Кіріспе
Джеймс П. О'Доннеллдің кітабы "Бункер" (Die Katakombe), сонымен қатар "Берлин бункері" деп жарияланды, – американдық журналист Джеймс П. О'Доннелл мен неміс журналисі Уве Бахнсеннің 1945 жылғы Фюрербункердің тарихы және неміс диктаторы Адольф Гитлердің соңғы күндері туралы 1975 жылғы есебі. Кітаптың ағылшын тіліндегі алғашқы басылымы 1978 жылы жарық көрді. Басқа есептерден өзгешелігі, О'Доннелл бункер кешенінде тұрған, көбінесе белгілі емес адамдарға көп көңіл бөлді. Тарихшылардың академиялық зерттемелерінен айырмашылығы, бұл кітап журналистік стильде жазылған. Кейіннен кітап 1981 жылы CBS телеарнасында осы атпен шыққан фильмнің негізі ретінде пайдаланылды.
The Bunker (Die Katakombe), also published as The Berlin Bunker, is a 1975 account, written by American journalist James P. O'Donnell and German journalist Uwe Bahnsen, as to the history of the Führerbunker in 1945, as well as the last days of German dictator Adolf Hitler. The English edition was first published in 1978. Unlike other accounts O'Donnell focused considerable time on other, less famous, residents of the bunker complex. Additionally, unlike the more academic works by historians, the book takes a journalistic approach. The book was later used as the basis for a 1981 CBS television film of the same name.
Жасау
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде О'Доннелл АҚШ армиясының байланыс корпусында қызмет етті. 1945 жылдың 1 шілдесінде ол әскери қызметтен босатылып, Newsweek журналының неміс бюросының меңгерушісі қызметіне тағайындалды. 4 шілдеде ол Гитлердің соңғы күндері және Эва Браун туралы мәліметтер алу үшін Берлинге келді. Келгеннен кейін көп ұзамай ол, негізінен әскерлер (рейхс-канцелярияға көбірек қызығушылық танытқандықтан) назардан тыс қалған бункер кешеніне барды. Ол оны екі совет әскерімен кездестірді және екі қорап темекіге қол жеткізді. Бункер кешені су басқан, қалыңдыққа толы, жағымсыз иісті болды. Иронияға орай (кейінгі жұмысына ескеретін болсақ), бұл кезде советтер бункерді жүйелі түрде зертпеген еді. Кез келген адам алуға болатын тарихи заттарға Гитлердің кездесулер тізім кітабы, Мартин Борманның жеке күндегі, Берлин үшін болған шайқастың журналы және Йозеф Геббельстің күндегінің бөліктері кірді. О'Доннеллдің алдында британ полковнигі Гитлердің туған қаласы Линцтің (Австрияда) қайта құрылу жоспарын "соғыс сыйлығы" ретінде алып кетті. Бұл тарихи құжат (Гитлер соңғы күндерінде осы құжатты зерделеген) Кенттегі полковник отыратын бөлмесіндегі каминге қойылды. Жаңа бюро меңгерушісі ретінде О'Доннелл сол жылдың мамыр айының ортасында совет әскерлерінің Гитлердің денесін табуы және анықтауы (бірнеше қателіктерден кейін) туралы жазды. Тамыз айында ол ерекше көрініске тап болды – советтер Гитлердің соңғы күндерін көрсететін деректі фильм түсіріп жатқан еді. Бункер кешені Берлиндегі советтік басқару аймағында болғанымен және көптеген аман қалғандар советтерге түскенімен, Гитлердің өлімі туралы алғашқы нақты мәліметті батыс елдері берді. Британдық тарихшы Хью Тревор-Ропер 1 қарашада баспасөз мәслихатын өткізді (О'Доннелл осыны жариялады), онда Гитлердің өлімі