Кіріспе

Мидың шамадан тыс немесе синхронды нейрондық қызметінен туындаған симптомдардың мерзімі – эпилепсиялық ұстамалар.

Адамдардың 10% дейін өмірінде кем дегенде бір рет эпилепсиялық ұстаманы бастан өткерген. Бір ұстамадан кейін екінші ұстаманы бастан өткеру ықтималдығы шамамен 40% құрайды.

Белгілері мен симптомдары

Тікелей ұстамалардың белгілері мен көріністері түріне қарай әртүрлі болады. Ең көп кездесетін және классикалық түрі – конвульсивті (60%), көбінесе тоникалық-клоникалық ұстама деп аталады. ЭЭГ мониторингі ұстаманың болуын көрсеткенде, бірақ ешқандай белгілер байқалмаса, онда ол субклиникалық ұстама деп аталады.

Фокалды ұстамалар

Фокалды ұстамалар көбінесе аура деп аталатын белгілі бір сезімдерден басталады. Кешенді жартылай ұстама кезінде адам шатасып, бағдарын жоғалтуы мүмкін және сұрақтарға немесе нұсқауларға жауап бере алмайды. Ішкі санасыз жасалған ерекше әрекеттер болуы мүмкін. Тоникалық-клоникалық ұстамалар көбінесе екі-үш минуттан кем созалады, бірақ бірнеше сағатқа дейін жалғаруы мүмкін. Ұстамадан кейін психоз 6–10% адамда кездеседі. Көптеген жағдайлар ұстамалармен байланысты, бірақ эпилепсия емес, олардың ішінде: көбінесе қызбадан туындаған ұстамалар және жедел инфекция, инсульт немесе улану кезінде пайда болатындар. Бұл ұстамалар "жедел симптоматикалық" немесе "провокациялық" ұстамалар деп аталады және ұстамамен байланысты аурулардың бір бөлігі болып табылады. Балалық шақта, әдетте, нақты анықталған эпилепсия синдромдары көрінеді. Жасөспірімдер мен жас ересектерде дәрілік режимді сақтамау және ұйқының жетіспеуі ықтимал себепкерлер болуы мүмкін. Жүктілік, босану және босанғаннан кейінгі кезең (туғаннан кейін) қауіпті уақыт болуы мүмкін, әсіресе преэклампсия сияқты асқынулар болған жағдайда. Ересектерде алкогольге байланысты, инсульт, жарақат, орталық нерв жүйесінің инфекциясы және ми ісігі болуы мүмкін. Қарлы жастағы адамдарда ми қан тамырлары ауруы жиі кездеседі. Басқа себептері – орталық нерв жүйесінің ісігі, бас жарақаттары және қарт жастағы адамдарда жиі кездесетін деменция сияқты басқа дегенеративті аурулар.

Метаболистік

Егер дегидратация жеткілікті түрде ауыр болса, эпилепсиялық ұстамалар тудыруы мүмкін. Қандағы қанттың төмендеуі, қандағы натрийдің төмендеуі, гиперосмолярлық некетоздық гипергликемия, қандағы натрийдің жоғарылауы, қандағы кальцийдің төмендеуі және қандағы мочевинаның жоғарылауы сияқты бірқатар аурулар ұстамаларға себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, бауыр энцефалопатиясы және генетикалық порфирия ауруы да ұстамаларды тудыруы мүмкін.

Стресс

Стресс эпилепсиямен ауыратын адамдарда ұстамаларды тудыруы мүмкін және эпилепсия дамуының қауіп факторы болып табылады. Ауырлығы, ұзақтығы және даму кезінде стресс пайда болған уақыт эпилепсияның жиілігіне және дамуға бейімділігіне әсер етеді. Эпилепсиямен ауыратын науқастардың көпшілігі өздерінен-өздері анықтайтын триггерлердің бірі осы стресс. Стресс әсерінен гормондар бөлінеді, олар мидағы оның әсерін қамтамасыз етеді. Бұл гормондар мидағы қоздырғыш және тежегіш нейрондық синапстарға әсер етеді, нәтижесінде нейрондардың гиперқозғыштығы пайда болады. Гиппокамп стресске өте сезімтал және ұстамаларға бейім аймақ екені белгілі. Осы жерде стресс медиаторлары өз мақсатты рецепторларымен өзара әрекеттесіп, әсер етеді.

