Кіріспе

Әскери операциялар және жақын әуеден қолдау көрсету жөніндегі ілім. Алға қарайғы әуе бақылауы – жақын әуеден қолдау (ЖӘҚ) ұшақтарына олардың шабуылы жоспарланған нысанаға тиіп, достық күштерге зиян келтірмеуін қамтамасыз ету мақсатында бағыт беру болып табылады. Бұл міндетті алға қарайғы әуе бақылаушысы (АҚӘБ) орындайды. Алға қарайғы әуе бақылауының басты функциясы – жақын әуеден қолдау көрсету кезінде достық күштердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Жау нысаналары, майдан желісінде ("АҚШ терминологиясында – «Шабуыл аймағының алдыңғы жиегі») көбінесе достық күштерге жақын орналасқандықтан, әуе шабуылы кезінде достық күштерге жақыннан оқ тию қаупі бар. Қауіп екі түрлі: бомбалаушы ұшқыш нысананы дұрыс анықтай алмайды және достық күштердің орналасқан жерін білмейді. Жасыру, үнемі өзгеріп отыратын жағдай және соғыс тұманы бұл тәуекелді арттырады. Қазіргі заманғы ілім бойынша, АҚӘБ-тер әуедегі қиындықтарды жою үшін қажет емес, бірақ бұрын АҚӘБ-тер осы мақсатта қолданылған. Алға қарайғы әуе бақылаушыларының тағы бір маңызды міндеті – шабуыл аймағындағы бейбіт азаматтарға зиян келтірмеу.

