Кіріспе
Балалық шақта басталатын сирек кездесетін эпилепсияның сирек түрі
Леннокс-Гастау синдромы (LGS) – балалық шақта басталатын күрделі, сирек және ауыр эпилепсия синдромы. Ол бірнеше және бір уақытта болатын ұстап алу түрлерімен сипатталады, оның ішінде тоникалық ұстап алу, танымдық бұзылыстар және электроэнцефалограммадағы (ЭЭГ) баяу тікенді толқындар, бұл өте қалыптан тыс. Әдетте, ол 3-5 жастағы балаларда пайда болады және көбінесе электроклиникалық фенотипте шамалы өзгерістермен ересек жасқа дейін жалғасады. Ол перинатальды жарақаттар, туа біткен инфекциялар, мидың даму ақаулары, ми ісіктері, туберкулезді склероз сияқты генетикалық аурулар және көптеген гендік мутациялармен байланысты. Кейде LGS нәрестелік эпилепсиялық спазм синдромынан (бұрынғыда Вест синдромы деп аталған) кейін байқалады. LGS-нің болжамы балалық шақтағы 5% өлім-жітіммен және ересек жастағы ұзаққа созылатын ұстап алулармен сипатталады (LGS-пен ауыратын ересектердің кем дегенде 90% - ы әлі де ұстап алуларға шалдығады). LGS неврологтар Уильям Г. Леннокс (Бостон, АҚШ) және Анри Гасту (Марсель, Франция) есімдерімен аталады, олар бұл жағдайды тәуелсіз түрде сипаттаған. Халықаралық LGS туралы хабардарлық күні 1 қарашада атап өтіледі.
Белгілері мен симптомдары
Симптомдар жасқа байланысты өзгеріп, дамиды және тоникалық ұстама, когнитивтік дисфункция және ЭЭГ деректерінен тұратын үштікпен сипатталады. Бұл үштік алғашқы ұстамадан кейін 1–2 жылдан соң толыққанды көрінбеуі мүмкін. Тоникалық ұстамалар ең көп кездесетін түрі және LGS-ке шалдыққан барлық дерлік адамдарда болады. Олар көбінесе REM емес ұйқы кезінде (90% жағдайда) пайда болады. Бастапқыда бір минутқа дейін созылады және ұйқымен байланысты. Көрінісі айқын болмауы мүмкін. Көбінесе, бұл көз қабақтарының тоникалық ашылуымен, тыныс алудағы өзгерістермен, көздің қарашықтарының кеңеюімен, несеп ұстамаумен, жүрек соғудың жиілеуімен және бетке қызыл түс кіруімен көрінеді. LGS-ке шалдыққан пациенттердің шамамен 50%-ында конвульсиясыз эпистатус байқалады. Ұстамалар кенеттен құлауға әкелуі мүмкін, бұл жарақатқа соқтыруы мүмкін. Бұл "құлау шабуылдары" әдетте LGS-тің алғашқы белгісі болып табылады. Шабуылдар осьтік бұлшықтардың тоникалық жиырылуына дейін болатын жалғыз, жалпы миоклониялық дірілмен сипатталады.
EEG-ның нәтижелері
LGS-тің болуын күшті көрсететін нәтижелерге сергек кездегі ЭЭГ-де байқалатын аномальды, тұрақты баяу шұғыл толқын (< 3 герц [Гц]) жатады. Бұл комплекс әдетте шикіл (ұзақтығы < 70 миллисекунд) немесе өткір толқыннан (70–200 миллисекунд) тұрады, одан кейін алдымен терең оң төмендік, сосын теріс толқын (350–400 миллисекунд) келеді. Барлық толқындардың алдында шикіл бола бермейді. Толқындық шабуылдар басталуы мен аяқталуы анық емес, күшейіп, әлсірейді. Баяу шұғыл толқындар ұстамалар кезінде, ұстамалар арасында немесе ешқандай байқалатын клиникалық өзгерістер болмағанда пайда болуы мүмкін. Бұл LGS-ті 3 Гц жиілікті ұзартылған шұғыл толқын разрядтарынан ажыратуға көмектеседі.
