Кіріспе

1999–2003 жылдары Батыс Африкадағы соғыс. Екінші Либерия азаматтық соғысы – 1999 жылдан 2003 жылға дейін Батыс Африкадағы Либерия елінде болған азаматтық соғыс. Президент Чарльз Тейлор 1997 жылы Либерияның бірінші азаматтық соғысында жеңіске жеткен соң билікке келді, бұл екі жылдық бейбітшілікке әкелді. Гвинея үкіметінің қолдауымен Тейлорға қарсы шыққан «Либерияны қайта құру және демократия үшін біріккендер» (LURD) тобы 1999 жылдың сәуірінде Либерияның солтүстігіне басып кірді. LURD солтүстікте Тейлорға қарсы біртіндеп үстемдікке ие болып, 2002 жылдың басында ел астанасы Монровияға жақындады. «Либериядағы демократия үшін қозғалыс» (MODEL) – Тейлорға қарсы екінші бүлікші топ, 2003 жылдың басында Либерияның оңтүстігіне шабуыл жасап, оңтүстіктің көп бөлігін басып алды. Либерияның үштен бір бөлігін ғана бақылауда ұстаған Тейлор, Монровия қамалға алынуының қысымымен 2003 жылдың тамызында отставкаға кетіп, Нигерияға қашты. Соғысушы тараптар бір аптадан кейін Аккрадағы жан-жақты бейбіт келісімге қол қойды, бұл қақтығыстың саяси аяқталуын және Либерияның демократияға өтуінің басталуын білдірді. Уақытша президент Гюд Брайант басқаратын Ұлттық ауысу үкіметі 2005 жылғы жалпы сайлауға дейін елді басқарды. Екінші Либерия азаматтық соғысы салдарынан 50 000-нан астам адам қаза тауып, мыңдаған адамдар ел ішінде қоныс аударды. Бұл қақтығыс барысында Тейлор мен LURD екі тарап та балаларды сарбаз ретінде кеңінен пайдаланды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Либериядағы миссиясы елде 2018 жылға дейін орналасқаннан кейін ресми түрде таратылды.

Өмірбаян

Бірінші Либериялық азаматтық соғыс 1997 жылдың тамызында Чарльз Тейлор Либерия президенті болып билікке келген кезде аяқталды. Тейлор соғысты 1989 жылдың желтоқсан айында президент Сэмюэл Доуды құлату үшін өзінің Ұлттық патриоттық майданы (NPFL) мен жасақтары Пилқұйрық жағалауынан елге басып кірген кезде бастаған еді. NPFL Либерияның көп бөлігін жылдам басып алды, бірақ астана Монровияны Принс Джонсон басқарған Либерияның тәуелсіз Ұлттық патриоттық майданы (INPFL) бақылауына алды. INPFL 1990 жылдың қыркүйегінде Доуды тұтқындап, өлім жазасын орындады және Тейлордың Монровияны алу әрекеттеріне қарсы тұрып, оның толық жеңісіне кедері келтіріп, соғысты жылдар бойы создырды. 1996 жылы басты фракциялар арасында бейбіт келісімге қол қойылды, нәтижесінде 1997 жылы Либерияда жалпы сайлау өтті. Тейлор президенттік сайлауда 75% дауыспен үлкен жеңіске жетті, ал оның Ұлттық патриоттық партиясы Либерия заң шығару органында үстемдік құрды. Оның сәттілігіне басты себеп – БАҚ-ты бақылауы, жеңіліске ұшыраса соғыс қайта басталады деген қорқыныш, сондай-ақ либериялық халықтың демократиялық процестермен таныс болмауы болды. Тейлор тез арада тоталитарлық және сыбайлас жемқорлық режимін орнатты, көптеген наразылар көрші елдерге қашып кетті. Тейлордың Либерияны аймақтық держава ретінде құруға деген ниеті оны Гвинеяның Демократиялық күштері жиналысы сияқты көтерілісшіл топтарды қолдауға итерді. Бұл оны Гвинея және Сьерра-Леоне үкіметтерімен қақтығысқа түсірді, олар өз елдеріне қашқан Тейлорға қарсы диссиденттерді қолдауға кірісті.

