Кіріспе

Курск шайқасының бөлігі, Екінші дүниежүзілік соғыс (1943)

Прохоровка шайқасы 1943 жылғы 12 шілдеде Курск қаласының оңтүстік-шығысында, Совет Одағында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды. Шығыс майдандағы бұл шайқас Курск шайқасының бір бөлігі болды және Кеңес Қызыл Армиясының 5-ші гвардиялық танк армиясы неміс Ваффен-СС-інің II СС танк корпусына қарсы тарихтағы ең ірі танк шайқастарының бірінде шабуыл жасады. 1943 жылғы сәуірде неміс басшылығы Курск ілгегіндегі совет әскерлерін қоршап алып, жою мақсатымен, солтүстік және оңтүстіктен бір мезгілде шабуыл жасап, ілгектің негізін бұзу үшін «Цитадель» операциясына дайындала бастады. Неміс шабуылы бірнеше рет кейінге шегерілді, себебі басшылықтың тарланбауы (Гитлер шабуылды бірнеше рет кейінге шегерді, себебі фронтқа көбірек «Тигр» танктары жеткізілуі керек болды, техникалық артықшылық шабуылды жеңуге көмектеседі деп үміттенді) және қосымша күштер мен жаңа техника жеткізілді. Советтік жоғары қолбасшылығы, Ставка, неміс ниеттерін біліп алғандықтан, кейінге шегеруді пайдаланып, жоспарланған неміс шабуылының бағыттары бойынша қорғаныс белдеулерін дайындады. Советтік басшылық сондай-ақ қорғаныс шебінің артында бірнеше армияларды Ставка резерві ретінде жинақтады. Степь майданы әскер тобы неміс күштерінің әлсіреуінен кейін қарсы шабуылға шығуға тиіс болды. 5-ші гвардиялық танк армиясы Степь майданының негізгі броньдық құрамы болды. 1943 жылғы 5 шілдеде Вермахт шабуылға көшті. Ілгектің солтүстік жағында неміс әскерлері төрт күн ішінде тоқтап қалды. Оңтүстік жағында Германияның 4-ші танк армиясы, шығыс фланкінде Армиялық топ Кемпфпен бірге, Воронеж майданының совет қорғанысына шабуыл жасады. Олар баяу, бірақ тұрақты түрде совет қорғаныс шебінен өтті. Бір апталық шайқастан кейін совет әскері қарсы шабуылға шықты: солтүстік жақта «Кутузов» операциясы және оңтүстік жақта осыған сәйкес операция. Ілгектің оңтүстік жағында, Прохоровка маңында, 5-ші гвардиялық танк армиясы 4-ші танк армиясының II СС танк корпусына шабуыл жасады, нәтижесінде бронетранспорттық құралдардың ірі қақтығысы болды. 5-ші гвардиялық танк армиясы шабуылда ауыр шығынға ұшырады, бірақ Вермахттың Прохоровканы басып алуына және үшінші қорғаныс белдеуін, соңғы, мықты бекітілген белдеуді бұзуына жол бермеді. Мақсатына жете алмаған Гитлер, қолбасшыларының кеңесіне қарамастан, «Цитадель» операциясын тоқтатты және басқа жерлердегі жаңа мәселелерді шешу үшін күштерін қайта орналастыруды бастады. Қызыл Армия оңтүстік жақта «Полководец Румянцев» операциясын және солтүстік жақта «Кутузов» операциясын жалғастыра отырып, жалпы шабуылға көшті. Осылайша Совет Одағы Шығыс майданында стратегиялық басымдықты қолға алды және соғыс аяқталғанға дейін оны сақтап қалды.

Өмірбаян

Донецк үшін болған шайқас аяқталғаннан кейін, 1943 жылы көктемгі батпақты (балшықты) маусым бітісімен, неміс және совет басшылықтары болашақ операцияларға қатысты жоспарларын қарастырды. Совет премьері Иосиф Сталин мен бірқатар жоғары шенді совет офицерлері бастаманы бірінші болып қолға алып, совет территориясындағы неміс әскерлеріне шабуыл жасауды қалаған, бірақ олар Жоғарғы Бас Қолбасшының орынбасары Георгий Жуков сияқты бірнеше маңызды қолбасшылардың ықпалымен қорғанысқа көшуге көндірілді. Бұл неміс тарапына дайындалған бекіністерге шабуылдау арқылы әлсіреуге мүмкіндік беретін еді, содан кейін совет әскерлері қарсы шабуылға өте алатын еді. Неміс тарапында да стратегиялық талқылар өтті, фельдмаршал Эрих фон Манштейн кеңестік бөлімшелеріне алға жылжуға мүмкіндік беретін, жерді қорғаудан бас тартатын мобильді қорғаныс жақтады, ал неміс күштері олардың қанаттарына қарсы бірқатар күшті қарсы шабуылдар жасап, ауыр шығын келтіруді көздеді. Бірақ саяси себептерге байланысты Германияның фюрері Адольф Гитлер неміс әскерлерінің шабуылға өтуін талап етіп, шабуыл үшін Курск шығанағын таңдады. 1943 жылдың 15 сәуірінде ол «Цитадель» операциясына (Unternehmen Zitadelle) дайындық жүргізуге рұқсат берді. Неміс шабуыл жоспары Курск шығанағының солтүстігінен және оңтүстігінен шабуылдауды көздеді, мақсаты – совет әскерлерін қоршап алып, жою. Екі шабуылдаушы күш Курск қаласының маңында кездесуі тиіс еді. Оңтүстіктен генерал-полковник Герман Хоттың басқаруындағы 4-ші танк армиясының сол және оң қанаттарын құрайтын XXXXVIII танк корпусы мен генерал Пол Хаузердің II СС танк корпусы солтүстікке қарай жылжуы керек еді. Армиялық топ Кемпфтің III танк корпусы Хоттың оң қанатын қорғауға жауапты болды. 4-ші танк армиясы мен Армиялық топ Кемпф фон Манштейн басқаратын Оңтүстік армиялар тобының құрамында болды. Шабуылдың оңтүстік бөлігінде әуе қолдауын генерал-полковник Отто Деслохтың Luftflotte 4 және оның ірі әуе құрамы – 8-ші әуе корпусы көрсетті. Неміс шабуылы бастапқыда мамыр айының басында басталған күтілген еді, бірақ неміс басшылығы оның перспективаларын қайта қарастырып, күмән келтіргендіктен, сондай-ақ қосымша бөлімдер мен жабдықтар жеткізу үшін бірнеше рет кейінге шегерілді. Совет басшылығы барлау органдары мен шетелдік көздер арқылы неміс ниеттері туралы хабардар болды, сондықтан неміс армиясының жоғары басшылығының (Oberkommando des Heeres - OKH) кешігуі оларға қорғанысын дайындауға жеткілікті уақыт берді. Олар тереңдікте қорғаныс жүйесін құрды, шабуылдаушы танк құралымдарын тозу үшін бірнеше қорғаныс шебін салды. Көптеген миналық далалар, танкіге қарсы орлар мен танкіге қарсы пушкалық позициялардан тұратын үш шеп құрылды, ал олардың артында, көбінесе бос және нашар бекітілген тағы үш шеп орналасқан. Генерал Николай Ватутин басқаратын Воронеж майданы шығанақтың оңтүстік жағын қорғады. Степь майданы генерал-полковник Иван Коневтің басқаруымен стратегиялық резервті құрады. Совет әскерлерінің қарсы шабуылына дейін бұл құрама шығанақтың шығысында тұрақтап, күшін сақтап қалуы керек еді. Бұл құрамға генерал-лейтенант Алексей Жадовтың 5-ші гвардиялық армиясы және генерал-лейтенант Павел Ротмистровтың 5-ші гвардиялық танк армиясы кірді.

