Кіріспе

Андриск (Ἀνδρίσκος, Andrískos; б.з.д. 154/153 – б.з.д. 146), сондай-ақ көбінесе Псевдо Филипп деп аталады, грек патшалығына талапкер болды және б.з.д. 149 жылы Македонияның соңғы тәуелсіз патшасы атанды, Филипп VI (Φίλιππος) ретінде, өзін соңғы заңды македон патшасы Персейдің ұлы деп жариялады. Оның билігі бір жылға созылды және Төртінші Македония соғысы кезінде Рим Республикасы тарапынан құлатылды. Көне дереккөздер оның бастапқыда Батыс Анатолиядағы Эолис аймағындағы Адрамиттиум қаласынан шыққан тоқыма жұмысшысы болғаны туралы келіседі. Б.з.д. 153 шамасында оның тегі оған ашылған деп есептеледі, содан кейін ол өзінің тағына ие болу үшін Селевкид патшасы Димитрий I Сотердің сарайына көмек сұрап барды. Димитрий бас тартты және оны Римге жіберді, онда ол қауіпсіз деп танылды және Италиядағы бір қалаға жер аударылды; ол қашып құтылуға үміттенді, негізінен Фракиядан қолдау жинағаннан кейін Македонияға жорық жасап, Римнің клиенттік биліктерін жеңіп, патша ретінде билігін орнатты. Римдіктер әскери жауап беріп, соғыс бастады; бастапқы табыстарға қарамастан, Андриск претор Квинт Цецилий Метелл Македонскийден жеңіліп, тұтқынға алынды, ол Македонияны қайта бағындырды. Ол екі жыл түрмеде отырды, содан кейін б.з.д. 146 жылы Метеллдің жеңіс шеруіне қатыстырылып, өлім жазасына кесілді. Оның көтерілісінен кейін римдіктер Македония провинциясын құрып, македондықтардың тәуелсіздігін жойды және аймақта тұрақты өкілдік орнатты.

Туған жері мен ерте өмір

Оның тегі туралы мәліметтер шашыраңқы және кейде қайшылықты, бірақ ол Батыс Анатолиядағы Эолис аймағындағы Адрамиттиум қаласынан шыққан тоқымашы екеніне көпшілік сенеді. Оның нақты туған күні белгісіз, бірақ өзінің айтуынша, ол 154 ж.б.д. патшалыққа талап ету кезінде "жетілген" және Адрамиттиумда крит тұрғынымен тәрбиеленген. Өзінің сөзіне сенсек, ол жасөспірім шағына дейін Адрамиттиумда білім алған, крит қайтыс болғанға дейін, содан кейін асырап алған анасымен өсірілген. Ересек болған кезде анасы (немесе асырап алған анасы, оның айтуынша) оған Персейдің өзі жазған деген мөрленген парқшаны және Амфиполь мен Фессалоникадағы екі жасырын қазынаның орналасқан жерін берді; ол бұларды өзінің талаптарын ілгерілету үшін пайдаланды. Көне дереккөздер бірауыздан оны жалғаншы деп айтады және бұл оқиғаны жалғандық деп есептейді; Низе оның мәлімдемесінің рас болуы мүмкін екенін ұсынады, бірақ көбінесе ол алдамшы болғандығымен келіседі; оның талаптарындағы басты артықшылығы Персейге өте ұқсас болғандығы еді. Б.з.б. 154/153 жылдары ол Пергамнан Сирияға кетіп, Персейдің бір әйелден туған заңсыз ұлы екенін жариялады. Оның айтуынша, бұл оның анасының (немесе асырап алған анасының) Римге жақын Евмен II-нің ашуынан қашу үшін Пергамнан кетуге кеңес беруінен туындаған.