Ертедегі әуеден жер бетінен қолдау шаралары

Бірінші дүниежүзілік соғыста жақыннан әуеден қолдау көрсету басталған кезде, жердегі әскерлер өздерінің орналасқан жерлерін белгілеу үшін сигналдық тақталарды орнату, жалынды шашу немесе түтін сигналдарын пайдалану арқылы окоптарды бағыттауға алғашқы әрекеттер жасады. Ұшқыштар жердегі әскерлермен байланыс орнатуда қиындықтарға тап болды; олар хабарламаларды тастап немесе хабаршы мысықтарды пайдаланды. Австро-Венгрия ұшқышы Бенно Фиала фон Фернбрук, отты басқару үшін радионды қолдануды алғаш рет енгізді; Горлице шайқасында ол ұшағындағы радио таратушы арқылы жердегі артиллериялық батареяға Морзе кодымен өзгерістерді жіберді. Полковник Билли Митчелл өзінің Spad XVI басқару ұшағын радиомен жабдықталды, ал немістер Junkers J. I толық металл конструкциясы бар, брондалған фюзеляжға ие сесквипландарда радионмен тәжірибе жүргізді. 1920-1930 жылдардағы «Банана соғыстарында» теңізшілер Curtiss Falcons және Vought Corsairs ұшақтарын пайдаланды, олар ауа ағынымен қоздырылатын генераторлармен жабдықталған радионмен жабдықталған және 50 мильге дейін жете алатын. Байланыс құрудың тағы бір тәсілі – ұшқыштардың салмақты контейнерде хабарлама тастауы және жердегі әскерлердің полюстер арасындағы «кір жууға арналған сымға» іліп қойған хабарламаларды алу үшін төменге түсуі. Мақсаты – әуеде барлау және әуе шабуылы. Осы әртүрлі әдістерді пайдалана отырып, теңізшілердің ұшқыштары FAC және шабуылдаушы ұшақтардың функцияларын біріктірді, өйткені олар 1927 жылы Никарагуада Сандинистерге қарсы өздерінің әуе шабуылдарын жүзеге асырды. Ұшқыштар мен жердегі әскерлердің бір қызметке жататындығы FAC-тің нақты қолданылуынсыз, FAC пайдалану арқылы ізделінетіндей жақыннан әуеден қолдау рөліне әкелді. 1927 жылдың 27 қазанында теңізшілер патрулі әуе шабуылын бағыттау үшін мата тақталарын пайдаланды – бұл, әрине, алғашқы әуе бақылау миссиясы болды. Теңіз жаяу әскері мен авиация арасындағы осы ерекше АҚШ доктринасы Корея соғысы мен Вьетнам соғысында қайталанды. 1920-1926 жылдардағы Риф соғысындағы француз отаршылдық операциялары Никарагуадағы теңізшілерге ұқсас әуе күшін Сандинистерге қарсы қолданды, бірақ басқа ортада, шөлде. Француздық мобильді топтар ұшақтарды барлау және әуе шабуылы үшін ғана емес, сонымен қатар бақылаушылар ретінде оқытылған артиллерия офицерлерін де тасыды. Бұл әуе бақылаушылары радиоберіліс арқылы артиллериялық оқты шақырып алды. Неміс әскері Испания азаматтық соғысындағы жақыннан әуеден қолдау көрсету операцияларын байқады және өзінің алдыңғы әуе бақылау қабілетін дамытуға шешім қабылдады. 1939 жылға қарай олар полк деңгейінен жоғары әр штабқа тіркелген «Жер шабуылы тобы» деп аталатын алдыңғы әуе бақылау топтарына ие болды. Бұл топтар Luftwaffe жақыннан әуеден қолдау бөлімдерімен жүргізілетін әуе шабуылын басқарды. Әуе және жер әскерлерінің кең ауқымды үйлестірілген оқулары Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бұл жүйені өнер деңгейіне жеткізді. 1941 жылдың 20 маусымында құрылған АҚШ Әуе күштері (USAAF) дивизия, корпус және армия штабындағы АҚШ армиясымен бірге жұмыс істеу үшін Әуе-жер бақылау топтарын құруды қамтамасыз етті. Әуе-жер бақылау топтарының функциялары жердегі әскерлермен тығыз байланыста бомбалау және артиллерияны реттеу, сондай-ақ бомбадан келген зиянды бағалау болды. Осылайша, олар FAC функцияларын орындауға тырысқан алғашқы ұқсас бөлімшелер болды, бірақ әуеде болмай. Алайда, бұл бөлімшелер көбінесе аумақтық даулармен және қатысты армиялар мен әуе күштері арасындағы қиын байланыспен күресті. Нәтижесінде, жердегі әскерлер сұраған әуе шабуылының басталуы бірнеше сағатқа созылуы мүмкін.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Алайда, екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі алдыңғы әуе бақылауы қажеттілік тудырып пайда болды және екінші дүниежүзілік соғыстың бірнеше майдандарында қолданылды. Оның қайта қолданылуы жоспарланған операциялардың орнына, далалық тәжірибеге негізделді. Одақтас әскерлері тарапынан Солтүстік Африкадағы науқанда британдық күштер алдыңғы әуе қолдау байланыстарын – алдыңғы қатардағы бөлімшелерден артқы жаққа радиоарна арқылы хабар беру жүйесін қолдана бастады. Әуе күштерінің топтары армия штабымен бірге орналасты. Алдыңғы бөлімшелер жақыннан әуе қолдау сұрап, мақұлдаған жағдайда, алдыңғы шепке жақын орналасқан истребитель-бомбалаушылардың "кезектерінен" жеткізілетін болды. Сұраныс білдірген бөлімше әуе шабуылын бағыттайтын. АҚШ армиясы одақтастардың Италияға түсуіне дейін британдық жүйені қабылдамады, бірақ 1944 жылғы 6 маусымда Нормандияға түскеннен кейін оны Францияда да қолдануға бейімдеді. Тынық мұхитында Австралия Корольдік әуе күштерінің 4-эскадрильясы 1942 жылдың қарашасында Жаңа Гвинеядағы Буна-Гона шайқасында алдыңғы әуе бақылауын бастады. RAAF соғыстың соңына дейін Тынық мұхитында алдыңғы әуе бақылауын жалғастырды. 1943 жылдың қарашасында АҚШ теңіз жаяу әскерлері Бугенвиль шайқасында алдыңғы әуе бақылауын қолданды. АҚШ соғысты әуе бақылау доктринасы болмай аяқтады. 1947 жылы АҚШ Әуе күштері АҚШ Армиясынан бөлінген кезде, ешқайсысы алдыңғы әуе бақылауына жауапкершілікті қабыланбады, сондықтан Корея соғысы басталғанда АҚШ әскерінде функционалды алдыңғы әуе бақылау болмады. Суэц дағдарысы, Индонезиядағы қақтығыстар және Аден мен Оман операциялары. 1957 жылы Армия Әуе корпусы қайта құрылғаннан кейін, осы жаңа корпусқа алдыңғы әуе бақылауды қамтамасыз ету функциясы да енді.