туралы қабылданған теорияны жариялады. О'Доннелл Тревор-Ропердің баяндамасымен келісті, бірақ кейбір ұсақ-түйектерден басқа (және "Бункерде" осымен келісуін жалғастырды), осы баяндамаға толық қанағаттанбады. Оның айтуынша: Тревор-Ропердің құлағына Гитлердің шофері Эрих Кемпка және Борманның хатшысы Эльзе Крюгерден басқа екі куәгер ғана жеткен. Келесі жылы жарық көрген "Гитлердің соңғы күндері" кітабында ол Гитлердің хатшысы Герда Кристиан және Гитлер жастарының басшысы Артур Аксманнан да мәлімет алды. Басым көпшілік маңызды куәгерлер советтерге тұтқынға алынып, қандай да бір қылмыс жасағаны үшін айыпталмай, келесі он жылды советтік тұтқындықта өткізді. Советтер Гитлердің шын мәнінде қайтыс болғанын мойындағысы келмегендіктен, олар басқа одақтастарға тергеу материалдарын беруден бас тартты. Бункер туралы есептер Гитлер мен Геббельс сияқты маңызды тұлғаларға баса назар берді, ал екінші деңгейдегі тұлғаларға көңіл жеткіліксіз болды. Әдетте, мұндай есептер Гитлердің (немесе Геббельстің) өлімінен кейін аяқталады. Борманды іздеушілерден басқа ешкім Геббельстің өлімінен кейін "бункерден қашу" туралы есеп жазған жоқ. 1969 жылы О'Доннелл Альберт Шпеермен кездесті, ол жақында өзінің естеліктерін жариялаған еді (1970 жылы ол Шпеер туралы "Life" журналында мақала жариялады). Осы кезде О'Доннелл жоғарыда аталған куәгерлердің көпшілігі советтер тарапынан бұрын босатылғанын түсінді. Ол оларды іздеуге кірісті. Алдағы алты жылда О'Доннелл куәгерлер тізімін 50-ге дейін қысқартты және олардың әңгімелерін жинау жобасын бастады. Ол куәгерлерге өз жұмысын оқып, оның шынайылығын тексеруге рұқсат берді. Кітаптың нәтижесі осы болды.
Trevor Roper had access to only two witnesses Erich Kempka, Hitler's chauffeur, and Else Krüger, Bormann's secretary. When he wrote The Last Days of Hitler the following year, he had access to only two more witnesses Hitler secretary Gerda Christian and Hitler Youth leader Artur Axmann. The vast majority of the major witnesses were taken prisoner by the Soviets and, without being charged with any crimes, spent the next ten years in Soviet captivity. Because the Soviets kept denying that Hitler was really dead, they refused to release their interrogation notes to the other Allies. Accounts of the bunker centered on major figures, such as Hitler and Goebbels, while paying scant attention to more minor figures. Usually, such accounts stopped after the death of Hitler (or Goebbels). Except for people looking for Bormann (who, for many years, was thought to have survived), nobody bothered writing an account of the "bunker breakout" after Goebbels' death. In 1969, O'Donnell met Albert Speer, who had just published his memoirs (he wrote an article on Speer for Life, published in 1970). At this point, O'Donnell realized that many of the aforementioned witnesses had long since been released by the Soviets. He began to track them down. Over the next six years, O'Donnell narrowed his list of witnesses to about 50, and embarked on a project to collate their stories. He usually had these witnesses read his work to verify its authenticity. The book was the result.