Механизм

Әдетте, мидың электрлік белсенділігі синхронды емес. Нейрондардың тобы қалыптан тыс, шамадан асып, синхронды түрде жұмыс істей бастайды. Әдетте, қоздырғыш нейрон оқшауланғаннан кейін белгілі бір уақытқа дейін қайта оқшаулануға төзімді болады. Иондық каналдардың мутациялары нейрондарға деполяризацияланған тынығу күйін сыйлайды, нәтижесінде патологиялық гипервозбудылу пайда болады. Жеке нейрондардағы ұзаққа созылатын деполяризация жасушадан тыс Ca2+ ағынынан туындайды, бұл Na+ каналдарының ұзаққа созылуына және қайталамалы әрекет потенциалдарына әкеледі. Келесі гиперполяризация γ-аминомасляная қышқылы (GABA) рецепторлары немесе калий (K+) каналдары арқылы, жасуша түріне байланысты жеңілдетіледі. Нейрондық гипервозбудылу "эпилептогендік ошақ" деп аталатын, ұстамалар дамуы мүмкін болатын белгілі бір аймаққа әкеледі. Қан-ми тосқауылының бұзылуы да себептік механизм болуы мүмкін. Қан-ми тосқауылының бұзылуы ғана эпилептогенезді тудырмаса да, ұстамалардың күшеюімен байланысты. Сонымен қатар, химиялық қосылыстармен тосқауылдың өткізгіштігін арттыратын тәжірибелер арқылы созылмалы эпилепсиялық жағдайларға қатыстылығы анықталды. Ұстамадан кейін мида қан ақуыздарының табылуының алдын ала нәтижелері осы теорияны қолдайды. Глиоз, нейрондардың жоғалуы және мидың белгілі бір аймақтарының атрофиясы эпилепсиямен байланысты, бірақ эпилепсия осы өзгерістерге әкеледі ме, әлде осы өзгерістер эпилепсияға әкеледі ме, әлі белгісіз. Нейрондардың таралуы мен жаңадан қосылуына себеп болатын механизмдерге жасушадан тыс K+ концентрациясының артуы және пресинаптикалық терминалдарда Ca2+ концентрациясының артуы жатады. Жалпыланған ұстамалар денеге тигізетін әсеріне қарай жіктеледі және тоникалық-клоникалық (grand mal), жоғалу (petit mal), миоклоникалық, клоникалық, тоникалық және атоникалық ұстамаларды қамтиды. Кейбір ұстамалар, мысалы, эпилепсиялық спазмдар белгісіз типке жатады.

Дене шынықтыру тексеруі

Адамдардың көпшілігі ұстамадан кейін постсиректальдық жағдайда (ұйқылы немесе бағдары шашыраған) болады. Олар басқа жарақаттардың белгілерін де көрсетуі мүмкін. Егер тілдің қабырғасында тістеу іздері болса, ол ұстама болғанын растауға көмектеседі, бірақ ұстаманы бастан өткергендердің үштен бірінде ғана мұндай іздер кездеседі. Егер ұстама болған деп саналған адамда осындай іздер табылса, бұл физикалық белгі ұстаманың себеп болу ықтималдығын арттырады.

Сынақтар

Электроэнцефалография тек эпилепсиялық ұстама болуы мүмкін адамдарға ғана ұсынылады және ұстаманың түрін немесе синдромын анықтауға көмектеседі. Мидың ішіндегі құрылымдық проблемаларды анықтау үшін алғашқы қызбасыз ұстамадан кейін КТ және МРТ сканилеуі арқылы диагностикалық бейнелеу ұсынылады. Сарысудағы пролактин деңгейі жартылай ұстамаларды анықтауда аз пайдалы. Егер ол қалыпты болса, эпилепсиялық ұстама болуы әлі де мүмкін. Ол эпилепсияны диагностикалаудың стандартты бөлігі ретінде ұсынылмайды. Конвульсиялар психологиялық себептерден туындауы мүмкін, және мұндай жағдай психогендік эпилепсиялық емес ұстамалар деп аталады. Эпилепсиялық емес ұстамалар да басқа да көптеген себептерден болуы мүмкін.

Алдын алу

Қауіп тобындағы адамдарда ұстамаларды алдын алу үшін бірнеше шаралар қолданылып келді. Миға жарақаттан кейін антиконвульсанттар ерте ұстамалардың қаупін азайтады, бірақ кешкі ұстамалардың қаупін азайта алмайды. Бұрын қызбалы ұстамалары болған жағдайда, кейбір дәрілер (антипиретиктер және антиконвульсанттар) қайталануын азайтуға тиімді деп табылған, алайда жағымсыз әсерлердің жиілігі және қызбалы ұстамалардың қауіпсіздігі ескеріле отырып, дәрілерді қолдану туралы шешімді мүмкін болатын жағымсыз салдармен мұқият салыстырып қарастыру керек. Бұрын ұстамаға шалдыққандарда да, шалдықпағандарда да краниотомиядан кейін, субдуральді гематомадан кейін, инсульттан кейін немесе субарахноидтық қан кетуден кейін эпилепсияға қарсы препараттар ұстамаларды алдын алуда тиімді ме, тиімсіз бе, дегенге нақты дәлел жоқ.

