді, бұл T. cruzi инфекциясының Латын Америкасы бойынша кеңінен таралғанын көрсетті. 1980 жылдары пиретроидты инсектицидтердің қолданылуы осы бағдарламаларға үлкен серпін берді, себебі олар қолданғаннан кейін дақ қалдырмайды, иіссіз болады, ұзақ әсер етеді және тиімдірек. Басқа да дәрілік препараттарға GNF6702 кіреді, ол протеазома ингибиторы болып табылады және егешқұйрықтарда Шагастың ауруына қарсы тиімді, ал қазіргі уыттылық зерттеулері жүргізіліп жатыр, сондай-ақ AN4169, жануарлар моделінде үміттендірерлік нәтижелер көрсеткен. Жануарларда бірнеше эксперименталды вакциналар сынақтан өтті. Субъединицалық вакциналардан басқа, кейбір тәсілдерде әлсіретілген T. cruzi паразиттерімен немесе T. cruzi сияқты антигендерді өндіретін, бірақ адамға ауру тудырмайтын, мысалы, Trypanosoma rangeli немесе Phytomonas serpens сияқты организмдермен вакцинациялау қарастырылды. ДНК вакцинациясы да зерттелді. 2019 жылға дейін вакцина зерттеулері көбінесе кішкентай жануарлар моделімен шектелген.

Диагностикалық сынақтар

2018 жылға қарай Шагастың ауруына арналған стандартты диагностикалық тесттер антипаразиттік емдеудің тиімділігін бағалау мүмкіндігі шектеулі болды, себебі серологиялық тесттер *T. cruzi* организмнен жойылғаннан кейін де жылдар бойы оң нәтиже көрсетуі мүмкін, ал ПТР (ПЦР) қандағы паразиттердің концентрациясы төмен болғанда жалған теріс нәтижелер беруі мүмкін. *T. cruzi* антигендеріне қарсы иммуноанализ, *T. cruzi*-нің әртүрлі тіршілік кезеңдеріне қарсы антиденелерді анықтау үшін ағын цитометриясы, сондай-ақ паразит тудырған физиологиялық өзгерістердің маркерлері, мысалы, қан ұю және липид алмасуындағы өзгерістер сияқты емге жауаптың бірнеше потенциалды биомаркерлері зерттеп жатыр. Туа біткен ауруды диагностикалау үшін зәрдегі *T. cruzi* антигендерін анықтауға арналған тест әзірленді.