Уақыт сызығы мен шолу
О'Доннелл мына уақыт жолын белгіледі, ол бункер туралы басқа мәліметтермен сәйкес келеді. 1945 жылдың 16 қаңтары. Гитлер Берлинге оралып, бункерге кіреді. 19 наурыз. Шпеер Гитлермен кездесіп, оның "жерді өртеу" саясатын тоқтатуға тырысады. Ол сәтсіз аяқталады, бірақ кейіннен бұл бағдарламаны саботаждайды. 12 сәуір. Американдық және британдық әскерлер Берлинге қарай шабуылдауын тоқтатады, бұл кеңес әскерлеріне еркіндік береді, бұл бункердегілерді қатты қорқытады. Сонымен қатар, Франклин Д. Рузвельт қайтыс болады, бұл жоғары лауазымды нацистер арасында қысқа мерзімді эйфория тудырады. 15 сәуір. Ева Браун бункерге келеді. 20 сәуір. Гитлердің 56 жылдығы. Ұзақ солмаған, бір сағаттық салтанатта Герман Геринг, Генрих Гиммлер сияқты нацистік көшбасшылар Берлинде жиналып, тойлайды, содан кейін бірден кетеді және Гитлерді ешқашан көрмейді. 22 сәуір. Гитлер нервтік күйзеліске ұшырайды және Германия соғысты жеңе алмайтынын мойындайды. Ол бункер қызметкерлерінің көп бөлігін Берхтесгаденге көшіреді және неміс жоғары әскери басшылығына (Вильгельм Кейтель және Альфред Йодль басшылығымен) кетуге рұқсат береді. Ол өзіне-өзі қол жұмсауға шешім қабылдайды, бірақ Гёббельс келген соң бұл шешімді бірнеше күнге кейінге тығып қояды. Магда Геббельс алты баласын Ворбункерге әкеледі. 23 сәуір. Гитлер түсініспеушілікке байланысты Гёрингті нацистік партиядан шығарып салады. 24 сәуір. Шпеер Гитлермен, Браунмен және Гёббельстермен қоштасу үшін оралады. 28 сәуір. Гитлер Гиммлердің оған сатқындық жасап, Батыс Одақтарымен жеке бейбітшілік шарты жасасуға тырысқанын біледі. Гитлер Гиммлерді нацистік партиядан және СС-тен шығарып, оның СС штаб-пәтерінің өкілі Герман Фегелейнді атып тастайды. 29 сәуір. Гитлер түн ортасынан кейін Браунға үйленеді. Ол өзінің соңғы өсиетнамасын жазады. 30 сәуір. Түстен кейін Гитлер мен Ева Браун қоштасу рәсімін өткізіп, Фюрер бункерінде бірге өзіне-өзі қол жұмсайды. Олардың денелері Рейх канцеляриясының бағында өртеледі. 1 мамыр. Магда Геббельс алты баласына есірткіш беріп, оларды цианидпен өлтіреді. Содан кейін Йозеф пен Магда Геббельстер бункер кешенінің сыртында бірге өзіне-өзі қол жұмсайды. Олардың денелері дұрыс емес күйдірілген. 1-2 мамыр. Қашу. Бункер қызметкерлерінің қалғандары жеке топтарда қашып кетеді, әрқайсысы әртүрлі тағдырға ұшырайды. 2 мамыр. Түске қарай кеңес әскерлері алғаш рет бункер кешеніне кіреді, онда Йоханнес Хентшель жалғыз адам болып табылады. Жоғарыда аталған күндер шатастыруы мүмкін, себебі Гитлер әдетте таңға дейін ұйықтайтын, таңертең ұйықтайтын және түнгі оннан кейін немесе одан кешікпей әскери кеңестер өткізетін.
