Кіріспе

Рим империясының қазіргі Грекия мемлекетінің аумағын, сондай-ақ грек халқы мен олардың тарихи тұрғылықты жерлерін басып алуын сипаттайды. Бұл кезеңде Грекия алдымен Рим республикасының, содан кейін Рим империясының үстемдігінде болған уақыттарды қамтиды. Грекия тарихында Рим дәуірі 146 ж.б.д. Коринф шайқасында Коринфтің жеңілісімен басталды. Алайда, Ахай соғысына дейін Рим республикасы Македония соғыстары деп аталатын бірнеше қақтығыстарда Македония патшалығын жеңіп, Грекияның материктік бөлігін бақылауға алды. Төртінші Македония соғысы б.з.д. 148 жылы Пыдна шайқасында Македонияның патшалық талапкері Андрисктың жеңілуімен аяқталды. Грек әлемін римдіктердің толыққанды басып алуы Актиум шайқасынан (б.з.д. 31 жыл) кейін орнатылды, онда Август Египеттің грек Птолемейлік патшайымы Клеопатра VII және рим генералы Марк Антонийді жеңіп, кейіннен 30 ж.б.д. Александрияны – соңғы эллинистік Египеттің ірі қаласын бағындырды. Грекия тарихының рим дәуірі император Константин Ұлының Византияны Рим империясының астанасы Нова-Рома деп қабылдауымен жалғасты; 330 жылы қала Константинополь деп аталды. Кейіннен Византия империясы грек және рим мәдениеттерін қамтитын Шығыс Рим империясы болды.

Рим Республикасы

Грекия түбегі Коринф шайқасында (б.з.д. 146 ж.) Рим Республикасының билігіне көшті, соның нәтижесінде Македония Рим провинциясына айналды. Осы аралықта, оңтүстік Грекия да Римнің гегемониясы астына келді, бірақ бірқатар маңызды грек полистері жартылай дербес күйінде қалды және тікелей Рим салығынан құтылды. Б.з.д. 88 жылы Афина және басқа грек қалалары Римге қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ генерал Луций Корнелий Сулла оларды басып тастады. Римдік азамат соғыстары кезінде Грекия физикалық және экономикалық тұрғыдан қирады, дей тұрғанмен, б.з.д. 27 жылы Август жарым аралын Ахая провинциясы ретінде қайта ұйымдастырды. Алғашқыда Римнің Грекияны басып алуы экономикаға нұқсан келтірді, алайда соғыстан кейінгі кезеңде Рим әкімшілігі астында ол тез жаңарып, қалпына келді. Сонымен қатар, Кіші Азиядағы грек қалалары Сулламен болған соғыста ауыр зардап шеккен Грекия түбегіндегі қалаларға қарағанда Римнің жаулап алуынан кейін тезірек қалпына келді. Рим империясы ретінде Рим Грекияның қалаларын қайта жарақтап, оларға ресурстар жұмсады, Коринфті Ахая провинциясының астанасы етіп белгіледі, ал Афина философия, білім және ғылымның мәдени орталығы ретінде гүлденді.

Ертедегі Рим империясы

Рим империясы тұсында Грекиядағы өмір бұрынғысымен салыстырғанда көп өзгермеді. Рим мәдениеті гректердің ықпалына күшті түсті; Гораций айтқандай, Graecia capta ferum victorem cepit ("Тұтқынға алынған Грекия қатыгез жеңімпазын бағындырды"). Гомердің жырлары Вергилийдің "Энеидасына" әсер етті, ал Сенека кіші сияқты авторлар грек стилінде жазды. Римдік ақсүйектердің кейбіреулері гректерді артта қалған, маңызсыз санаса, көптегендері грек әдебиеті мен философиясын құшақтап алды. Грек тілі Римдегі білімді және жоғары топтың сүйікті тілі болды, мысалы, Сципион Африкан философиямен айналысып, грек мәдениеті мен ғылымын үлгі ретінде қарастырды. Рим императоры Нерон 66 жылы Грекияға сапар шегіп, ежелгі Олимпиада ойындарында өнер көрсетті, тіпті грек емес қатысушыларға тыйым салынған ережеге қарамастан. Ол барлық жарыста жеңіске жетіп, келесі жылы Коринфте өткен Истмия ойындарында гректердің бостандығын жариялады, дәл 200 жыл бұрын Фламинин жасағандай. Грекияда императорлар мен бай римдік ақсүйектер, әсіресе Афинада көптеген храмдар мен қоғамдық ғимараттар салды. Юлий Цезарь Афинадағы римдік агораның құрылысын бастады, оны Август аяқтады. Афинаның басты қақпасы – Афина Архегетистің қақпасы, Афинаның қамқоршы иесі Афинаға арналған. Маркус Випсаний Агриппа Афинаның ежелгі агорасының ортасында Агриппеяны салды. Император Адриан, император болғанға дейін Афинаның атаулы архоны болған және гректерді жақсы көрген адам еді. Ол өзін Периклдің мұрагері деп санап, Афинаға көп үлес қосты. Ол қалада Адриан кітапханасын салып, афиндық тирандар 638 жыл бұрын құрылысын бастаған, бірақ тым үлкен масштабты құрылыс құлшынысқа алып келеді деген сенімнен тоқтатылған Олимпий Зевсінің ғибадатханасын аяқтады. Афиндықтар император Адрианды құрметтеу үшін Адриан аркасын салды. Афина агорасы мен Акропольға қараған арканың бір жағында: "Бұл Афина, ежелгі Тесей қаласы" деген жазу болды. Зевс ғибадатханасына және "жаңа қалаға" (бұл әлі де ежелгі қаланың бөлігі болды; мысалы, Панафена стадионы әрқашан сол жақта орналасқан) қараған жағында: "Бұл Адриан қаласы, Тесейдікі емес" деген жазу болды. Адриан (Адриан көшесі) аркадан Ежелгі агораға дейін бүгінгі күнге дейін сақталған. Рим бейбітшілігі грек тарихындағы ең ұзақ бейбіт кезең болды, ал Грекия Рим мен грек тілінде сөйлейтін шығыс жартысы арасындағы теңіз саудасының маңызды торабына айналды. Грек тілі шығыс провинциялар мен Италияда лингва франка ретінде қолданылды, ал Гален сияқты көптеген грек зиялылары өздерінің көп бөлігін Римде орындады. Осы кезеңде Грекия және Римнің шығыс бөлігінің көп бөлігі ерте христиан дінінің ықпалына түсті. Тарстың елшісі Пауыл Филиппи, Коринф және Афинада уағыз айтты, ал Грекия империяның ең христиандануға ұшыраған аймақтарының біріне айналды.