Вьетнам соғысы

Алдыңғы әуе бақылаушылары Вьетнам соғысы кезінде тарихтағы ең ірі бомбалау кампаниясында маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыста әлемнің ірі қалаларына ешқандай таңдаусыз, жаппай әуе шабуылдары жасалған болса, Вьетнам соғысы кезіндегі бомбалау Нью-Мексико штатындай аумақты елдегі кішірек нысандарға бағытталды. Егер бомбалар бос ату аймағына немесе бұрыннан белгіленген нысанаға түсірілмесе, Вьетнамдағы бомбалауды FAC-тер жүзеге асырды. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан өзгеше, азаматтық халыққа зиян келдірмеу үшін айтарлықтай күш-жігер жұмсалды, бұл да FAC-тердің араласуын қажет етті.

Ауаны алдыңғы бағытта басқаруды қайта құру

1961 жылы алдыңғы қатардағы әуе бақылауы қайта жандандырылғанда, радио байланысының нашар болуы, жабдықтаудың жетіспеуі, қолайлы ұшақтың болмауы, жақыннан әуемен қолдау туралы әртүрлі түсініктер және қиын жер бедері сияқты үнемі қайталап тұратын мәселелерге тап болды. 1962 жылы Вьетнамдағы FAC-терге қойылған алғашқы талап 32 орынды құрады. Орындар бірте-бірте толып жатқанмен, бұл талап жеткіліксіз болып шықты. Содан кейін 1963 жылдың ортасында 19-шы тактикалық әуе қолдау эскадрильясы ел ішінде FAC күштерін күшейту үшін тағайындалды. 1965 жылдың қаңтарына дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда бар болғаны 144 ӘҚК болды. АҚШ Әуе күштері 831 FAC қажеттігін болжап, 1965 жылдың сәуіріне дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда тағы төрт тактикалық әуе қолдау эскадрильясын орналастыра отырып, FAC-терді қосуды жалғастырды. Бірақ тағайындалған FAC-тердің саны 1969 жылдың желтоқсанына дейін қажеттіліктің 70% құрады. АҚШ әскерінің басқа түрлерінде де FAC болды: АҚШ армиясында кем дегенде екі FAC авиациялық ротасы, АҚШ теңіз жаяу әскерлерінде өз күштерінің құрамында FAC эскадрильясы болды, ал АҚШ әскери-теңіз күштері Меконг дельтасында өз FAC эскадрильясын құрды. АҚШ-тың қатысуы Оңтүстік Вьетнамдық FAC оқу бағдарламасымен басталды, кейін соғыстың барысында Лаос және Хмонг халқы да FAC ретінде даярланды.