Әдістеме және дау-дамайлар
О'Доннелл кітапты сұхбаттар негізінде жазды. Куәгерлердің пікірлері келіспеген жағдайларда, ол оларды басқа мәлімдемелерінің "сенімділігі", басқа куәгерлермен келісу/келіспеу және жеке интуициясы бойынша бағалады. Көптеген сыншылар (әсіресе академиялық ортадан келгендер) осы әдістемеге қарсы шықты. О'Доннелл мұны болжай отырып, кіріспеде былай деп жазды: О'Доннелл куәгерлермен сұхбаттасу әдісінің, академиктер қолданатын әдістерден артық екенін мәлімдеді, сонымен қатар соғыстың соңғы күндерінде көптеген жазба деректер өртенген немесе жойылған екенін атап өтті. Сонымен қатар, жазбалар авторына адамның бет-әлпетін "оқуға" мүмкіндік бермейді. О'Доннелл сұхбаттасқан адамдардың көпшілігі, ойын көрсету үшін, тарихи мұрағаттарда кездеспейтін көріністерді нақты ойнап шығарғанын айтты. Бұған қоса, ол 1945 жылғы куәгерлердің жауаптарының сенімділігіне күмән келтірді, оларды көптеген тарихшылар негізгі деректер ретінде пайдаланады. Ол бұл тергеулер бункердегі оқиғалардың салдары, соғыстың аяқталуы және қылмыстық айыпталу мүмкіндігіне байланысты алаңдаушылықтардың салдарынан "артиллерия жарылысын дәл сипаттауға шоктанған адамнан сұрағандай" дәл болды деп салады. Сонымен қатар, көптеген куәгерлер 1945 жылғы сұхбаттарында өтірік айтқандарын немесе ақпаратты жасырғандарын мойындады, көбінесе тергеушілердің қысымынан (әсіресе кеңестік тұтқындар үшін). О'Доннелл куәгерлерге өз тәжірибелерін "қабылдауға" уақыт керек екенін айтты. Дегенмен, көптеген сыншылар осы әдістің ең сенімді екеніне күмән келтіреді. Көбінесе айтылатын мысал - О'Доннеллдің Альберт Шпеердің Гитлерді өлтіруге тырысқандығы туралы мәлімдемесін толық қабылдауы. Көптеген тарихшылар дәлелдердің жетіспеуіне байланысты бұл таласқа қарсы болса да, О'Доннелл оны сұрақсыз жазды. "Бункер" кітабындағы оқиғаларды "Үшінші рейхтің ішінде" кітабындағы оқиғалармен салыстырғанда, О'Доннелл болжамды кісі өлтіру әрекетін одан да драмалық және мақсатты етіп көрсетеді. О'Доннелл Спирмен дос болып, кітап үшін оны 17 рет сұхбатқа алды, бұл басқа куәгерлерге қарағанда көп. О'Доннелл сонымен қатар естімеген деректерді де пайдаланды. Ол осы мақсатта доктор Шенкті көп рет пайдаланды, біріншіден Гитлердің денсаулығын талқылау үшін (Гитлердің жеке SS дәрігері Хаас совет тұтқындарында қайтыс болғандықтан), содан кейін Гитлердің досы Вальтер Хевелмен соңғы әңгімесін талқылау үшін (Хевел Шенктің алдында өзін-өзі өлтірді). О'Доннелл бункердегі оқиғалар туралы басқа да теорияларды келтіреді, олардың кейбіреулері жоғарыда аталған әдістемеге байланысты сынға ұшырайды. Мысалы: Ол кеңестіктердің Гитлердің өлімін тергеуде қателік жасағанын айтады. Ол өз көзімен көргендей, кеңестіктер "қылмыс орнын" дұрыс бағаламады. Сонымен қатар, ол Берлин журналисі ретінде Иосиф Сталиннің параноя немесе Батысты ұяттату ниетімен Гитлердің өлімін жоққа шығарғанын, соның салдарынан Гитлердің денесіне жасалған 15 мамыр 1945 жылғы аутопсияны теріске шығарғанын мәлімдеді, бұл тіс деректерімен расталды. О'Доннеллдің пікірінше, Гитлердің осы уақытқа дейін қалған сүйектері кремацияланып, шашылып кеткен, ал советтер кейіннен алған сүйектер Сталинді қанағаттандыру үшін жасалған. Қазіргі тарихшылар, мысалы Иан Кершоу, Браун мен Гитлердің денелері Қызыл Армия оларды тапқан кезде жаққан, тек тіс жұмысы бар төменгі жақ сүйегі ғана Гитлердің қалдықтары ретінде анықталды. Ол Магда Геббельс өз балаларының өліміне жалғыз өзі жауапты екенін айтады, бірақ оған біреу цианид берген болуы керек, ал күйеуі бұл әрекетті қолдаған. Ол мұны Магданың жеке хаттарына, сондай-ақ аман қалғандармен сұхбаттасуларына негіздейді. Кейбір тарихшылар Магда Геббельс мұндай әрекеттерге жалғыз өзі қабілетті емес деп санайды. Сұхбаттарынан ол Гитлер бір мезгілде цианид капсуласын тістеп жатып, өзін-өзі атып өлтірген деген қорытындыға келді. Мұндай өзін-өзі өлтірудің мүмкін емес екенін айтатындарға ол Гитлер қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткенде Вальтер Хьюэлдің өзін-өзі өлтіруін мысал келтірді. Хьюэл де дәл солай өзін-өзі өлтірді, ол доктор Хаас Гитлерге берген нұсқауларды алғаннан кейін. Ол Гитлерді өлтірген оқ естілмегенін айтады. Ол Гитлер кабинетінің есігінің жанында тұрған куәгерлерден, оның есігі дыбысты өшіруге жеткілікті қалың болғанын сұрағанда, олар ештеңе естімегенін айтты. Ол 1945 жылы...
