Кіріспе

Фатимид халифасы және имамы (1074–1101) Әбу әл-Қасим Ахмад ибн әл-Мустансир (أبو القاسم أحمد بن المستنصر; 15/16 қыркүйек 1074 – 12 желтоқсан 1101), «әл-Мустаʿли биʾllāh» (المستعلي بالله,) атты патшалық есімімен көбірек танымал, Фатимидтердің тоғызыншы халифасы және Муста’ли исмаилизмінің он тоғызыншы имамы. Халифа әл-Мустансир Билланың ұлдарының ең үлкені (және, мүмкін, ең кішісі) болмаса да, әл-Муста’ли оның інісі, уәзир әл-Афдал Шаханшахтың қастандықтары арқасында халифа болды. Оған жауап ретінде оның үлкен ағасы, әкесінің мұрагерлігіне ең лайықты үміткер Низар Александрияда көтеріліс ұйымдастырды, бірақ жеңіліп, өлімге кесілді. Бұл Исмаили қозғалысында үлкен жарылысқа әкелді. Көптеген қауымдар, әсіресе Парсы және Иракта, ресми қолдау көрсетілген Исмаили иерархиясынан бөлініп, Низар және оның ұрпақтарын нағыз имамдар деп санайтын өз Низари қозғалысын құрды. Әл-Муста’ли өзінің билігінің барлық кезеңінде әл-Афдалға бағынышты болды, ол Фатимид халифатының іс жүзіндегі билеушісі еді. Халифаттың Мысырдағы негізгі аумағы жақсы басқару және гүлдену дәуірін бастан өткерді, бірақ Фатимидтер Сирияда жеңіліске ұшырады, онда олар сүннит Сәлжұқ түркілерінің шабуылына тап болды. Әл-Афдал Тир портын қайтарып алуға және Солтүстік Сирияға крестшілер келген соң туған қырқыста Иерусалимді қайта басып алуға қол жеткізді. Фатимидтер Селжұқтарға қарсы крестшілермен ортақ мақсатта бірігуге тырысқанына қарамастан, соңғылары оңтүстікке қарай жылжып, 1099 жылдың шілде айында Иерусалимді басып алды, осы жеңісін Аскалон шайқасында Афдал басқарған Фатимид әскерін жеңіп, бекітті. Әл-Муста’ли 1101 жылы қайтыс болды, оның орнына бес жасар ұлы әл-Әмір отырды.

Шығуы және тарихы

Ахмад, болашақ әл-Муста'ли, 467 жылы 20 мухаррамда (хижра бойынша 15 немесе 16 қыркүйек 1074 жылы), немесе мүмкін 468 жылы 18 немесе 20 мухаррамда (1075 жылы 2 немесе 4 қыркүйек) сегізінші Фатимид халифасы әл-Мустансир Билланың отбасында дүниеге келді және ол, әл-Мустансирдің барлық ұлдарының ең кішісі болғанға ұқсайды. Әл-Мустансирдің тағы бір ұлы 1060 жылы болашақ әл-Муста'ли сияқты Абу'л Қасим Ахмад деген атпен туған, кейбір кейінгі дереккөздер осыны әл-Муста'лидің туған күні деп жаңылыстырған. Қазіргі ғалымдар бұл үлкен ағасы осы уақыт аралығында қайтыс болғанын болжайды, соның арқасында осы ат әл-Муста'лиге қайта берілді. Бір дереккөзде ол Әбу'л Қасым Ахмад "Кіші" (немесе мүмкін "Ең кіші", яғни барлық ұлдарының арасында) деп аталады. Оның туған кезінде 973 жылдан бері Каир қаласы астанасы болған Мысырда құрылған Фатимид халифаты терең дағдарысқа тап болды: ол Сирияның көп бөлігін Селжук түркілеріне жоғалтты, ал Мысырдың өзінде Фатимид әскерінің түрік және қара африкалық әскерлері арасындағы қақтығыстар орталық үкіметтің құлауына, кең тараған ашаршылық пен тәртіпсіздікке әкелді, нәтижесінде әл-Мустансир өзінің сарайында тірідей қамалған, әскер басшыларының ықтиярына қалған әлсіз бейнеге айналды. 1074 жылдың қаңтарында Бадр әл-Жамали генерал уәзірлік қызметін қабылдап, елдегі бейбітшілік пен тәртіпті қалпына келтіруге кірісіп, Селжуктардың шапқыншылығын тойтарды, соның арқасында әл-Мустансирдің өмірін және оның әулетін сақтап қалды; бірақ бұл әл-Мустансирдің үкімет, әскер және діни-сот әкімшілігіне қатысты барлық билігін оған жүктеуімен ақы төленді.