LURD шабуылы

Екінші азаматтық соғыс 1999 жылдың сәуірінде Либерияның диссиденттері Гвинеядан Либерияға, Жер аударылған Либериялықтар Ұйымының (LURD) туы астында басып кірген кезде басталды. Гвинея LURD-ге әскери және қаржылық қолдаудың басты көзіне айналды. 2000 жылдың шілдесіне қарай әртүрлі диссиденттік топтар Секу Конне басқаратын LURD ретінде бірікті. Диссиденттердің көп бөлігі бұрынғы ULIMO J және ULIMO K ұйымдарының мандинка және крахн жауынгерлері еді деп есептелді. LURD құруда маңызды рөл атқарған факторлардың бірі – ECOMOG SL Нигериялық бас генерал Максвелл Хобе ұйымдастырған Либериялық диссиденттер мен Сьерра-Леоне Камайорс аңшылар жасағы арасындағы одақ болды, оның ішінде басшылар Сэмюэл Хинга Норман және Эдди Массали де бар еді. 2001 жылдың қаңтарына қарай Тейлордың күштері Сьерра-Леоне мен Либерия шегіне қайтарылды. Көтерілісшілер Тейлор үкіметіне елеулі қауіп төндірді. Либерия енді Сьерра-Леоне және Гвинея Республикасымен күрделі үшжақты қақтығысқа тартылды. 2002 жылдың басында бұл екі ел де LURD-ті қолдады, ал Тейлор екі елдегі түрлі оппозициялық топтарға көмек көрсетті. "Революциялық Біріккен майдан" (RUF) көтерілісшілерін қолдау арқылы, іс жүзінде оларды құрып, Тейлор британдықтар мен американдықтардың наразылығын тудырды. Гвинеяға қаржылық қолдаудың артуымен қатар, Тейлорға британдық және американдық тараптан қысым күшейді. 2001 жылдың мамырында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі санкциялардың жұмсақ нұсқасын бекітті.

Көтерілісшілер Монровияға жақындап келеді

2002 жылдың ақпан айының ортасында LURD әскерлері Монровиядан 44 шақырым қашықтықта, Клай-джонкшн қаласында болды, және Тейлор төтенше жағдай жариялауға мәжбүр болды. 2002 жылғы ақпандағы ICG баяндамасында бұл шабуыл Либерияның оңтүстік-батыс бөлігін оңтүстік Лофаның қалың бұталары арқылы ену стратегиясын іске асыру арқылы жасалды, үкіметтік бекіністерді айналып өтіп, жабдықтау желілерін бұзу арқылы жүзеге асты. LURD бұл миссияға 300 мен 500 адам тағайындалды деп мәлімдесе де, шабуыл жасағандардың саны жиырмаға жақын болған болуы мүмкін. Монровияға қарай біртіндеп алға жылжушы үлкен күштердің кез келген бейнесі қате түсінік; үздіксіз алға жылжудың орнына «соққы және қашу» рейдтері үлгі болып көрінеді. 2002 жылдың бірінші жартысында LURD Боми, Бонг және Монсеррадо округтерінде рейдтер жүргізді, Клай-джонкшннан басқа, Гбарнга мен Табманбургке шабуыл жасады, әр жолы уақытша үкіметтік күштерден бақылауды қолға алды. 2003 жылдың басында оңтүстікте екінші бүлікші топ – Либериядағы демократия үшін қозғалыс (MODEL) пайда болды, ал 2003 жылдың жазында Тейлордың үкіметі елдің үштен бір бөлігін ғана бақылады. Кейбір сәтсіздіктерге қарамастан, 2003 жылдың ортасына қарай LURD елдің солтүстік үштен бір бөлігін бақылап, астанаға қауіп төндірді. Елорда Монровия LURD әскерлерімен қоршалып алынды, және бұл топтың қалаға жасаған оқшау шабуылдары көптеген бейбіт тұрғындардың өліміне әкелді. Соның салдарынан мыңдаған адам өз үйлерінен күшпен шығарылды. 2003 жылдың наурыз айында салыстырмалы тыныштықтан кейін жаңа шайқас басталды, және мамыр айының басында LURD және MODEL елдің үштен екісіне жуығын бақылауға алды, сонымен қатар Монровияға да қауіп төндірді. Аймақтық және халықаралық қысым нәтижесінде Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОАС) төрағасы, Гана президенті Джон Куфуор 2003 жылдың 4 маусымында Акрада конференция шақырды.