Технологиялық даму

Вьетнам соғысы барысында алдыңғы қатардағы әуе бақылау операцияларында үлкен техникалық жаңарулар болды. АҚШ өзінің алдыңғы қатардағы әуе бақылау жүйесін тиімдірек етудің бірнеше жолын тапты. 1962 жылы Дуглас C-47 шамы бар FAC Оңтүстік Вьетнамда алдыңғы қатардағы әуе бақылау миссиясын бастады, көбінесе түнгі миссияларда. 1965 жылдың қыркүйегінде тағы бір C-47 әуедегі алғашқы Командалық-бақылау орталығы ретінде жұмыс істеді. ABCCC ұшақтарының саны арта келе, олар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әуе соғысын үнемі басқарып отырды. 1966 жылдың басында коммунистердің винтті FAC ұшақтарына қарсы әуе шабуылының күшеюі Солтүстік Вьетнамдағы қауіпті аймақтарда FAC үшін реактивтік ұшақтарды пайдалану қажеттігін тудырды. "Fast FAC" миссиясы соғыстың соңына дейін Оңтүстік-Шығыс Азиядағы FAC миссиясын толықтырды. 1966 жылдың шілдесінде Хо Ши Мин жолына қарсы түнгі FAC операциялары басталды; A-26 Invaders "Nimrod" шақыру белгісімен екі мақсатта – FAC және шабуыл миссиясын бірге орындады. АҚШ Әуе күштері түнгі уақыттағы жарықтандыруды сынау мақсатымен "Шед-Лайт" операциясын бастады. Әуе шабуылының күшеюіне жауап ретінде коммунистер 1968 жылы Вьетнамда түнгі операцияларға толығымен көшті. C-123 Provider жүк ұшақтары 1969 жылдың соңына дейін "Candlestick" шақыру белгісімен Хо Ши Мин жолын жарықтандыру және тікелей әуе шабуылын бағыттау үшін шамы бар ұшақ ретінде пайдаланылды. Қарсылықтың күшеюіне байланысты алынып тасталған шамы бар ұшақтар 1971 жылдың 30 маусымына дейін театрдың басқа жерлерінде де қызмет етті. Осыған ұқсас рөлде "Blindbat" шақыру белгісімен Lockheed AC-130 соғыс кемелері Хо Ши Мин жолын жарықтандырып, әуе шабуылын бағыттағанмен қатар, жаудың жүк көліктеріне өздерінің қуатты атыс күшін де қолданды. Соғыс кемелері "Igloo White" операциясына байланысты электронды сенсорлармен және жау жүк көліктерін анықтауға арналған түнгі бақылау құрылғыларымен, сондай-ақ компьютерлік атыс басқару жүйесімен жабдықталған. 1968 жылдың 1 қарашасында президент Линдон Джонсон Солтүстік Вьетнамды бомбалауды тоқтату туралы жариялады. Осы әрекетпен екі тараптың күштерінің назары Хо Ши Мин жолына ауды. АҚШ интердикция мақсатымен жасалған әуе шабуылын төрт есеге артырғанда, Солтүстік Вьетнамның әуе шабуылына қарсы қарулары мен зеңбірекшілері осы жаңа шабуылға қарсы тұру үшін оңтүстікке, Хо Ши Мин жолына көшті. Екі тарап та оңтүстікке жеткізілетін әскери жабдықтардың коммунистердің жеңісіне шешуші маңызға ие екенін түсінді. Осы шақта "Raven" FAC Вьетнамның солтүстігіндегі Жарс жазығында Ван Паоның Орталық барлау агенттігімен қолдау көрсетілген партизандық армиясына әуе шабуылы арқылы көмектесе бастады, бұл партизандардың шабуылдарына жол ашты. 1970 жылдың басында бомбалаудың дәлдігін арттыру мақсатымен АҚШ Әуе күштері лазерлік басқарылатын қару-жарақтарды қолдана бастады.

Нәтижелер

1971 жылдың мамыр айында АҚШ Әуе күштерінің барлау қызметі әуе шабуылдары Хо Ши Мин жолындағы Солтүстік Вьетнамның барлық жүк көліктерін жойды деген қорытындыға келді. Бұл нақты дәлелсіз болған қорытынды еді, себебі жүк көліктері 1975 жылы коммунистер билікке келгенше сол жолмен жүріп тұрды. Соғыс аяқталған соң АҚШ Әуе күштері алдыңғы әуе бақылау миссиясын тоқтатты, бұрынғы Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысынан кейін де осылай болған еді.