Тарату туралы дау

Ахмадтың ең үлкен жартылай бауыры Низар ибн әл-Мустансир сол кезде әкесінің ең мүмкін мұрагері деп есептелді, бұл сол кездегі дәстүр болған; шындығында Низарды тіпті қазіргі заманғы тарихшылар да әкесінің тағайындалған мұрагері деп жиі айтады. Әл-Мустансирдің өліміне дейін Низарды мұрагер ретінде ресми түрде жариялаған жазба қалмаған; Бадр әл-Жамали мен оның ұлы және мұрагері әл-Афдал Шаханшах Ахмадтың таққа отыруын қолдады. Әл-Афдалдың қазасына дейін әл-Мустансир Ахмад пен Бадрдың қызы Ситт әл-Мүлкке үйленуге рұқсат берді. Әл-Мустансир 1094 жылдың 29 желтоқсанында, шииттердің ең маңызды мейрамы – Ғад-әл-Ғадир күні қайтыс болды. Мамлюк дәуірінің тарихшысы әл-Макризидің айтуынша, әл-Афдал Ахмадиді таққа отырғызып, оны әл-Муста’ли билла деп жариялады. Содан кейін ол әл-Мустансирдің үш ұлын – Низар, Абдалла және Исмаилді сарайға шақырды, олар ағаларына адалдық серт беруге шақырылды. Үшеуі де бас тартты, әрқайсысы өздерінің әкесімен мұрагер деп тағайындалғанын мәлімдеді. Бұл бас тарту әл-Афдалды толығымен таң қалдырды, және ағайындарға сарайдан кетуге рұқсат берілді. Бірақ Абдалла мен Исмаил жақын маңдағы мешіттен пана іздеген кезде, Низар дереу Каирден қашып кетті. Әл-Мустансирдің өлімі туралы естіген кезде, Каирдің бас миссионері (да’и) Барақат (осылайша, исмаили діни мекемесінің басшысы) Абдалланы «Бақытты» деген лақап атымен әл-Муваффақ халифа деп жариялады. Бірақ көп ұзамай әл-Афдал билікті қайтадан қолға алды: Барақат тұтқындалды (кейін жазаланды), Абдалла мен Исмаил қадағалауға алынды және ақырында Ахмадиді мойындады, содан кейін Ахмадиді имам және халифа деп жариялаған шенеуніктердің кең жиналысы өтті. 1122 жылы Ахмадтың ұлы және мұрагері әл-Әмір, әкесінің мұрагерлігін, әсіресе Низардың жақтастарының талаптарына қарсы қорғау үшін әл-Хидайя әл-Әмирия деген жарлық шығарды. Онда ол бірнеше аргумент келтірді, мысалы, әл-Мустансир өз ұлдарын астанадағы қауіп-қатерден қорғау үшін провинцияларға жібергенде, бұл олардың Каирге жақындығына қарай дәрежесі бойынша жасалғанын айтты: Әбу Абдалла Акраға; Әбу’л Қасым Мұхаммед (1131-1149 жылдары халифа болған Әл-Хафиздің әкесі) Аскалонға; Низар Дамиетта портына; ал Ахмадқа тіпті сарайдан шығуға рұқсат берілмеген. Пауль Э. Уокер сияқты қазіргі заманғы тарихшылар бұл әдейі бұрмаланған аргумент екенін атап көрсетеді, өйткені княздер олардың дәрежесіне емес, олардың қауіпсіздігі үшін жіберілді. Уокердің айтуынша, Әбу Абдалланың Бадр әл-Жамалидің күшті әскері орналасқан Акраға жіберуі, егер бірдеңе болса, оның жоғары мәртебесін және әкесінің оны қауіпсіз ұстауға деген ниетін көрсетеді. Сонымен қатар, сенімді әл-Макризи бұл оқиғаны 1068 жылға датейтінін ескерсек, Каирде қалған кәмелетке толмаған ұл болашақ әл-Муста’ли емес, оның есімі әлі туылмаған ағасы екені анық. Мұста’лиді жақтаған басқа да дәстүрлер Ахмадиді әл-Мустансир Ахмадтың үйлену тойында мұрагер деп тағайындағанын айтады. Әл-Хидайя әл-Амирияны жариялау кезінде Низардың туған әпкесі де көрінді, ол перде артына жасырынған еді. Ол өлім төсегінде әл-Мустансир Ахмадиді мұрагер етіп таңдап, осы туралы өсиетін Ахмадтың бір әпкесіне тапсырғанын растады. Қазіргі заманғы тарихшылар, мысалы, Фархад Дафтари, бұл әңгімелер, ең алдымен, Ахмадтың билікке келуін ақтау және кері күшпен заңдылау үшін жасалған әрекеттер деп санайды, олар оны әл-Афдалдың іс жүзіндегі төңкерісі деп санайды. Бұл пікірге сәйкес, әл-Афдал өзінің күйеу ағасын таңдады, өйткені оның лауазымы әлі де қауіпсіз емес еді, өйткені ол жақында ғана әкесі Бадрдың орнына келген еді. Ахмад, ол Аль-Афдалмен неке арқылы байланысты және оның билікке кіруіне толық тәуелді болғандықтан, әл-Афдалдың әлі де әлсіз билігіне қауіп төндірмейтін, басқа біреуді визиратқа тағайындауға тырыспайтын марионетка болар еді.