Монровия қоршауы (2003 жылдың шілде-тамыз айлары)

2003 жылдың шілдесінде Монровияның басылып алу және қирату қаупі төнгендей болды, бірақ бейбіт келіссөздер жалғасып жатты. АҚШ Батыс Африка жағалауында орналасқан, құрамында 26-шы теңіз экспедициялық бөлімі бар, АҚШ теңіз күштерінің амфибиялық тобына негізделген Либерия бойынша бірлескен жұмыс тобын құрды. 2003 жылдың шілдесінде АҚШ "Шайнинг Экспресс" операциясы кезінде шабуылға ұшыраған Монровиядағы АҚШ елшілігі маңындағы қауіпсіздікті күшейту үшін аз ғана әскер жіберді. 2003 жылдың 25 шілдесінде Италияның Виченца қаласындағы Оңтүстік Еуропа жұмыс тобы операцияны басқару үшін АҚШ армиясының жетекші құрамасы болып тағайындалды. 2003 жылдың 29 шілдесінде LURD атысты тоқтату туралы жариялады. ЭКОВАС Либерияға Нигерияның бейбіт сақшыларының екі батальонын жіберді. Бірінші нигериялық батальон Біріккен Ұлттар Ұйымының Сьерра-Леонедегі миссиясынан бөлінді, ал екіншісі Нигериядан келді.

Президент Тейлор отставкаға кетеді (2003 жылдың тамызы)

Президент Тейлор 2003 жылғы 11 тамызда, соғысты аяқтаған Аккра жан-жақты бейбіт келісіміне (CPA) дейін отставкаға кетіп, Нигерияға жер аударылды. Кейін Интерпол оның Сиерра-Леонедегі RUF көтерілісші одақтастары жасаған соғыс қылмыстары үшін Тейлорды тұтқындауға ордер шығарды, бірақ Нигерия Либериядан нақты өтініш алғанша оны депортациялаудан бір уақытқа бас тартты. Вице-президент Мозес Блах Тейлордың орнына келді. 14 тамызда көтерілісшілер Монровияны қоршаудан босатып, 200 АҚШ теңіз жаяу әскері Батыс Африка бейбіт күштерін қолдау үшін келді. Мыңдаған адамдар билеп, ән шырқады, американдық әскерлер мен Нигерия басқаратын батыс африкалық күштер ECOMIL порты мен көпірлерді басып алды, бұл астананы үкімет және көтерілісшілер бақылаған аймақтарға бөлді. 18 шілде мен 14 тамыз аралығында Монровияда шамамен 1000 адам қаза тапты. Мозес Блах 2003 жылғы 14 қазанда билікті Либерияның Ұлттық ауысу үкіметіне тапсырды. Дегенмен, ауысу үкіметі елде нақты билікке ие болған жоқ, оның 80 пайызы көтерілісшілер тобының бақылауында болды. Монровиядағы тәртіпсіздіктер салдарынан шамамен 16 адам қаза тапты, ал көздер бұрынғы жауынгерлер осы зорлық-зомбылықтың артында тұрғанын мәлімдеді.

Бала сарбаздар

ЛУРД және Чарльз Тейлор екеуі де балаларды әскери қызметке күштеп алып, жауынгер ретінде немесе оқ-дәрі тасушылар етіп кеңінен пайдаланды. Балаларды жауынгер ретінде пайдалану Женева конвенциясында тыйым салынған болса да, екі тарап та оны көптеп қолданды. Human Rights Watch ұйымының бақылаушылары Монровия қаласының қасіретті және хаостық қоршауын сипаттады, онда көптеген өте жас жауынгерлер оларды қалай қолдануға үйренбеген "жарқыраған ойыншықтарды" атып тастады. Есірткі Либерия соғыс кезеңіндегі мәдениеттің ажырамас бөлігі болды. Бала-жауынгерлер және басқа да соғысқа қатысушылар кокаин, кат және басқа да есірткілерге жүйелі түрде тәуелді болды, бұл оларды бақылау құралы ретінде пайдаланылды. Кейбір әскербасылар кокаиннің жауынгерлерді шайқаста тиімдірек ететініне сенді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтау қызметі