Үнді-пакистан соғысы

Үндістан армиясының майоры Атма Сингх, ХАЛ Кришак ұшағымен ұшып, қиын жағдайларда жақыннан әуеден қолдау көрсетуде шешуші рөл атқарды. 1971 жылдың желтоқсанында Пәкістанның бронетехникасын жоғалтуы Екінші дүниежүзілік соғыстағы ірі бронетехникалық шайқастардан бері ең ауыр жеңіліс болды. Майор Сингх қалың отқа түскен кезде көрсеткен батылдығы үшін "Маха Вир Чакра" орденімен марапатталды.

Португалияның теңіздегі соғысы

Португалияның теңізасты соғысы кезінде Португалия әуе күштері Аңгола, Португалия Гвинеясы және Мозамбик сияқты операциялар жүргізілген аймақтарда алдыңғы қатардағы әуе бақылау міндетін негізінен Dornier Do 27 және OGMA/Auster D.5 жеңіл ұшақтарымен атқарды.

Родезия

Родезия Буш соғысы барысында Родезия әуе күштері Aermacchi AL60 B «Троян» және Lynx ұшақтарында әуедегі бақылаушыларды (FAC) орналастырды.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка шекара соғысы кезінде, Кассинга шайқасы да оның ішінде, әуедегі (AM.3CM Bosboks-тағы) және жердегі FAC-тарды қолданды. Конго Демократиялық Республикасындағы күштерді араластыру бригадасының операциялары барысында бір FAC 27 миссияны жүзеге асырды.

НАТО

НАТО күштері үшін FAC болуға қажетті біліктілік және тәжірибе НАТО стандартында (STANAG) белгіленген. FAC-тер Өртке қолдау тобының немесе Тактикалық әуе бақылау тобының құрамына кіре алады, олар жерде орналасқан, әуедегі FAC-терде, яғни қанатты ұшақтарда (FAC A) немесе тікұшақтарда (ABFAC) болуы мүмкін. 2003 жылдан бері АҚШ Қарулы күштері өздерінің кейбір жердегі FAC-тері үшін бірлескен терминалдық шабуылды басқарушы (JTAC) терминін қолданып келеді. НАТО әуеден жерге жүргізілетін операцияларда қауіпсіздікті арттыру және өз әскеріне зиян келтіру қаупін азайтуға күш жұмсап жатыр. НАТО-ның Стандарттау агенттігі және JAPCC сияқты әртүрлі агенттіктердің ынтымақтастығы нәтижесінде алдыңғы әуе бақылаушылары үшін ортақ стандарттар әзірленді, бұл стандарттар қазір STANAG 3797 (Алдыңғы әуе бақылаушыларының ең төменгі біліктілік талаптары) стандартында көрсетілген. НАТО FAC-тері CAS операцияларын төменгі және орта/жоғары деңгейдегі операциялар үшін сұрауға, жоспарлауға, жақындап баяндауға және орындауға оқытылады. Олардың оқу бағдарламасына электрондық соғыс, қарсыластың әуе қорғанысын басу, қарсыластың әуе қорғанысы, әуе командасы мен басқару, шабуыл әдістері мен тактикасы, қаруландыру және бірлескен әуе шабуылы тобының тактикасы кіреді.

Ұлыбритания қарулы күштері

Ұлыбританиядағы FAC-тер (Forward Air Controllers) Армияның және RAF-тың (RAF полкінің) Joint Forward Air Controller Training and Standards Unit (JFACTSU) бірлестігінде дайындалады. Ұлыбританияның FAC-тары TACP (Tactical Air Control Party) ретінде жұмыс істейді немесе Royal Artillery Fire Support Team құрамына кіріп, артиллерияны және тікелей әуе қолдауын басқарады. Әскери-әуе күштері Airborne Forward Air Controllers ұшқыштарын қамтамасыз етеді. Ауғанстан Армиясының (ANA) қабілеті, «Ауған тактикалық әуе үйлестірушісі» деп аталады, JFO (Joint Fires Observer) деңгейіндегі біліктілікті сақтады. Австралиялық JFO-лар осы қабілетті ANA-да алғаш рет енгізді.