Низарлық көтеріліс және низарлық жікпе

Қайырыдан қашып шыққаннан кейін Низар Александрияға барып, жергілікті губернатор мен халықтың қолдауына ие болды және өзін әл-Мустафа ли Дин Алла ("Құдай діні үшін таңдалған") деген патшалық есімімен имам және халиф деп жариялады. Низардың жақтастары әл-Афдалдың Александрияны басып алуға жасаған алғашқы тытылуын тойтарды, ал Низардың әскерлері Каирдің шетіне дейін шабуыл жасады. Бірақ, ақырында Низардың әскерлері Александрияға кері шегінді, қала қоршауға алынды, және Низар мен оның қалған ізбасарлары қарсылық көрсетуді тоқтатып, басылды. Олар Қайырға қайтарылып, Низар түрмеге қамалып, өлмеуге тасталды. Ал-Муста'лидің билікке көтерілгенін Йемен патшайымы Арва әл-Сулайхиге жолданған хат арқылы хабарлады, онда оқиғалардың ресми нұсқасы баяндалған. Хатта айтылғандай, әл-Мустансирдің басқа ұлдары сияқты Низар да бастапқыда әл-Муста'лидің имаматын мойындап, оған адалдық серт берген, бірақ кейін ашкөздік пен қызғаныштан туған көтеріліске шыққан. Александрияның басылуына дейінгі оқиғалар толыққанды сипатталған, бірақ Низардың тағдыры туралы ештеңе айтылмаған. Бұл оқиғалар Исмаилилер қозғалысындағы өткір және мәңгілік жарылысқа себеп болды, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Әл-Муста'ли Фатимидтер мен ресми Исмаили миссионерлік ұйымы (да'уа) тарапынан мойындалса да, Мысыр, Сирия және Йемендегі оларға тәуелді Исмаили қауымдастықтарымен қатар, Таяу Шығыстың көп бөлігіндегі, әсіресе Парсы және Ирактағы Исмаили қауымдастықтары оның билігін қабылдамады. Нанымдарынан немесе ыңғайлы сылтау іздеуден туған себептермен, Хасан и Саббах басшылығындағы парсы Исмаилилері Низарды заңды имам деп тез мойындады, Каирмен байланысты үзді және өздерінің тәуелсіз иерархиясын (да'уа джадида) құрды. Осылайша Исмаилилер қозғалысы Муста'ли Исмаилизмі мен Низари Исмаилизмі деп екіге бөлінді. Низардың ұлдарының бірі, әл-Хұсейн, 1095 жылы әулеттің басқа мүшелерімен (әл-Мустансирдің үш ұлы – Мұхаммед, Исмаил және Тахирді қоса алғанда) Мысырдан Мағрибке қашып кетті, онда олар Каирдегі жаңа үкіметке қарсы оппозициялық күш құрды. 1162 жылға дейін Низардың ұрпақтары немесе оның ұрпақтары саналған адамдар Фатимид халифаларына қарсы шығып, халықтың адалдық сезіміне сүйене отырып, көптеген жақтастарды жинады.