Прохоровкаға дейін неміс жауынгерлері

1943 жылдың 5 шілдесіне таяу Хир шабуылға көшті және ауыр қарсылыққа тап болды. Совет тарапынан күтілгеннен әлдеқайда көп танкке қарсы құрал-жарақ, миналық далалар, танкке қарсы орлар және жалпы қарсылық күштері болды, бұл жағдайдан өтуді қиындатты. Бұған қоса, олар бастапқыдан-ақ совет танк бөлімшелерінің үнемі қарсы шабуылдарына ұшырады. Дегенмен, 5 шілде күнінің соңына қарай II СС танк корпусы шығыңқының оңтүстік жағындағы бірінші қорғаныс шегінен өтіп, екіншісіне жетті, ал жоспар бірінші екі шегін бұзып, күнінің соңына дейін үшіншісіне жетуді көздеген. Бірақ, танк корпусының енуі совет командирлерінің арасында үлкен алаңдаушылық тудырып, Ватутинды күнінің соңына дейін Воронеж майданының барлық операциялық резервтерін қолдануға мәжбүр етті. III танк корпусы да қатты қарсылыққа ұшырады және Солтүстік Донец өзенінен көпір басын жасау мен сақтап тұру қиынға соқты. Олар 6 шілде таңына қарай мұнда сәттілікке жетті, бірақ олардың ілгерілеуінің кешігуі II СС танк корпусының шығыс қанатын қорғауға мүмкіндік бермеді. 6 шілдеде 5-ші гвардиялық танк және 5-ші гвардиялық армиялар резервтік позицияларынан жылжуды бастады. 5-ші гвардиялық танк армиясы үш күннің ішінде белгілі бір қашықтықты жүріп өтіп, 9 шілде түнінде Прохоровка ауданына жетті, ал 5-ші гвардиялық армияның 33-ші гвардиялық атқыштар корпусы 10 шілде түнінде елді мекенге келді. Екі армия да Люфтваффе тарапынан ешқандай кедергісіз саяхатын аяқтады және орналасты. XXXXVIII танк корпусының баяу ілгерілеуі Хотты 8 шілдеде II СС танк корпусының бөлімдерін Обоян және Курскке қарай XXXXVIII корпусының шабуылына көмектесу үшін ауыстыруға мәжбүр етті. Сол күні совет әскерлері бірнеше танк корпуларымен II СС танк корпусына қарсы шабуыл жасады. Бұл шабуылдар танк корпусын жойған жоқ, бірақ оның ілгерілеуін баяулатты. 8 шілде күнінің соңына қарай II СС танк корпусы бірінші және екінші қорғаныс шектерін бұзып алға жылжыды. Келесі күні, 9 шілдеде Курск шығыңқысының солтүстік жағындағы неміс күштерінің командирлерінің кеңесінде шығыңқының солтүстік жағынан өтудің мүмкін емес екені анықталды. Дегенмен, олар қысымды сақтап, жауға зиян келтіру үшін шабуылды жалғастыруға шешім қабылдады. "Цитадель" операциясының табысы енді Курск шығыңқысының оңтүстік жағында 4-ші танк армиясы мен Кемпф жасағының жетістіктеріне байланысты болды.

Прохоровкаға қарай неміс шабуылы

9 шілде күні кешке II СС танк корпусына өз алға жылжуын солтүстіктен солтүстік-шығысқа қарай, Прохоровка поселкесіне қарай өзгертуге бұйрық берілді. Хот бұл шешімді қабылдады және оны Майнштейінмен мамыр айының басынан бері талқылап келді, себебі ол шығыстан ірі советтік бронетехникалық резервтерінің келуін күтті және өз корпусы Псел өзенін кешіп өту кезінде шабуылға ұшырағысы келмеді. Алғашқы жоспарда XXXXVIII және III танк корпустарының бөлімдері Прохоровкаға шабуылға қатысуы көзделген, бірақ бұл орындалмады. Алайда, советтік басшылық бағыттың өзгеруін неміс әскерлерінің Обоянға қарай жылжу кезінде көрсеткен қарсылығына жауап ретінде қарастырды және бұл өзгеріс неміс танктерінің күшін әлсіреткенін дұрыс емес түсінді. 8-9 шілдедегі советтік барлау мәліметтерінде неміс жаяу әскері 4-ші танк армиясының қанаттарында қорғаныс құрылыстарын салғаны хабарланды, ал советтік бронетехникалық бөлімдер осы қанаттардың қарсаңында орналасқан болатын, бірақ неміс бронетехникасы онда жоқ еді. Воронеж майданы штабы немістердің шегіне жеткенін болжады және 10 шілдеде Курск шығыңқысының солтүстігінде жоспарланған советтік қарсы шабуылмен – «Кутузов» операциясымен (12 шілдеге белгіленген) қарсы шабуылды сәйкестіруге шешім қабылдады. 10 шілде күні таңнан бастап II СС танк корпусы Прохоровкаға шабуылды бастады. Оның 3-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы «Тотенкопф» Псел өзенін кешіп, көпір басын басып алды. 1-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы «Лейбштандарте СС Адольф Гитлер» Комсомолец кеңшарын және 241.6 биіктігін басып алды. 2-ші СС танк-гренадерлік дивизиясы «Дас Райх» советтік бронетехникасының қарсы шабуылдарынан танк корпусының қанатын қорғады. II СС танк корпусы 11 шілдеде Прохоровкаға қарай шабуылды жалғастырды. «Лейбштандарте» алға жылжуын 2-ші танк корпусы тоқтатты, ол 9-шы гвардиялық әуеде десандық дивизиясымен және 301-ші танкіге қарсы артиллерия полкімен күшейтілді, екеуі де 33-ші гвардиялық атқыштар корпусынан. «Тотенкопфқа» 31-ші танк корпусы, 33-ші гвардиялық атқыштар корпусының 95-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы және 10-шы танк корпусының 11-ші мотоатқыштар бригадасы қарсылық көрсетті. «Лейбштандартеден» оңтүстікке қарай 2-ші гвардиялық танк корпусы мен 48-ші атқыштар корпусының 183-ші атқыштар дивизиясы «Дас Райхтың» ілгерілеуіне қарсы тұрды. 11 шілде күні күнінің соңында «Лейбштандарте» советтік үшінші қорғаныс шегіне терең енді. Олар Псел дәлізін бойлап жылжып, Октябрь кеңшарындағы советтік қарсылықты жойды, 252.2 биіктігінің түбіндегі 5 метрлік танкіге қарсы орды өтті және қысқа, бірақ қанды шайқастан кейін биіктікті басып алды, оларды тек Прохоровкадан оңтүстікке қалдырды. Солтүстік-батысқа қарай «Тотенкопфтың» танк-гренадерлері Псел өзенінен көпір басын басып алды және танктер жеткізілді, бірақ олар әлі 226.6 биіктігін басып алмады және «Тотенкопф» пен «Лейбштандарте» арасында олқылық болды. «Лейбштандартеден» оңтүстікке қарай «Дас Райх» та күшті қарсылыққа ұшырады және кейбіреулерінен қалып қойды. 11 шілде күні кешке 5-ші гвардиялық танк армиясы қарсы шабуылға дайындалды. «Лейбштандарте» алға жылжуы Ротмистровтың дайындықтарын бұзды, өйткені танк армиясының 18-ші және 29-шы танк корпустарын орналастыруға жоспарланған жиналыс аймақтары күнінің соңында неміс әскерлерінің бақылауына өтті, бұл оны жоспарларын асығыс қайта қарауға және жаңа позицияларды таңдауға мәжбүр етті. 5-ші гвардиялық танк армиясының жақында ғана келуі оған екі жағынан зиян тигізді: танк бөлімдерінің командирлері жүріп өтетін жерді барлауға мүмкіндік алмады, ал қолдау көрсеткен артиллерия атысқа түсіру үшін нысандарды анықтай алмады.