Кейінгі Рим империясы

II және III ғасырларда Грекия Ахайя, Македония, Эпир және Фракия сияқты провинцияларға бөлінді. III ғасырдың соңында Диоклетиан билігінде Моэзия епархия ретінде құрылып, Галерий басқарды. Константин (христиан дінін қабылдаған) тұсында Грекия Македония және Фракия префектураларының құрамына кірді. Теодосий Македония префектурасын Крит, Ахайя, Фессалия, Эпир Ветус, Эпир Нова және Македония провинцияларына бөлді. Эгей аралдары Азия епархиясының Инсула провинциясын құрады. Римдіктер, готтар және вандалдар Ромул Августустың тұсында Грекияға шабуыл жасады. Аркадийдің регенті болып көрсеткен Стилихон IV ғасырдың соңында вестготтар шапқанда Фессалияны эвакуациялады. Аркадийдің бас кеңесшісі Эутропий Аларикке Грекияға кіруге рұқсат берді, ол Афина, Коринф және Пелопоннес аймақтарын тонады. 397 жыл шамасында Стилихон оны қуды, ал Аларик Ильирияда magister militum болды. Соңында Аларик пен готтар Италияға көшіп, 410 жылы Римді тонады және Иберияда Везиготтар Корольдігін құрды, ол 711 жылға дейін арабтардың келуімен аяқталды. Грекия Рим империясының салыстырмалы түрде біртұтас және күшті шығыс бөлігінің орталығы болды, Шығыс Рим империясы (қазір тарихшылар Византия империясы деп атайды), Рим құлағаннан кейін шамамен мың жылға жуық уақыт бойы сақталды. Көне заманға қатысты ескі көзқарастардың қарамастан, Грек түбегі Рим империясының ең гүлденген аймақтарының бірі болды. Кедейлік, халық азаюы, варварлардың шабуылы және азаматтық құлдырау туралы бұрынғы болжамдар соңғы археологиялық жаңалықтарға байланысты қайта қарастырылды. Шындығында, полис институты кем дегенде VI ғасырға дейін гүлдеген. Гиероклдің "Синдекмос" сияқты заманауи мәтіндер ежелгі Грекияның жоғары деңгейде урбанизацияланғанын және шамамен сексен қаладан тұратындығын көрсетеді. Бұл көзқарас бүгінде кеңінен қабылданып, IV-VII ғасырлар аралығында Грекия Жерорта теңізінің шығысындағы ең экономикалық белсенді аймақтардың бірі болған болуы мүмкін деп есептеледі. VII ғасырдың басында Рим императоры Гераклий империяның ресми тілін латыннан грек тіліне ауыстырды. Жерорта теңізінің шығыс жартысы әрқашан гректердің басымдығында болғандықтан, Рим империясының шығыс жартысы латын батыс жартысының құлдырауынан кейін біртіндеп эллинизацияланды. Келесі ғасырларда Грекия материгі негізінен Рим және Болгар империялары арасында таласқа түсті, сонымен қатар славян тайпалары мен нормандардың шабуылдарына ұшырады. Крит және Кипр римдіктер мен арабтар арасында даулы болды, кейіннен 1204 жылы Константинопольді тонаған крестшілер басып алып, Тракия мен Грекияда Латын империясын құрды. Римдіктер Константинопольді қайта басып алып, грек түбегінің көп бөлігін қайта бақылауға алды, бірақ Эпир XIV ғасырдың басына дейін Римдік бақылау қайта орнатылғанға дейін тәуелсіз мемлекет болып қала берді. Империя ішінде азаматтық соғыс болған кезде Сербия империясы Грекияның көп бөлігін жаулап алуға мүмкіндік алды, ал қайта өркендеген Болгар империясы солтүстіктен шабуыл жасады. Келесі ғасырда Осман империясы аймақта үстемдік орнатып, үш империяны да аннексиялады және 1460 жылы Мореяның құлауымен Грекияны жаулап алуды аяқтады.