Менеджмент

Адам ұстама кезінде, жарақаттануын болжау үшін өткір немесе қауіпті заттарды оның айналасынан жылжыту керек. Ұстамадан кейін, егер адам толыққанды ес-түсі болмаса және сергек болмаса, оны жатқан күйде қалыпқа келтіруге жатқызу керек. Бес минуттан астам созылған немесе бес минут ішінде екі немесе одан көп ұстама туындаған жағдай медициналық төтенше жағдай болып табылады және эпистатус деп аталады. Жиі кездесетін қате түсінікке қарамастан, ұстама барысында адамның аузына ешқандай зат салуға болмайды, себебі бұл тістер мен қызыл иекке зақым келтіруі мүмкін. Ұстаманы басуға қарсы емдеу, бастапқы жауаптан бастап, бірінші, екінші және үшінші қатарлы емдеулерге дейін жүзеге асырылады. Бастапқы жауапта адамды ықтимал зияннан қорғау (мысалы, жақын жердегі заттардан) және оның тыныс жолдары, тыныс алу және қан айналымын басқару шаралары қарастырылады. Диазепам мен мидазолам мұндай жағдайға балама болып табылады. Егер 10 минуттан кейін әсер байқалмаса, процедура қайталанады. Үшінші қатарлы препараттарға балалар үшін фенитоин, ал ересектер үшін фенобарбитал жатады. Токсиндерге байланысты ұстамалар кезінде бензодиазепиннің екі дозасына дейін қолдануға болады. Ішкі бас веналық тромбозымен байланысты ұстамаларды басқаруда профилактикалық құрылысқа қарсы препараттардың тиімділігін растайтын жеткілікті мәліметтер жоқ. Қазіргі уақытта ұстамаларды басқару үшін каннабисті қолдануды қолдайтын жеткілікті дәлелдер жоқ, бірақ бұл сала бойынша зерттеулер жалғастырылуда. Эпилепсиямен ауыратын адамдарға кетогенді диета көмектесуі мүмкін екенін көрсететін төмен сапалы мәліметтер бар және әдеттегі емдеуден кейін жақсармаған жағдайларда оны қолдану орынды.

Болжам

Алғашқы ұстамадан кейін келесі екі жылда тағы ұстама болу қаупі шамамен 40% құрайды. Қайталап ұстама болудың ең маңызды көрсеткіштері – электроэнцефалограммада немесе мидың суретіндегі мәселелер. Шұғыл жәрдем бөліміне (ШЖБ) түсетін ұстамалардың 7%-ға дейін эпистатус құрады. Эпистатусы бар науқастардың арасында өлім-жітім көрсеткіші 10%-тан 40%-қа дейін жетеді.

Эпидемиология

Адамдардың шамамен 8–10% өмір бойында эпилепсиялық ұстаманы басынан өткізеді. Ересектерде жаңа ұстамадан кейінгі бес жыл ішінде ұстаманың қайталану қаупі 35% құрайды; екінші ұстаманы басынан өткерген адамдарда бұл қауіп 75% дейін жетеді. 2011 жылы АҚШ-та ұстамалар салдарынан шамамен 1,6 миллион адам жедел жәрдем бөліміне түсті; осы сапарлардың шамамен 400 000-ы жаңа басталған ұстамалармен байланысты болды. Бұл көлік оқиғалары, босанған кездегі жарақаттар, безгек және басқа да паразиттік инфекциялар қаупінің артуымен байланысты болуы мүмкін. Эпилепсия туралы алғашқы хабарламаларда ұстамалар мен конвульсиялар көбінесе "жаман рухтардың" әрекеті деп есептелген. Алайда, ежелгі грек медицинасы дәуірінде эпилепсияға деген көзқарас өзгере бастады. "Эпилепсия" терминінің өзі грек тілінен шыққан, ол "epilambanein" етістігінен туындаған, яғни "ұстау, иелену немесе зардап ету" деген мағынаны білдіреді. 19 ғасырда эпилепсиялық ұстамаларды емдеу үшін мақсатты хирургия дамыды, 1886 жылы Лондон нейрохирургі сэр Виктор Хорсли жергілікті резекцияларды жасаумен бастады. Екі перспективті бағыт – гендік терапия, ұстамаларды анықтау және ұстамаларды болжау. Эпилепсияға арналған гендік терапия – бұл эпилепсияның басталуына қатысқан ми аймақтарына генетикалық материалдың бөліктерін жеткізу үшін векторларды пайдалану. Ұстамаларды болжау – бұл ұстамаларды анықтаудың ерекше түрі, онда жасалған жүйе эпилепсиялық ұстаманың клиникалық басталуына дейін ескерту бере алады. Есептеулік нейроғылым динамикалық аспектілерді ескере отырып, ұстамаларға жаңа көзқарас ұсынуға мүмкіндік берді.