12 шілдедегі Германия жоспарлары

11 шілде күні кешкісін II СС танк корпусының қолбасшысы Хаузер келесі күнгі Прохоровкаға шабуыл жасау туралы бұйрық берді. Қызыл Армияның Прохоровканың оңтүстік-батыс беткейінде көптеген танкіге қарсы қаруларын орналастырғаны белгілі болды, бұл Лейбстандартке тікелей шабуыл жасауды қиын етірді. Жоспар бойынша, Тотенкопф 226.6 биіктігін басып алып, Псель өзені бойымен солтүстік-шығысқа қарай Карташиевка-Прохоровка жолына дейін жылжуы, содан кейін Прохоровкадағы совет әскерлерінің қанатына және артқы жағына оңтүстік-шығыс бағытында шабуыл жасауы тиіс болды. Лейбстандартке шектеулі алға жылжу және Прохоровканың жанындағы Сторожевое мен Ламкиді бақылауға алу бұйырылды, содан кейін Тотенкопфтың шабуылы совет позицияларын бұзғанша, ол және Дас Рейх күтуі керек еді. Одан кейін Лейбстандарт Прохоровканың оңтүстік-батыс беткейіндегі советтің негізгі қорғанысына шабуыл жасауы тиіс болды. Лейбстандарттің оң жағында Дас Рейхтың бөлімдері де шығысқа қарай Прохоровканың оңтүстігіндегі биікке жылжуы, содан кейін Прохоровкадан оңтүстікке бұрылып, III танк корпусының алға жылжуына қарсы тұрған совет қорғанысын айналып өтуі және жарық қана жасауы керек еді. 8-ші әуе корпусы II СС танк корпусының алға жылжуын қолдауға күшін жұмылдыруы тиіс болды, ал батыстағы XXXXVIII танк корпусына шектеулі әуе күштері бөлінді.

12 шілдедегі кеңес жоспарлары

5-ші гвардиялық армия және 5-ші гвардиялық танк армиясы резервтен алынып, 8 және 11 шілдеде Воронеж майданына қайта бағытталды. 11 шілдеде Ватутин Воронеж майданының әскерлеріне келесі күні шабуылға көшуге бұйрық берді. Курск иілімінің оңтүстік жағындағы кеңес әскерлерінің қарсы шабуылы солтүстік жақтағы Орелге қарсы шабуылмен, «Кутузов» операциясымен үйлестірілді. Ватутин Ротмистровқа 5-ші гвардиялық танк армиясымен Прохоровка маңындағы неміс күштерін жоюға бұйрық берді, сонымен бірге неміс күштерінің оңтүстікке қарай шегінуіне мүмкіндік бермеді. Шайқас үшін Ротмистров өз танктеріне неміс бронетехникасымен күресу үшін жоғары жылдамдықпен алға жылжуға бұйрық берді, 88 мм-лік зеңбіректердің қашықтығы мен атыс қуатындағы «Тигр» танктерінің артықшылықтарын жою мақсатында. Ол маневрлі Т-34 орта танктері неміс ауыр танктеріне қарсы тиімді бүйірлеп шабуылдар жасауға жедел жақындаса алады деп сенді. Шындығында, кеңес барлауы II СС танк корпусының иелігіндегі «Фердинанд» танк жойғыштары мен «Тигр» танктерінің санын қатты арттырып бағалаған. Шын мәнінде, 4-ші танк армиясы немесе Оңтүстік армия тобында «Фердинандтар» болған жоқ, олардың барлығы 9-шы армиямен бірге Курск иілімінің солтүстік жағында орналасқан. Кеңес танк экипаждары жиі 7,5 см KwK 40 зеңбірегімен қаруланған Panzer IV танктерінің түрлерін «Тигрлер» деп жаңылыстырды; сондықтан кеңес есептері Курск шайқасында неміс тарапынан қолданылған «Тигрлердің» санын асыра бағалауға бейім болды. Иілімнің оңтүстік бөлігіндегі әуе көмегін генерал-лейтенант Степан Красовский және генерал-лейтенант Владимир Судец басқаратын 2-ші және 17-ші әуе армиялары қамтамасыз етті. Алайда, әуе көмегінің басым бөлігі Прохоровканың батысындағы XXXXVIII танк корпусына және оңтүстік-шығыстағы III танк корпусына шабуыл жасаған кеңес бөлімшелеріне жәрдемдеу үшін жұмсалды, ал 5-ші гвардиялық танк армиясының шабуылын қолдау үшін шектеулі мөлшерде ғана ұшақтар қол жетімді болды. Ротмистровтың қарсы шабуыл жоспарлары оңтүстіктегі жағдайлармен бұзылу қаупіне тап болды. III танк корпусы 11 шілде түнде Ржавецте Солтүстік Донецті кесіп өтіп, Прохоровканың оңтүстік-шығысында орналасып, солтүстікке қарай жылжыды. Бұл қауіп Ротмистровтың жоспарының барлығына қауіп төндірді, өйткені 5-ші гвардиялық танк армиясының бүйірі мен артқы бөлігіне қауіп тудырды. 12 шілдеде Ватутин Ротмистровқа III танк корпусына қарсы тұрған 7-ші гвардиялық және 69-шы армияларға күштер жіберуді бұйырды. Ол өзінің орынбасары генерал-майор Кузьма Труфановтың басшылығымен 2-ші гвардиялық танк корпусынан 26-шы гвардиялық танк бригадасын, 5-ші гвардиялық механизацияланған корпустан 11-ші және 12-ші гвардиялық механизацияланған бригадаларын және 5-ші гвардиялық танк армиясының 53-ші гвардиялық танк полкін қоса алғанда, жедел топ құрды. Воронеж майданының басқа бөлімшелері де оңтүстікке қарай топқа қосылды. Осылайша, Ротмистров Прохоровка шайқасы басталғанға дейін өз армиясының резервтерінің жартысынан астамын жұмсады.

Неміс күштерінің орналасуы

Прохоровка шайқасына қатысқан неміс күштері ІІ СС танк корпусының үш Ваффен СС дивизиясынан құралды: Лейбстандарте, Дас Райх және Тотенкопф. 11 шілде күні кешке ІІ СС танк корпусының қолданысқа жарамды броньдық техникасы 294 танк пен шабуылдық зеңбіректерден тұратын, оның ішінде 15 «Тигр» танкысы болды. Лейбстандарте, Дас Райх және Тотенкопф дивизияларының броньдық техникасы тиісінше 77, 95 және 122 танк пен шабуылдық зеңбіректерді құрады. «Тигрлердің» оны Псел өзенінің солтүстігінде Тотенкопфпен бірге, төртеуі Лейбстандартемен, ал Дас Райхтың біреуі ғана болды. Лейбстандарте Прохоровкаға ең терең ілгеріледі және неміс позициясының орталық бөлігінде орналасты. 30 фут (шамамен 9 метр) биіктігіндегі теміржол желісі Лейбстандарте аймағын солтүстік және оңтүстікке бөліп тұрды. Дивизияның басым бөлігі теміржолдың солтүстігіне орналасты, оның ішінде дивизияның 1-ші СС танк полкі мен 2-ші СС танк-гренадир полкі, сондай-ақ барлау, артиллерия және басқару бөлімдері кірді. Теміржолдың оңтүстігінде Лейбстандарте 1-ші СС танк-гренадир полкі және дивизияның 1-ші СС танкке қарсы әскер батальоны орналасты. Дас Райх Лейбстандартеден оңтүстікке қарай орналасып, ІІ СС танк корпусының оңтүстік қанатын қорғады. Тотенкопф Лейбстандартеден солтүстік-батысқа қарай орналасты. Тотенкопфтың 3-ші СС танк полкі шабуылға дайындалу үшін Псел өзенін кесіп өтті. Лейбстандарте өзінің жеңіл қаруланған 1-ші СС танк барлау батальонын оның және Тотенкопф арасындағы аралыққа, қанатты қорғау үшін орналастырды. Кейін, 12 шілдеде, бұл бөлімге SS Untersturmführer Michael Wittmann басқаратын дивизияның қалған төрт «Тигр» танкысы қосылды.