O'Donnell asserted that his method interviewing the witnesses is superior to the methods used by academics, noting that much of the written documentation was burned or otherwise destroyed in the final days of the war. Also, written accounts do not allow the writer to "read" a person's expression. O'Donnell even noted that many of the people he interviewed, to make a point, would literally "act out" scenes, a touch not found in historical archives. Furthermore, he disputed the reliability of the interrogations of witnesses in 1945, which are used as primary sources by most historians. He argued that these interrogations, because of the recent occurrence of the bunker events, the end of the war, and worries over possible criminal charges, were about as accurate as "asking the shell shocked to describe exactly the burst of artillery." Moreover, many witnesses admitted that they either lied or withheld information during their 1945 interviews, mainly due to pressure from their interrogators (this was especially true of those captured by the Soviets). O'Donnell argued that the witnesses needed time to "digest" their experiences. However, many critics dispute whether this method was the most reliable. The most cited example was O'Donnell's complete acceptance of Albert Speer's claim to have tried to assassinate Hitler. While many professional historians dispute this claim due to lack of evidence, O'Donnell wrote about it unquestioningly. It is arguable that, if one compares the accounts written in The Bunker with those in Inside the Third Reich, that O'Donnell presents the supposed assassination attempt as more dramatic and purposeful. Admittedly, O'Donnell befriended Speer, and interviewed him 17 times for the book, more than any other witness. O'Donnell also used hearsay evidence. He used Dr. Schenck for this on numerous occasions, first to discuss Hitler's health (since Hitler's personal SS physician, Haase, died in Russian captivity), and to discuss Hitler's final conversation with his friend Walther Hewel (who committed suicide right in front of Schenck). O'Donnell states other theories of the bunker events, some of which are criticized because of the above methodology. To name a few:
He held that the Soviets botched the investigation into Hitler's death. As he saw firsthand, the Soviets did not properly evaluate the "crime scene." Also, in his capacity as a Berlin journalist, he argued that either paranoia or a desire to embarrass the West led Joseph Stalin to deny Hitler's death, and with it, to deny the May 15, 1945 autopsy of Hitler's corpse, which was verified by dental records. O'Donnell holds that whatever remains of Hitler still existed by this date were cremated and scattered, and that any parts of the corpse the Soviets claimed to have afterwards were fabricated to satisfy Stalin. According to contemporary historians, such as Ian Kershaw, the corpses of Braun and Hitler were thoroughly burned when the Red Army found them, and only a lower jaw with dental work could be identified as Hitler's remains. He holds that Magda Goebbels was alone responsible for the deaths of her children, although someone must have given her the cyanide, and her husband was supportive of the act. He bases this on Madga's personal correspondence, as well as interviews with the survivors. Some historians do not believe Magda Goebbels was capable of those actions alone. From his interviews, he concludes that Hitler did indeed die from shooting himself in the head while simultaneously biting into a cyanide capsule. For the ones who claim this type of suicide was near impossible, he sardonically pointed to Walther Hewel's suicide a few days after Hitler's death. Hewel killed himself in the same way, after receiving the same instructions Dr. Haase gave Hitler. He claims that nobody heard the shot that killed Hitler. Whenever he asked witnesses who were standing by the double doors to Hitler's study, which were thick enough to muffle such a sound, they claimed they heard nothing. He put forth that ones who did make this claim in 1945 withdrew it, saying that Allied interrogators pressured them into saying it. He contends that some people who claim to have heard a shot were not even present at the scene. One of the most unusual claims made by O'Donnell involve the death of Hermann Fegelein. Witnesses claimed that he was killed partly because Hitler suspected his mistress at the time was a spy. O'Donnell created a theory out of this, and makes the claim that Fegelein's mistress actually was a spy, possibly a Hungarian working for British intelligence. However, he could not uncover evidence to support his theory.