1997 жылдың қарашасында, Либериядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бақылаушы миссиясы UNOMIL-дің мандаты 30 қыркүйекте аяқталғаннан кейін, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас хатшының өкілі басқаратын Либериядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік құруға қолдау көрсету кеңсесін (UNOL) құрды. Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының соғыстан кейінгі бейбітшілікті нығайту жөніндегі алғашқы кеңсесі 1997 жылдың шілдесінде өткен көппартиялық сайлаулардан кейін үкіметке бейбітшілікті консолидациялауға көмектесумен айналысты. 2003 жылдың 11 қыркүйегінде БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан бейбіт келісімді сақтау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Либериядағы миссиясын (UNMIL) орналастыруды ұсынды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 19 қыркүйекте 1509 қаулысымен миссияны бекітті. Нигерия уақытша ЭКОВАС күшінің құрамына бейбітшілік сақшыларын жіберді. UNMIL 15 000-нан астам қызметкерден тұрды, оның ішінде әскери және азаматтық персонал болды. Персоналдың көп бөлігі қарулы әскери қызметкерлерден құралды, бірақ сонымен қатар азаматтық полиция қызметкерлері, саяси кеңесшілер және гуманитарлық көмек жұмыскерлері де болды. 1 қазан күні алғашқы бейбітшілік сақшылары бас киімдерін ауыстырып, көптеген әскерлерді қамтитын БҰҰ күштеріне айналды. 2004 жылдың қазан айында Монровияда болған үш күндік тәртіпсіздіктер кезінде 400-ге жуық адам жарақат алды, ал 15 адам қаза тапты. БҰҰ елдегі күштерін біртіндеп арттырып, 2003 жылдың қарашасына дейін 5 500 адамды орналастыруды жоспарлады және түрлі топтарды қарусыздауға жұмыстады. Алайда, көрші елдердегі тұрақсыздық, толық емес қарусыздану процесі және жалпы наразылық Либерияның нәзік бейбітшілігіне қауіп төндірді.

Либерия әйелдері

Либериялық әйелдердің Лейма Гбови басқаратын тобы "Либерия әйелдерінің бейбітшілік үшін жаппай әрекеті" деп аталатын ұйым құрды және президент Чарльз Тейлормен кездесуге мәжбүр етті, одан Ганадағы бейбіт келіссөздерге қатысуға уәде алды. Әйелдер делегациясы зорлықсыз наразылық акцияларын ұйымдастырып, бейбіт процесте соғысып жатқан тараптарға қысым көрсетуді жалғастырды. Олар Президенттік сарайдың алдында үнсіз наразылық акциясын өткізіп, тоқтап қалған бейбіт келіссөздерде келісімге қол жеткізді. Олардың шығармашылық зорлықсыз наразылықтары Либерияның әйелдері мен аналарының күшін пайдалануға мүмкіндік берді; тактикаға ерлер қаруларын тастағанға дейін секс-ереуіл және Ганадағы бейбіт келіссөздер кезінде жалаңаштанумен қорқыту кірді. Бірлесіп жұмыс істеген 3000-нан астам христиан және мұсылман әйелдер күштерін біріктірді, нәтижесінде әйелдер 14 жылдық азамат соғысынан кейін Либерияда бейбітшілік орнатып, елдің алғашқы әйел президентінің билікке келуіне көмектесті. Бұл оқиға 2008 жылғы "Жаннатты тозаққа қайтаруға дұға ет" деректі фильмінде баяндалған. Азамат соғысын аяқтауға көмектескен әйелдердің қатарында Еллен Джонсон Сэрлиф болды, ол 2005 жылы Африкадағы алғашқы сайланған әйел мемлекет басшысы атанды. Оның сайлануына оның елінде ерлер салған соғысты көрген және сол қуатты лауазымға ер адамды қайтаруға ниеті жоқ әйелдердің берілгендігі түрткі болды. Бұл, Еллен Джонсон Сэрлифтің 1980 жылдары соғыстың бастамасы болуы 1990 жылдары президенттік мүмкіндіктеріне кедергі келтіргеніне қарамастан болды. Шындық және келісім комиссиясы оған 30 жылға саяси қызметке қатысуын тоқтатуды ұсынғанмен, ол 2011 жылы екінші мерзімге қайта сайланды.