Себептер
LGS ауруының патофизиологиясы көбінесе белгісіз, бірақ кейбір деректер ми дамуының маңызды кезеңдерінде пайда болатын кортикальді жоғары сезімталдықты көрсетеді. Ерте жастағы ұстамалардың қоздырғыштары жақсы зерттелген, ал LGS-пен ауыратын барлық адамдарда бұл ұстамалардың салдарынан дамиды. LGS этиологиясының екі түрі бар: идиопатиялық және екіншілік. Идиопатиялық түрінің себебі белгісіз. Екіншілік түрінің себебі – анықталатын жатқылық патологияның болуы, және бұл патология МРТ-де көрінеді. LGS-тің ең көп кездесетін түрі (70–78%) – екіншілік. Epi4K зерттеу консорциумы (2013) толық экзомдық секвенирлеуді пайдаланып, LGS және нәрестелік спазмдармен ауыраған 165 науқастың зерттеу тобында кемінде 15%-да de novo мутацияларды анықтады. 2013 жылғы зерттеуде LGS немесе LGS-тәрізді эпилепсиямен ауыратын ересектерде сирек кездесетін көшірме санының өзгерістерінің (CNV) жоғары жиілігі байқалды. IQSEC2 генінің мутациялары осы синдроммен байланысты. Бұл ген Х хромосомасының қысқа қолда орналасқан (Xp11.22). Ерте жастағы ұстамалардың себептерін біз жақсы білеміз, бірақ кейбір балалардың ұстамалары неліктен LGS-ке айналады, білмейміз.
Диагностика
8 жасқа дейінгі балаларда, әртүрлі типтегі ұстамалары бар және оларды құрылтайға қарсы дәрілермен емдеуге болмайтын жағдайда, LGS диагнозын күдіктену керек. Синдромның бастапқы кезеңдерінде (әсіресе нәрестелер мен кішкентай балаларда) мидың қайтымсыз зақымдану қаупі жоғары болғандықтан, ерте диагноз қою маңызды. Ешкім LGS-пен туылмайды, ол уақыт өте дамиды, сондықтан алғашқы ұстамадан кейін 1–2 жыл өткен соң ғана диагноз қоюдың барлық критерийлері анықталуы мүмкін. Сондықтан, толық үштік белгілері болмаса да, күдікті белгілер мен симптомдар болған жағдайда LGS қарастырылуы тиіс. Диагнозды растау үшін ояу және ұйықтаған кездегі ЭЭГ және магниттік-резонанстық томография (МРТ) жасалады. МРТ мидың ошақтық зақымдарын анықтау үшін қолданылады. Балалық шақта басталып, емдеуге келмейтін ұстамалары мен зиякерлік жетілмеушілігі бар ересектерде де LGS диагнозын қарастыру керек.
Емдеу
Емдеудің бірнеше тәсілі бар, олардың ішінде дәрілер, хирургиялық араласу және диета.
Дәрі-дәрмектер
ЛГС-тің көптеген науқастарында емдеу ұстамалардың қайталануын тоқтатпайды. Емдеудің мақсаты – ұстамалардың жиілігі мен ауырлығын мүмкіндігінше азайту. Бір ғана дәрі қолданылып зерттеулер жүргізілмеген. Ламотригин және руфинамид қосымша дәрілер ретінде қолданғанда ұстамаларды азайтуға өте тиімді, бірақ тоқтатпайды. LGS-ті емдеу әдістері жылдар бойы өзгеріп келген. Әртүрлі емдеулердің белгілі бір тиімділік деңгейі бар екені көрсетілген. 1997–1999 жылдары ламотригин тиімді деп танылды және Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) мен Health Canada мақұлдады. 1999 жылы топирамат бойынша жүргізілген зерттеулер топираматтың ұстамалардың жиілігін 50%-дан астамға төмендеткенін көрсетті. Felbamate – басқа барлық емдеулер сәтсіз аяқталған жағдайда қолданылатын соңғы шара, және емдеуге төзімді жартылай ұстамалар мен атоникалық ұстамаларды бақылауда плацебодан жоғары тиімділік көрсеткені анықталды. Дегенмен, ол апластикалық анемия мен бауырдың улануына себеп болуы мүмкін.