Жарылыс
О'Доннеллдің фюрер бункері әдебиетіне сіңірген ең басты үлесі – 1945 жылдың 1-2 мамыр күндері түнде болған «жарылыс» туралы куәлігі болды. Осы оқиғаны одан бұрын ешбір тарихшы (немесе жазушы) сипаттаған емес. Ол осыған екі тарау арнады. Аман қалғандар топтарға бөлінді (кейбір адамдар, соның ішінде генерал Ханс Кребс, өз-өзіне қол жұмсау үшін қалды). Топтар 1 мамыр күні кешке жолға шықты, бірінен соң бірі белгілі уақыт күтіп. Олардың жоспары – метро желісі арқылы жер астына түсіп, солтүстік-батысқа қарай, Берлиннің орыс әскерлері басып алған аймағынан тысқары шығу еді. Үш негізгі топ:
Вильгельм Мохнке басқарған 1-топ. Бұл топ солтүстікке қарай Prinzenallee-дегі неміс әскерінің бекінісіне бет алды, оның құрамында доктор Шенк және хатшы қыздар да болды. Хатшылар бекініске жеткен соң, Люфтваффе лейтенантының көмегімен бөлініп кетті. Юнге кейін бірнеше ай бойы жоғары шенді орыс офицерінің «жеке тұтқыны» ретінде ұсталды, ал Герда Кристиан мен Эльза Крюгерді, оларға көмектескен британдық сарбаздар Кеңес Одағының басып алған аймағы арқылы жасырын түрде өткізіп, ақырында британдық/американдық әскерлеріне жеткізді. Крюгер, сол кездегі «жоғалған» басшысы туралы көп сұрақтарға жауап берді, кейіннен оны сұраққа тартып отырған офицердің біріне үйленді. Мохнке және басқа бірнеше адам қалды, оларды орыс әскері тұтқындады, содан кейін генерал Владимир Алексей Белявский оларды кешке шақырып, Гитлердің өлімі туралы ақпарат алу үшін арақпен мас етуге тырысты. Олар ештеңе айтпады және Мәскеуге жіберілді. 2-топты Иоганн Раттенхубер басқарды. Бұл топ бункердің солтүстік-батысына қарай Invalidenstraße-ге жетті, бірақ оның көптеген мүшелерін орыстар тұтқындады. 3-топты Вернер Науманн басқарды, және оның құрамында Мартин Борман да болды. Бұл топ Фридрихштрасседен бұрылысты жіберіп алып, тікелей орыс оқтарына тап болды. Борман мен оның серігі доктор Людвиг Штумпфеггер, әлдеқайда мас болғандықтан, топтың қиын жағдайға түскенін түсінген соң цианид капсулаларын ішіп өзін-өзі өлтірді (олардың денелері 1972 жылы табылған, ал 1998 жылы ДНК-тестілерімен расталды). Бұл топтың аман қалған көптеген мүшелерін Кеңес әскері тұтқындады. Гитлердің ұшқышы Ханс Баур ауыр жарақат алды және өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. Бірақ оны тұтқындап, орыстар оны Гитлер мен Борманды соңғы сәтте қауіпсіз жерге ұшырып әкеткен болуы мүмкін деген күдікпен көптеген қатыгез сұрақтарға тартты. Миш пен Хеншель бункерде қалды. Миш 2 мамыр күні таңертең жолға шықты, бірақ көп ұзамай орыстар оны тұтқындады. Хеншель бункерде қалды, ал бірнеше әйел совет офицерлері Ева Браунның бөлмесін түскі уақытта тонады, содан кейін оны да орыстар алып Мәскеуге ұшып кетті.