Билік

Ол билік құрған кезде әл-Муста’ли әл-Афдалға бағынышты болды. 13 ғасырдағы мысырлық тарихшы Ибн Муяссардың айтуынша, “әл-Афдал мемлекеттік істерді уәзір сияқты емес, сұлтан немесе патша сияқты басқарғандықтан, оның өмірі ерекше емес еді”. Әл-Афдал тіпті халифаның орнын басып, әл-Муста’лиді көрінбейтін жерге, сарайға қамап қойды. Әл-Афдал қабілетті әкімші болды, оның жақсы басқаруы билік кезінде Мысырдың тұрақты өркендеуін қамтамасыз етті. Сол замандағы суннит тарихшысы Ибн әл-Қаланиси әл-Муста’лиді әділ мінезі үшін мақтаған, бірақ басқа ортағасырлық тарихшылар оның шиилікке деген фанатикалық адалдығын атап өткен; Исмаили да’уасы оның билігі кезінде өте белсенді болған көрінеді. 15 ғасырдағы Йемендік Муста’ли дінбасы және тарихшы Идрис Имад әл-Дин Йемендегі Исмаили да’уасымен, әсіресе Арва патшайыммен және жергілікті да’и Яхья ибн Ламак ибн Малик әл-Хаммадимен қарым-қатынасы туралы көптеген ақпаратты сақтаған. Сыртқы саясатта Фатимидтер сүннит Сәлжұқтармен күшейген бәсекелестікке тап болды және Сәлжұқтар Аббасид халифасы әл-Мустазирді қолдады: Сәлжұқтар Сириядағы билігін Газаға дейін кеңейтті және 1095 жылы Аббасид халифасы Фатимидтердің Алид ұрпағы туралы мәлімдемесін алаяқтық деп жариялаған хат жариялады. Фатимидтер 1096 жылы Солтүстік Сириядағы Апамеяның ерікті түрде берілуімен, содан кейін 1097 жылдың ақпан-наурызында Тирдің қалпына келтірілуімен кейбір жетістіктерге қол жеткізді. Әл-Афдал, сондай-ақ, Дамасктың Сәлжұқ билеушісі Дуқаққа қарсы Алеппоның Сәлжұқ билеушісі Ридванмен одақ құруға тырысты. 1097 жылдың басында Ридван әл-Муста’лидің билігін мойындауға келісті, ал 28 тамызда Фатимид халифасы атынан жұма уағызы оқылды. Бұл Сирияның басқа Сәлжұқ билеушілерінің арасында наразылық тудырды, нәтижесінде Ридван төрт аптадан кейін кері қайтуға мәжбүр болды және әл-Муста’лидің атын әл-Мустазирдің пайдасына тастады. 1097 жылы Бірінші крест жорығы Сирияға кіріп, Антақияны қоршап алды. Әл-Афдал крестшілермен байланыс орнату үшін елшілік жіберді және 1098 жылдың шілде-тамыз айларында Иерусалимді оның Артукид түрік билеушілерінен қайтарып алу үшін крест жорығымен қамтамасыз етілген алаңдатуды пайдаланды. Бұл Фатимидтерді сүннит көздерінің олар крестшілермен ортақ мақсатта болды деген айыптарына ұшыратты; 13 ғасырдың тарихшысы Ибн әл-Атир тіпті Фатимидтер крестшілерді бұрын Мысырға шабуыл жасауға дайын болған Сәлжұқтарға қарсы күресу үшін Сирияға шақырды деп мәлімдейді. Әл-Афдал крестшілермен келісімге келгенін сенгендіктен, олардың оңтүстікке қарай жорыққа шығатынын күтпеді және 1099 жылы Иерусалимге қарсы аттанғанда таңғалды. Қала 15 шілде 1099 жылы қоршаудан кейін басып алынды, ал 1099 жылдың 12 тамыздағы Аскалон шайқасында әл-Афдалдың жеке басқаруындағы Фатимид әскерінің жеңілуі жаңа статус-квоны растады. Крест жорығының нәтижесінде көптеген сириялықтар Мысырға қашып кетті, сонда 1099 немесе 1100 жылы аштық болды. Әл-Муста’ли 495 жылы 17 Сәпарда (11 немесе 12 желтоқсан 1102 жыл) қайтыс болды, ал оның әл-Афдал тарапынан уланғаны туралы әңгімелер тарады. Ол үш нәресте ұлын қалдырды, олардың ең үлкені, бес жасқа толмаған әл-Мансур, тез арада әл-Әмір би Ахкам Алла деген патшалық есімімен халифа деп жарияланды.