Диета
Кетогендік диета – кетозды тудыратын диета, яғни организмде кетон денелерінің мөлшері артуына себеп болады. Кейбір отбасылар үшін қатаң диетаға көну және оны сақтау қиын болуы мүмкін. Қысқа мерзімді кетогендік диета, ЛГС синдромы бар балаларда ата-аналары баяндаған ұстамалардың жиілігін айтарлықтай азайтумен байланысты болуы мүмкін. Бірнеше жағдайды зерттеу көрсеткендей, кетогендік диетаны 1 жыл бойы қолданған ЛГС синдромымен ауырған балалардың шамамен жартысында ұстамалар 50%-ға дейін азайған. Дегенмен, бұл зерттеудің сенімділігі күмәнді, себебі ол клиникалық нәтижелерді ғылыми талдаудың орнына, жазбалар негізінде жасалған, мысалы, рандомизацияланған бақыланатын сынақтардағыдай.
Болжам
Өлім-жітім көрсеткіші орташа бақылау мерзімі 8,5-тен 9,7 жылға дейін 3–7% аралығында болады. Өлім көбінесе жазатайым оқиғаларға байланысты.
Эпидемиология
LGS эпилепсиямен ауыратын балалардың шамамен 4%-інде кездеседі және еркек балаларда қыз балаларға қарағанда жиірек болады. Балалардың бұрыннан неврологиялық мәселелері болмауы немесе эпилепсияның басқа түрлері болуы мүмкін. 20% науқаста Вест синдромы ЛГС-ге айналудан бұрын, шамамен 2 жасқа дейін диагноз қойылады.
Финляндия
1997 жылы Хельсинки агломерациясы және Уусимаа провинциясында қауымдық ретроспективті зерттеу жүргізілгенде, 1975 жылдан 1985 жылға дейінгі кезеңде Леннокс-Гастаут синдромының жылдық жиілігі 100 000 адамға 2 жағдайды (0,002%) құрады.
Америка Құрама Штаттары
1997 жылы Атланта, Джорджия агломерациясының барлық балаларының 0,026%-ында LGS синдромы болған деп есептелді, ол "11 жасқа дейін әртүрлі типтегі ұстамалардың пайда болуы, соның ішінде кем дегенде біреуі құлауға себеп болады, ал ЭЭГ баяу тікенді-толқынды кешендерді (<2.5 Гц) көрсетеді" деп сипатталды. Зерттеу соңында LGS балалық эпилепсияның 4%-ын құрайтыны анықталды.
Зерттеу
Вигабатрин Feucht және авторлар тобының зерттеуінде вальпроатпен толық бақылана алмайтын ұстамалары бар пациенттерге тиімді қосымша ем ретінде табылды. 20 баланың арасында тек 1-еуі ғана ауыр жағымсыз әсерге (дискинезия) тап болды. Жапонияда жүргізілген бақыланатын және бақыланбайтын сынақтарды қарастырғанда зонизамид үміт беруші нәтижелер көрсетті. Дегенмен, 2004 жылдың желтоқсанында дәрігерлер арасында жүргізілген сауалнамада Леннокс-Гастаут және Вест синдромымен ауыратын пациенттердің тек 28%-ы зонизамидпен емделуден жақсарған. Soticlestat – Lennox Gastaut синдромын емдеу үшін 2-фазалық клиникалық зерттеуде жақсы көтерілген және ұстамалардың жиілігін азайтқан зерттеудегі құрамында конвульсияға қарсы әсері бар препарат, ал 3-фазалық сынақтар 2022 жылы басталды.