Кеңес әскерлерінің орналасуы

Соғысқа қатысқан негізгі советтік броньды құрамасы 5-ші гвардиялық танк армиясы болды, ол 12 шілдеге дейін бес корпусты бақылады, оның екеуі гвардиялық бөлімшелер: 2-ші гвардиялық, 2-ші, 5-ші гвардиялық механикаландырылған, 18-ші және 29-шы танк корпустары. Олардың құрамында 793 танк және 37-57 өздігінен жүретін артиллериялық установкасы болды, барлығы шамамен 840 бронетехника. Бұл танктердің үштен екісі Т-34, ал қалғаны Т-70 жеңіл танктері, сондай-ақ 31-35 «Черчилль» ауыр танктері. 5-ші гвардиялық танк армиясының барлық күштері Прохоровка ауданында болған жоқ, өйткені құраманың бір бөлігі III танк корпусының ілгерілеуін тоқтату үшін оңтүстікке жіберілді. 12 шілдеде II СС танк корпусына қарсы тұрған 5-ші гвардиялық танк армиясының бронетехникасы, оның ішінде жаңадан қосылған 2-ші гвардиялық танк корпусы мен 2-ші танк корпусы, сондай-ақ резервте сақталған 5-ші гвардиялық механикаландырылған корпус, 616 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установкадан тұрды. Сонымен қатар, шабуылды қолдау үшін 5-ші гвардиялық танк армиясына бес артиллериялық полк, бір артиллериялық бригада және бір зениттік артиллериялық дивизия қосылды. 5-ші гвардиялық танк армиясының негізгі шабуылын «Лейбштандарте» корпусына қарсы оның жаңадан келген 29-шы және 18-ші танк корпустары жүргізді. Бұл екі советтік танк корпусы шабуылда ең көп танкты ұсынды, 18-ші танк корпусы 190 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установканы, ал 29-шы танк корпусы 212 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установканы пайдаланды. 18-ші және 29-шы танк корпустарына 9-шы гвардиялық әуедегі десант дивизиясы жаяу әскермен қолдау көрсетті. 18-ші танк корпусының бір бөлігі «Тотенкопф» полкінің шығыс фланкіна қарсы бағытталды. 5-ші гвардиялық танк армиясының оңтүстік-шығыс жағында Ротмистров 2-ші гвардиялық танк корпусының 120 танкын орналастырды. Кейін, 12 шілдеде шайқас барысында, сол танк корпусының 26-шы гвардиялық танк бригадасы, құрамында шамамен 40 танкпен, III танк корпусына қарсы оңтүстікке жіберілді. 2-ші гвардиялық танк корпусының қалған бөлігі, 2-ші танк корпусының қалдықтарымен бірге, «Дас Рейх» корпусына шабуыл жасады. Оларға 183-ші атқыштар дивизиясы жаяу әскермен қолдау көрсетті. «Тотенкопф» корпусына қарсы тұрған 5-ші гвардиялық танк армиясының батыс жағын 33-ші гвардиялық атқыштар корпусының 42-ші және 95-ші гвардиялық атқыштар дивизиялары қорғады, оларға 31-ші танк корпусының қалдықтары және ауыр түрде кемітілген 23-ші гвардиялық атқыштар корпусының 52-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы көмектесті. Оңтүстікке жіберілмеген 5-ші гвардиялық механикаландырылған корпусының күштері Прохоровканың солтүстік-батысында резервте сақталды, олардың саны шамамен 113 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установкадан тұрды. Ватутин советтік әуе күштеріне III танк корпусының солтүстікке қарай жылжуын тоқтатуға және XXXXVIII танк корпусына қарсы шабуылды қолдауға бағытталған күш-жігерін жұмсауды тапсырды. 5-ші гвардиялық танк армиясының шабуылын қолдау үшін де миссиялар орындалды, бірақ шектеулі көлемде. 12 шілдеде 2-ші әуе армиясының 472 ұшағы, ал 17-ші әуе армиясының 300 ұшағы жұмыс істеді.

Шайқас

12 шілде күні сағат 05:45-те Лейбстандарте штабы кеңес танктары шабуылға дайындалып жинала бастағанда, көптеген танк қозғалтқыштарының дыбысы туралы хабар ала бастады. Сағат 06:50 шамасында Лейбстандарте 1-ші СС танк-гренадер полкінің бөлімдері алға жылжып, Сторожевоеден совет жаяу әскерін ығыстырып шығарды, ал дивизияның 2-ші СС танк-гренадер полкінің бөлімдері Октябрьский мемлекеттік совхозынан таралып кетті. Кеңес күштері сағат 08:00-де дайындық артиллериялық оққа тұтты, ал соңғы оқтар 08:30-да түскен кезде Ротмистров радио арқылы "Сталь! Сталь! Сталь!" ("Болат! Болат! Болат!") кодын берді – шабуылды бастау туралы бұйрық. Осымен 5-ші гвардиялық танк армиясының совет танктері шабуылға көшті.

Жер бетіндегі іс-қимыл

Жалпы алғанда, 12 шілдеде 5-ші гвардиялық танк армиясының 500-ге жуық танктері мен өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылары II СС танк корпусының позицияларына екі толқынмен шабуыл жасады, бірінші эшелонға 430 танк, екінші эшелонға тағы 70-ке жуық танк кірді. Прохоровканың алдындағы төбелерден төмен түсіп, кеңес әскерлері 18-ші және 29-шы танк корпустарының бес танк бригадасымен шабуылдады, Лейбштандарте позицияларына жеткенде атыс жүргізді. Кеңес танктері төбеден төмен түскенде, 9-шы гвардиялық әуе десант дивизиясының әскерлерін өздерінің корпустарында ("танк десанты") тасыды. Лейбштандарте әскерлері күні бойы шайқасқа түсуге жоспарланбаған. Өткен аптадағы шайқастан шаршаған көптеген әскерлер шабуыл басталғанда күнін ғана бастап жатқан еді. Кеңес бронетехникасы пайда болғанда, корпус бойынша неміс бекеттері танк шабуылы туралы ескерту үшін күлгін түсті жарықшақтарды атып жіберді. 1-ші СС танк полкінің танк ротасының командирі, оберштурмбаннфюрер Рудольф фон Риббентроп бірден ірі шабуыл басталғанын сезді. Ол өзінің жеті Panzer IV танкынан тұратын ротасына танкіге қарсы орға көпір арқылы одан әрі өтуге бұйрық берді. Көпірден өткен соң, олар 252,2 биіктігінің төменгі бөлігінде таралып кетті. Биіктіктің үстінде 2-ші СС танк-гренадер полкінің штурмбаннфюрері Иоахим Пейпердің 3-ші танк-гренадер батальоны басып алынды. Риббентроптың танктері тарағанда, ол және 1-ші СС танк полкі кенеттен 29-шы танк корпусының 31-ші және 32-ші танк бригадаларының кеңес танктерімен кездесті: "Менің алдымда шамамен 150–200 метр жерде он бес, содан кейін отыз, содан кейін қырық танк пайда болды. Соңында олардың санын санау мүмкін болмады". Кеңес бронетехникасы қозғалыс кезінде атып, 252,2 биіктігінің батыс беткейінен танк ротасына қарай шабуылдады, соның нәтижесінде танк шайқасы басталды. Ротмистровтың жоғары жылдамдықпен шабуылдау тактикасы кеңес танк құралымдарының басқаруын және үйлестіруін бұзды, сонымен қатар олардың ату дәлдігін төмендетті. Үш сағатқа созған шайқаста 1-ші СС танк полкі шабуылдаған кеңес танктеріне қарсы тұрып, оларды кері шегіндірді, шамамен 62 кеңес танкін жойғанын хабарлады. Кейінірек сол күні 31-ші танк бригадасы мен 53-ші моторизацияланған бригаданың танктері 1-ші СС танк барлау батальонының бөлімдерін басып өтіп, Комсомолец мемлекеттік шаруашылығына жетті, Лейбштандартенің байланыс желілеріне және 241,6 биіктігіндегі дивизияның басқару орталығына қауіп төндірді. Кеңес танктері дивизияның 1-ші СС танк-артиллерия полкіне шабуыл жасап, бірнеше экипаждарды өлтірді, ал олар өздері танкіге қарсы топтардың тікелей атысымен жойылды. Виттманның төрт "Тигр" танкынан тұратын тобы Лейбштандартенің сол жақ флангын қорғауға тырысқан барлау батальонына қолдау көрсетті және 18-ші танк корпусының 181-ші танк бригадасының алға жылжуына қарсы тұрды. Үш сағатқа созған шайқаста "Тигрлер" кеңес танктеріне 1000 метрден бастап, жақын қашықтықта атып, кеңес танкшілеріне ауыр зиян келтірді және олардың шабуылын сәтті тойтарды. "Тигрлердің" ешқайсысы жойылған жоқ. Кейіннен 170-ші танк бригадасының бөлімдері 31-ші және 32-ші танк бригадаларымен шайқасып жатқан 1-ші СС танк полкімен ұрысты. Соғыста командирін және 30-ға жуық танкін жоғалтқанына қарамастан, 170-ші танк бригадасы 1-ші СС танк полкін Октябрьский совхозына кері шегіндірді және 1-ші СС танк барлау батальонының позициясына жетті. Сағат 18:00 шамасында 170-ші және 181-ші танк бригадалары Тотенкопф пен Лейбштандартені байланыстыратын неміс қорғаныс шебін бұзып өтті. Тотенкопфтың 6-шы СС танк-гренадер полкі Теодор Эйкеге қолдау көрсеткен шабуылдаушы және танк-гренадерлер кеңес шабуылын тойтарып, қорғаныс шебін қайта орнатты, кеңес танктерін Андреевка ауылына кері шегіндірді. 252,2 биіктігінен төмен кеңес бронетехникасының шабуылы, олар төбе түбіндегі танкіге қарсы орға жеткенде тоқтатылды. Бірнеше танк 15 фут тереңдіктегі орға құлап түсті, ал қалғандары одан өту жолын іздеп, ордың жиегімен жүрді. Кеңес танктері мен ордың қарама-қарсы жағында орналасқан танк-гренадер батальонының екі ротасы арасында қатты атыс болды. Пейпердің аман қалған танк-гренадерлері кеңес жаяу әскерімен күресіп, кеңес танктеріне Hafthohlladung магниттік танкіге қарсы гранаталармен шабуыл жасады. Оның батальонының жиырма шамасындағы жартысы соғыста жойылды, ал кейбіреулері оларды тоқтату үшін әлдеқайда ауыр кеңес танктеріне соғылып жойылды. Ақырында, қатты кеңестік қысым мен осал флангалардың салдарынан Лейбштандарте Октябрьский совхозынан шегініп, оңтүстікке қарай берік қорғаныс шебін орнатты.

Әуе шабуылы

2-ші және 17-ші әуе армиялары 893 рет ұшып өтті, ал неміс 8-ші әуе корпусы 654 рет ұшып, оңтүстік бөлігіндегі шабуылдар жасады. Күні бойы кеңес әскерлерінің көп бөлігі батыстағы XXXXVIII танк корпусына және оңтүстіктегі III танк корпусына қарсы ұшырылды. Таңертеңгі төмен бұлттылық және түстен кейінгі дауыл Прохоровка үстіндегі әуе операцияларын екі жақ үшін де қиындатты. Прохоровка шайқасының үстінде Люфтваффе әуеде бақылау орнатты. Штабелькапитан Ханс Ульрих Рудель басқаратын, екі Bordkanone BK 3,7 зеңбірегімен жабдықталған, сонымен қатар G 2 нұсқаларының шағын тобы бар Junkers Ju 87 Stuka бомбалаушылары кеңес құрамаларына шабуыл жасады. Оларға Focke Wulf Fw 190 бір моторлы шабуылдаушы ұшақтары және Henschel Hs 129 екі моторлы соғыс машинасы қосылды, екеуі де танкке қарсы зеңбіректермен жабдықталған. Атап айтқанда, SG 1 құрамындағы Hs 129 тобы кеңес танктеріне ауыр зиян келтірді. StG 2 және StG 77 Stuka қанаттары 5 шілдедегі 1071 рет ұшудан 150 ретке дейін азайды, бұл Курск операциясына ең әлсіз үлес болды, бірақ шағын Ju 87G тобы тиімді болды. Неміс жер күштеріне бекітілген Люфтваффе байланыс офицерлері жақыннан қолдау көрсету бөлімдерін нақты шабуылдар жасауға бағыттады. SG 1 және Panzerjägerstaffel/JG 51 248 шабуылдық миссия орындады, олардың барлығы II СС танк корпусын қолдады. 29-шы танк корпусының 31-ші танк бригадасы: "Біз жаудың артиллериясы мен авиациясынан танктерде ауыр шығынға ұшырадық. 10:30-да біздің танктеріміз Комсомолец мемлекеттік шаруашылығына жетті, бірақ үздіксіз әуе шабуылдарынан одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік болмады және қорғанысқа көштік". Танк бригадасы сондай-ақ: "13:00-ге дейін біздің әуе қорғанысы толығымен болмады" деп хабарлады. 5-ші гвардиялық танк армиясы: "душманның авиациясы бүкіл шайқас бойында біздің ұрыс құрамаларымыздың үстінде тік тұрды, ал біздің авиациямыз, әсіресе истребитель авиациясы, мүлдем жеткіліксіз болды" деп мәлімдеді. 36-шы танк бригадасы әуе шабуылынан командирін жоғалтты. Прохоровка әуе кеңістігіндегі неміс үстемдігіне бірнеше себеп болды. Шабуылдың бастапқы кезеңдерінде совет танктері соққыға ұшырап, өртенді, бұл жағдайды бағалауды қиындатты. Сонымен қатар, Қызыл Армия күштерімен байланыс офицерлерін ұйымдастыру жеткіліксіз болды, олар неміс шабуыл тобы алғаш пайда болғанда әуеден қолдау сұрау мүмкіндігіне ие болмады. Неміс 8-ші әуе корпусы Прохоровка шайқасының үстінде күшті шоғырландырғанда, 17-ші әуе армиясы басқа секторларды қолдау үшін күштерін жұқарта білді; кеңес әскерлері 4-ші танк армиясының қанаттарындағы әуе кеңістігін бақылады, Прохоровка үстіндегі аспан ашық қалды. 2-ші әуе армиясының истребитель авиациясы 266 ұшаққа дейін азайды және бұл күш эскортқа, емес әуе үстемдігіне жұмсалды. Прохоровка шайқасы 8-ші әуе корпусының жауынгерлік күшін мұндай деңгейде жұмсады, олар XXXXVIII танк корпусын қолдау үшін араласа алмады, бұл совет қорғанысына сол сектордағы жарылымға тырысқанды жеңуге мүмкіндік берді. 12 шілдедегі жағдай, орналасу және тактика екі тараптың да әуе шайқасында аз шығынға ұшырауына әкелді. 8-ші әуе корпусы 19 ұшақтың зақымдалғанын және жойылғанын хабарлады. Совет истребительдерімен шайқаста бір ғана неміс ұшағы жойылды; қалғандары совет жерден атқан оқтан зардап шекті. Қарсылықта 2-ші әуе армиясы 14 истребительдің зақымдалғанын және жойылғанын хабарлады (неміс ұшқыштары тек жеті ұшақты талап етті, бірақ олар 16 ұшақтың түсірілгенін мәлімдеді). Кеңес бомбалаушыларының жоғалуы белгісіз.

Тапсырманың нәтижесі

Күннің соңына қарай Лейбстандарте әлі де 252.2-ші төбені ұстап тұрды, бірақ бес советтік танк бригадасын кері тартуға жұмсаған күш-қуатынан шаршады. Оның сол жағында Тотенкопф 226.6-шы төбені жаулап алды және Псел өзенінің солтүстік жағалауымен ілгерілеп, Прохоровкадан солтүстік-батысқа қарай, жоспарға сәйкес Карташиевка-Прохоровка тас жолына жетті. Ол Прохоровкадағы совет күштерін айналып өтуге мүмкіндік алды, бірақ советтік шабуылдардың қысымына ұшырады және алдыңғы шептегі ұстанымы нашар болды. 2-ші гвардиялық және 2-ші танк корпусының шабуылдарына тап болған «Дас Райх» жоспарланған шабуылдық маневрлерді жүзеге асыра алмады. Совет тарапынан 12 шілдедегі шайқасқа қатысқан Ротмистровтың 5-ші гвардиялық танк армиясының барлық танк бөлімдері ауыр шығынға ұшырады. Ротмистров кейіннен 29-шы танк корпусы 12 шілдеде құрал-жарағының 60 пайызын, ал 18-ші танк корпусы 30 пайызын жоғалтқанын жазды. Совет Бас штабының баяндамасында: «Осылайша, 12 шілдеде 5-ші гвардиялық танк армиясы өз міндетін орындай алмады. Фронталдық шабуылдың нәтижесінде армия корпусы жаудың ірі танк күштерімен ауыр шайқастар жүргізді, осыдан кейін олар қорғанысқа көшуге мәжбүр болды». Ротмистров 18-ші және 29-шы танк корпустарын қорғанысқа көшіріп, оларды жаяу әскермен нығайтуға мәжбүр болды. Олар бекіністер қазып, танктерін жасырып, жаңа миналау өрістерін жасады, танкке қарсы бекіністер дайындады және артиллериясын шоғырландырды. 5-ші гвардиялық механикаландырылған корпусқа қарасты 10-шы гвардиялық механикаландырылған және 24-ші гвардиялық танк бригадалары келесі күні таңертең Тотенкопфты кері тартуға дайындық жасады. Сталин шайқастағы советтік әскерлердің ауыр шығындары туралы алғашқы хабарламалардан қатты ашуланды және көңілі тоңды. 12 шілде күні кешке ол телефон арқылы Ротмистровты сөкпек болды. Сол күні кешке Кутузов операциясын қадағалап отырған Жуковты Ставка өкілі ретінде Ватутиннің штабына жіберді, бұл оның Воронеж және Степь фронттары операцияларын үйлестіруді өз бақылауына алуы үшін жасалды. Ауыр шығындардың себебін және Ротмистровтың рөлін, сондай-ақ оның шайқастағы жоспарларын тексеру үшін комиссия жіберілді. Комиссияның қорытындылары екі аптадан кейін дайын болды және Сталинге ұсынылды. Бастапқыда Ротмистровты қызметтен босатып, оны әскери трибуналға жолдауды қарастырған Сталин, Бас штаб бастығы Александр Василевскийтің араласуынан кейін шешімін өзгертті.

Негізгі тапсырмадан кейін

12 шілде түні Ватутин кеңес әскерлеріне Прохоровкаға немістердің одан әрі ілгерілеуіне кедері келтіруді, Псел өзенінің солтүстік жағасында ілгерілеген неміс күштерін жоюды және III танк корпусының одан әрі ілгерілеуін тоқтатуды бұйырды. Неміс басшылығының 13 шілдедегі бұйрығы бойынша Тотенкопфке күнгі жемістерін бекітуді және содан кейін Прохоровка маңындағы кеңес әскерлерінің қанатын және тылын шабуылдауға тапсырма берілді. Лейбштандарте өз фронтының бекінісін нығайтып, Тотенкопфтың солтүстік-батыстан шабуылымен үйлестіре отырып, Прохоровкаға оңтүстіктен шабуыл жасауға тиіс еді. Дас Рейх өз фронтының бекінісін нығайтып, III танк корпусымен байланысу үшін шабуылға дайындық жасады.

Прохоровка маңында одан әрі ұрыстар

13 шілде күні таңертең 10-шы гвардиялық механикаландырылған және 24-ші гвардиялық танк бригадалары, 95-ші және 52-ші гвардиялық атқыштар корпустарымен бірлесіп, Тотенкопфқа қарсы шабуылға көшті. Бұл советтік шабуылдар Тотенкопфты ұстап тұрды және оның Прохоровкаға қарай шабуыл жасауына кедергі келтірді. Түске қарай Лейбстандарте 1-ші СС танк барлау батальонына Тотенкопфпен алдыңғы шебін нығайту үшін Псель өзеніне қарай солтүстікке шабуыл жасауға бұйрық берілді, ал дивизияның танк бөлімшелері Октябрьский совхозының солтүстік-шығысындағы Прохоровкаға қарай советтік позицияларға шабуыл жасады. 1-ші СС танк барлау батальоны 42-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының қорғаныс позицияларына және 18-ші танк корпусының қалған бронетехникасына шабуыл жасады, ал танк бөлімшелері 9-шы гвардиялық әуеде жүретін дивизия мен 29-шы танк корпусының қорғанысына шабуылдады. Неміс шабуылдары танкіге қарсы артиллерияның шоғырланған атысымен тойтарылды. 29-шы танк корпусы қарсы шабуыл жасап, неміс шебін бұзып, Комсомолец мемлекеттік шаруашылығына жетті, бірақ неміс артиллериясының тікелей атысымен кері шегінді. Сол күні кешке Тотенкопфқа Прохоровканың солтүстік-батысындағы позицияларын тастап, 226.6 биіктігі маңындағы бекінілген позицияларға қайтуға бұйрық берілді. Совет әскерінің тарлаған учаскені кесіп өту әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал Тотенкопф түнгі уақытта толыққанды кері шегінді.

" Цитадель " операциясының аяқталуы

13 шілдеде Гитлер Манштейнді және Орталық армия тобының қолбасшысы, фельдмаршал Гюнтер фон Клюгеді Шығыс майдан штабына, Шығыс Пруссиядағы «Қасқыр ұясына» шақырды. 9-10 шілде түнде Сицилияға одақтастардың басып кіруі, 12 шілдеде генерал Уолтер Модельдің 9-армиясының қанатына және тылына қарсы Курск шығыңқысының солтүстік жағындағы Кутузов операциясының кеңес әскерлерінің қарсы шабуылы, сондай-ақ сол күні Прохоровкадағы кеңес әскерлерінің күшті шабуылдары Гитлерді шабуылды тоқтатып, Жерорта теңізі аймағына күштерді қайта орналастыруға мәжбүр етті. Ол генералдарына «Цитадель» операциясын тоқтатуды бұйырды. Клюге бұл шешімді қуана қарсы алды, өйткені ол өзінің қанатына жасалған кеңес шабуылдарына тойтарыс беру үшін 9-армияның бөлімдерін Курск шығыңқысының солтүстік жағынан қайта алып жатқан еді. Бірақ Манштейн қатты көңілі қалды. Ол өз күштері шығыңқының оңтүстік жағында маңызды жетістікке жетердей жағдайға келгенін айтты. Оның пікірінше, III танктік корпусы Прохоровкадағы II СС танктік корпусымен байланысуға дайын тұр, ал XXIV танктік корпусы операциялық резерв ретінде қолда бар болғандықтан, олар жеңіске қол жеткізген сәтте шабуылды тоқтатуға тиіс еді. Батысқа көз тіккен Гитлер шабуылды жалғастыруға құштар емес еді. Манштейн табандылық танытып, «Цитадель» аяқталу алдында, кем дегенде, оңтүстік Курск шығыңқысындағы кеңес резервтерін жойып, жаз бойында аймақтағы кеңес әскерлерінің күшін әлсіретуді ұсынды. Гитлер Манштейннің мақсатына қол жеткенге дейін оңтүстік шығыңқысындағы шабуылды жалғастыруға келісті.

Ролан операциясы

13 шілдеде Гитлермен болған кездесуден кейін Манштейн Роланд операциясының жоспарларын асығыс дайындады, өйткені операцияны жүргізуге небары бірнеше күні қалғанын түсінді, ал қайта орналасудан кейін II СС танк корпусын жоғалту қаупі туды. Жоспар бойынша, «Дас Рейх» шығыс және оңтүстікке шабуыл жасап, III танк корпусымен байланысу керек болды, ол солтүстік-батысқа шабуылдайтын еді. «Тотенкопф» және «Лейбштандарте» тиісінше «Дас Рейхтің» батыс және солтүстік флангаларын нығайтуға міндетті болды. Байланыс орналысып, совет әскерлері қоршауға алынғаннан кейін, II СС танк корпусы мен III танк корпусының біріккен күштері Прохоровкаға шабуыл жасады. Операцияның мақсаты – Курск шығанағының оңтүстік бөлігінде шоғырланған советтік бронетехникалық резервтерін жою және осылайша жаздың қалған бөлігінде советтік шабуылдық мүмкіндіктерін тежеу болды. Роланд операциясы туралы бұйрық 1943 жылдың 13 шілдесіндегі кешкі сағаттарда шығарылды. Бірақ Манштейнмен кездескеннен кейін Гитлер XXIV танк корпусының Курск шығанағына жөнелтілуін тоқтатты және оларды 14 шілдеде 1-ші танк армиясын қолдау үшін оңтүстікке жіберді. Шабуыл 14 шілдеде сағат 04:00-де басталды. Ұзаққа соқпаған артиллериялық оқшаудан кейін, «Дас Рейхтің» 4-ші СС танкгренадерлік полкі «Фюрер» Правороттан оңтүстік-батысқа қарайғы биікке шабуылдады, үй-үйден және қолға-қол соғыс арқылы Беленихино ауылынан 2-ші гвардиялық танк корпусының қалдықтарын ығыстырып шығарды. «Дас Рейхтің» 2-ші СС танк полкі бірнеше қарсы шабуылдарды тойтарды және Қызыл Армия бөлімдерін шығысқа қарай жаңа шепке шегінуге мәжбүр етті. Жуков 5-ші гвардиялық механикаландырылған корпустың 10-шы гвардиялық механикаландырылған бригадасына шепті нығайтуға бұйрық берді. III танк корпусының 7-ші танк дивизиясы «Дас Рейхпен» байланыс орнатты, бірақ совет күштеріндегі бос орынды бақылап отырған Труфанов қауіпті сезіп, жүйелі түрде шегінді. Бұл байланыс совет әскерлерін қоршауға мүмкіндік бермеді, бірақ олар көптеген танкіге қарсы қаруларын тастап кетті. Роланд операциясы неміс тарапы үшін шешуші нәтиже бермеді, ал «Тотенкопф» 15 шілдеде кешке берілген бұйрыққа сәйкес Пселдің солтүстігіндегі позицияларынан шегіне бастады, өйткені II СС танк корпусы бүкіл майдан бойында қорғанысқа көшті. 17 шілдеде советтік Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік майдандары Миус және Донец өзендері арқылы Оңтүстік армиялар тобының оңтүстік қанатына қарсы ірі шабуылға шықты, 6-шы армия мен 1-ші танк армиясына қысым жасады. 17 шілде күні түстен кейін Роланд операциясы II СС танк корпусына Прохоровка учаскесінен Белгородқа шегінуді бастау туралы бұйрықпен аяқталды. 4-ші танк армиясы мен армияның Кемпф жасағы бұйрықты күтіп, оны 16 шілде күні кешке орындауға кірісті. «Лейбштандарте» танктері «Дас Рейх» пен «Тотенкопф» арасында бөлінді, ал дивизия Италияға асығыс түрде қайта орналастырылды, ал «Дас Рейх» пен «Тотенкопф» жаңа советтік шабуылдарға қарсы тұру үшін оңтүстікке жөнелтілді.

Қаза тапқандар мен шығын

12 шілдедегі екі тараптың да шығындарын анықтау қиын. Неміс тарапынан жоғалған танктер саны әртүрлі бағаланады, бұл Wehrmacht техникалық шығындарды есептеу және хабарлау әдістемесімен байланысты. Шығынға тек жөндеуге келмейтін немесе тастап кетілген техника жатқызылса, қалпына келтіріліп, жөндеуге болатын зақымдалған техника жай ғана зақымдалған деп тіркелді. Сол сияқты, Прохоровка шайқасындағы Қызыл Армияның танктері мен жеке құрамының жоғалғандары туралы нақты мәліметтерді анықтау да қиын.

Неміс тілі

II СС танк корпусы 12 шілдеде 842 сарбаздың қаза тапқанын, жараланғанын немесе жоғалып кеткенін, ал 12-16 шілде аралығында 2672 сарбаздың жоғалып кеткенін хабарлады. Неміс әскерлері 17 шілдеге дейін Прохоровка шайқасының көп бөлігін бақылауда ұстағандықтан, өздерінің істен шыққан бронетранспорттарының көп бөлігін қалпына келтіре алды. II СС танк корпусының 12 шілдедегі логистикалық есебінде танктердің қайтымсыз жоғалуы туралы ешқандай мәлімет тіркелмеген. Басқа неміс деректерінде II СС танк корпусының үш танкысы (екі Panzer IV және бір Tiger) шайқас алаңында қирап, кейін қалпына келтірілмегені көрсетілген, сондықтан 12 шілдедегі қайтымсыз жоғалтулардың максималды саны үш танкты құрайды. АҚШ Армиясының Стратегия және Күштерді Бағалау орталығының зерттеуіне сәйкес, алты танк қайтымсыз жоғалыпты, бірақ Panzer I және Panzer II жеңіл танктері мен неміс шабуылдық зеңбіректер есепке алынбаған. II СС танк корпусының және 4-ші танк армиясының архивтік құжаттары II СС танк корпусының 12-23 шілде аралығында 17 танк пен шабуылдық зеңбіректің қайтымсыз жоғалып кеткенін көрсетеді, бұл операция «Роланд» аяқталғанға дейін бірліктің барынша жоғалтуын білдіреді. II СС танк корпусының архивтік мәліметтері 11 шілде кешкісінде корпуста 294 танк пен шабуылдық зеңбірек болса, 13 шілде кешкісінде 251 болғанын көрсетеді. Кейбір жөнделген танктер 13 шілдеде қайта қызметке қосылған болуы мүмкін, сондықтан осы кезеңде кем дегенде 43 танк пен шабуылдық зеңбірек істен шыққан, оның ішінде Totenkopf корпусына тиесілі он Tiger және Leibstandarte корпусына тиесілі біреуі бар. 12 шілдедегі шайқаста II СС танк корпусының шамамен 60-80 танкысы мен шабуылдық зеңбірегі зақымдалған немесе жойылған. 16 шілдеде II СС танк корпусының 292 танкысы мен шабуылдық зеңбірегі болды, бұл 12 шілдедегі шайқас басындағы санымен шамалас. 12 шілдеде 8-ші әуе корпусының Schlachtgeschwader 1 11 ұшақтың зақымдалғанын хабарлады, олардың барлығы кеңестік зениттік артиллериясымен құлатылған, оның 6-сы толықтай жарамсыз деп танылды.

Кеңес одағы

1943 жылдың 17 шілдесінде 5-ші гвардиялық танк армиясы штабы дайындаған құжат, 12-16 шілде аралығында армияның барлық бес корпусы және тікелей армия штабына бағынышты кіші бөлімшелерінің ұрыс кезіндегі шығындарын қорытындылады. Құжатта қайта қалпына келтірілмейтін келесі шығындар тіркелді: 222 Т-34, 89 Т-70, 12 «Черчилль», 8 СУ-122, 3 СУ-76 және 240 көмекші машина. Жөндеудегі зақымдалған машиналардың саны: 143 Т-34, 56 Т-70, 7 «Черчилль», 3 СУ-122 және 3 СУ-76, ал көмекші машиналар туралы мәлімет жоқ. Құжатта хабарланған жеке құрам шығыны: 2940 қаза тапқан, 3510 жараланған және 1157 жоғалып кеткен. Бұл танктер мен өздігінен жүретін артиллериялық установкалардың 334 қайта қалпына келтірілмейтін шығынын, сондай-ақ жөндеудегі 212 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установканы, жалпы 7607 адамдық шығынды құрайды. Тарихшы Карл Хайнц Фризер құжатта көрсетілген шығынның көп бөлігі 12 шілдеде болған болуы керек деген пікірді айтты. Тарихшы Валерий Замулин 5-ші гвардиялық танк армиясының бөлімшелерінің 12 шілдедегі шығындарын есептегенде, 3563 адамның жоғалғанын анықтады, оның ішінде 1505 қаза тапқан немесе жоғалып кеткен, ал 340 танк пен өздігінен жүретін артиллериялық установка зақымдалған немесе жойылған. Жарақат алған немесе жойылған техникаға қатысты, Дэвид М. Гланц пен Джонатан Хаус 5-ші гвардиялық танк армиясының 12 шілдедегі шабуылдарында кем дегенде 400 танк жоғалғанын болжайды. Кеңес тарихшылары Григорий Колтунов пен Борис Соловьевтің бағалауынша, 12 шілдеде 5-ші гвардиялық танк армиясының 300-ге жуық танкысы мен өздігінен жүретін артиллериялық установкасы зақымдалған немесе жойылған. АҚШ армиясының стратегия және күштерді бағалау орталығының зерттеуі бойынша, 2-ші гвардиялық, 18-ші және 29-шы танк корпустары 12 шілдеде барлығы 144 танкты жоғалтқан, бұл өздігінен жүретін артиллериялық установкаларды қамтымайды. Джордж Ниптің бағалауынша, 12 шілдеде ІІ СС танк корпусымен және ІІІ танк корпусымен болған шайқаста 5-ші гвардиялық танк армиясының 600-650 танкысы зақымдалған немесе жойылған.

Нәтиже

Бұл шайқастың маңызы мен нәтижесі туралы пікірталас бар. Неміс әскерлері көптеген совет танктерін жойды және 5-ші гвардиялық танк армиясының соққы беру қабілетін уақытша әлсіретті, бірақ олар Прохоровканы жаулап ала алмады немесе басқа жерлердегі жағдайлар «Цитадель» операциясын тоқтатуға мәжбүр еткенге дейін ашық кеңістікке бұзып өте алмады. Совет тарапынан қарағанда, 12 шілдедегі зор бронетехникалық шабуыл II СС танк корпусын жоюға жетпеді, бірақ немістерді шаршатып, олардың ілгерілеуін тоқтатуға көмектесті. Осылайша, 5-ші гвардиялық танк армиясы да, II СС танк корпусы да 12 шілдедегі міндеттерін орындамады. Шайқас неміс тарапы үшін совет танктерінің көп саны жойылғандықтан, әдетте тактикалық жеңіс деп есептелсе де, кең көлемде қарағанда совет әскерлері Прохоровкадағы қорғаныс операциясын сәтті аяқтады және жоспарланғандай, шешуші қарсы шабуыл – «Полководец Румянцев» операциясына жағдай жасады. Нәтижесінде, Прохоровкада немесе Курск ілгегінің басқа жерлерінде неміс әскерлерінің тесіп өтуі болмады. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлерінің ірі шабуылы алғаш рет қарсыластың қорғанысын бұзып, олардың операциялық немесе стратегиялық тереңдігіне енуге мүмкіндік бермей тоқтатылған кез болды. «Цитадель» операциясы аяқталғаннан кейін стратегиялық басымдық соғыстың соңына дейін Совет Одағына көшті.

Танк шайқасының көлемі және неміс шығындары

Бұл шайқас әскери тарихындағы ең ірі танк шайқасы ретінде сипатталған, оған 1200–1500, кейде 2000 танкқа дейін қатысқан деген ақпарат бар, бірақ бұл дұрыс емес, себебі шайқаста осынша танк болған жоқ. Көрсетілген үлкен сандар соғыс кезінде және одан кейін хабарланған неміс бронетехникасы туралы қате кеңестік барлау мәліметтерінен және кейінгі соғыстан кейінгі есептерден туындады. Кейбір кеңестік бағалаулар 12 шілдеде Прохоровкаға шабуыл жасаған 800 неміс танкысы мен шабуылдық зеңбірегі болғанын көрсетті. Кеңес және неміс архивтерін салыстыру нәтижесінде, 5-ші гвардиялық танк армиясы мен II СС танк корпусының Прохоровка маңындағы шайқаста қолданған танктер мен басқа да ауыр бронетехникалық құралдардың (шабуылдық зеңбіректер мен өзі жүретін артиллериялық установкалар сияқты) жалпы саны шамамен 910 болды. II СС танк корпусының «Цитадель» операциясы кезінде, тіпті бастапқыда, 494 танк пен шабуылдық зеңбірегі болған емес. Егер шайқастың аумағын III танк корпусы мен оған қарсы тұрған 5-ші гвардиялық танк армиясының бөлімдерін қоса кеңейтсе, танктер мен басқа да ауыр бронетехникалық құралдардың жалпы саны ең көп дегенде 1299-ға жетеді. Алайда, мысалы, «Барбаросса» операциясы кезіндегі Броди шайқасында 2000-нан астам танк, ал шайқас барысында 6000-ға дейін танк қатысқан. Дегенмен, Прохоровка шайқасы әскери тарихындағы ең ірі танк шайқастарының бірі саналады. Шайқаста жоғалған танктердің көп саны немістерге жатқызылды, бірақ бұл дұрыс емес. Мысалы, Ротмистров соғыстан кейінгі естеліктерінде немістердің 12 шілдеде 350–400 танкысын, оның ішінде 70 «Тигр» танкысын және 3500–10000 сарбазын жоғалтқанын айтты, ал Курск шайқасы туралы Кеңес Бас штабының зерттеуінде немістердің 12–16 шілдеде 300 танкысын, 20 шабуылдық зеңбірегін және 4500-нан астам сарбазын жоғалтқаны көрсетілді. Алайда, қатысқан неміс бөлімшелерінің архивтік мәліметтері шайқаста шығынның одан да аз болғанын көрсетеді.

Прохоровкадағы шабуылға қозғаушы күш

Тарихшылар Дэвид М. Гланц және Джонатан Хаус 4-панцер армиясының бастапқы ниеті солтүстікке қарай жылжу болғанын, екі танк корпусының Обоян және одан кейін Курскке қатарласып ілгерілеуін айтты. Бірақ 9 шілдеде Обоянға қарай жолдағы қатысты совет қарсылығы Хотты жоспарын апатты түрде өзгертуге мәжбүр етті, ол II SS танк корпусына Прохоровкаға қарай солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа бұрылуға бұйрық берді. Сондықтан, Гланц пен Хаустың пікірінше, Прохоровка шайқасы бастапқы ниеттердің немесе жоспарланған шараның нәтижесі емес, ол бастапқы неміс жоспарына тактикалық қателіктермен кешірек енгізілген өзгертулердің салдарынан туындады. Бұл тұжырымды тарихшы Стивен Ньютон жоққа шығарды және 2002 жылы жарық көрген "Цитадель" операциясы туралы еңбегінің бір бөлігін оған қарсы дәлелдер келтіруге арнады. Ньютон "Цитадель" операциясын іске асырған неміс офицерлерінің куәліктерін және Гланц пен Хаустың деректерін жан-жақты зерттеп, 4-панцер армиясының Обоян бағытынан Прохоровкаға бұрылу жоспары 1943 жылдың мамыр айында, операция басталғанға дейін-ақ қабылданғанын көрсетті. Өйткені Оңтүстік армия тобының неміс жоспарлаушылары 4-панцер армиясының Псель өзені мен Прохоровкаға жеткен совет резервтерімен кездесуін күтіп отырған. Басқа тарихшылар да осы қорытындыларды қолдады. Ньютон бұл оқиғаның соғыстан кейінгі әдебиетте қалыпты жағдай екенін де айтады.

Таңдау факторы

Кейбір тарихшылар неміс әскерлері кеңес әскерлерінің броньды қарсы шабуылына дайын болмағанын және 12 шілдеде тосыннан шабуылға ұшырағанын айтады. Дегенмен, басқа тарихшылар неміс командирлері Прохоровка аймағына жинала бастаған кеңес броньдық техникасын білгенін немесе болжағанын, сондықтан әскерлер шынымен таңқалмағанын мәлімдеді немесе дәлелдеді. Неміс тарихшысы Дитер Брандтың пікірінше, неміс командирлері Прохоровкада кеңес броньдық техникасының ірі күшін күткенімен, 12 шілде күні таңертең кеңес әскерлері қарсы шабуыл жасағанда, жеке неміс сарбаздары көбінесе тосыннан шабуылға ұшырады.