Сирияда

Ол өзінің тұңғыш талабын Сирияда білдірді. Ливий мен Кассиус Дионның айтуынша, ол Пергамнан Сирияға барып, Селевкид патшасы Димитрий I Сотердің алдында тікелей талабын қойды. Диодор Сицилий басқаша баяндайды. Оның сөзіне қарағанда, Андриск бұрыннан Деметрийдің әскерінде жалдамалы сарбаз болған. Оның бұрынғы Македония патшасына ұқсастығынан әріптестері оны әзілде "Персейдің ұлы" деп атаған; бұл әзілдер тез арада күдік тудырды, соңында Андриск өзі де мүмкіндікті пайдаланып, ол шынымен Персейдің ұлы екенін мәлімдеді. Низе екі дерек көзін де қабылдастыруға тырысады, ол Сирияға сапар шегіп, талабын қоюдан бұрын жалдамалы әскерге қатысқан болуы мүмкін дейді. Ол патшадан "ата-тегінің" тағын қайтаруға көмектесуін өтінді, Селевкид халқы арасында зор қолдауға ие болды, тіпті астана Антиохияда дүрбелеңдер болды. Селевкид халқының көп бөлігі македониялық текті болғандықтан, үшінші Македония соғысында Римнің Македонияны басып алуынан бері Римге қарсы қарым-қатынас танытқан; олар талапкерге көмектесуге құштар еді. Олар осы мәселені соншалықты ушықтырды, тіпті патша талапкерге көмектеспесе, оны тақтан түсіру туралы талаптар да көтерілді. Деметрий бұл сөздерге бейжай қарады, не болмаса қорқып, Андрискіні тұтқындап, Римге жіберді.

Римде

Римде ол Сенат алдына әкелінді, онда Дио оның қарапайым мінезі мен ашық түрде жалған екені анықталғандықтан "жалпы жек көруге" ұшырағанын жазады. Римдіктер оның мәлімдемесін жалған деп есептеді, себебі нағыз Филипп әкесі Персей қайтыс болғаннан кейін екі жыл өткен соң Альба-Фукенсте өлген еді. Оны қауіпсіз деп санап, Италияның бір қаласына жер аударып жіберді, бірақ ол қашып құтыла алды. Италиядан қашып, Грек әлеміне, Милет қаласына барып тынды.

Қолдау табу

Милетте ол өзінің талаптарын одан әрі ілгерілетуге тырысты, бұл көптеген адамдардың назарын аударып, сондай-ақ олардың ықыласын тудырды. Бұл туралы білген Милет қаласының басшылары оны тұтқындап, келіп тұрған римдік елшілерден оны қалай істеу керектігі туралы кеңес сұрады. Елшілер бұл талапкерге немқұрайлы қарап, Милеттіктерге оны босатуға болатынын айтты. Ол Иониадағы саяхатын жалғастырып, Персейдің бұрынғы таныстарымен кездесіп, Персейдің бұрынғы ұстазы, ал қазір Пергамен патшасы Аттал II Филадельфтың інісі Атенаиге үйленген Каллипамен кездесуге мүмкіндік алды. Македониялық туғандықтан және Антигонидтермен бұрынғы байланыстары болғандықтан, ол оның талабын қабылдады және оған көмектесуге келісті, оған ақша және құлдар берді, сондай-ақ оған Тракияға баруды ұсынды, онда ол қолдаушылар таба алады. Ол Византияда да жылы қабылданды. Соңында ол Тракияға жетті, онда Персейдің немересіне үйленген және бір кезде Персейдің одақтасы болған IV Котистің ұлы Терес III-пен кездесті. Терес және басқа тракиялық басшылар, әсіресе Барсабас, оны қуана қарсы алды; ол Терестің сарайында тәж кигізу рәсімін өткізді, оған бірнеше жүз тракиялық сарбаз берілді және ол жорыққа аттанды.

Македонияны жаулап алу

Оның алғашқы шабуыл әрекеті сәтсіз аяқталды, және ол бастапқыда македониялықтардың арасында үлкен құлшыныс тудырмады; бұл римдіктерді сол талапкерге немқұрайлы қылды. Бірақ ол көп ұзамай Римнің македониялық тәуелді республикаларының әскерімен кездесіп, Одомантицеде оларды жеңді; содан кейін Македонияға басып кірді, Римнің тәуелділерін Стримон өзенінің жағасында жеңді. Халықтың зор қолдауымен ол б.з.д. 150/149 жылы ежелгі македониялық астана Пеллада өзін патша деп жариялады.

Халықтың қолдауы

Македониялықтардың бастапқы көзқарасы жылы болмаса да, оның жетістіктері оған Македонияда танымалдылық пен кең қолдау әкелді. Римге қарсы сезім Македонияда кең таралған еді; халық ескі үкіметті құлатуға ынталы болды. Андрискустың қолдауы біртегіс емес еді – ақсүйектер мен жоғарғы топтар арасында айтарлықтай күмән болды, ал төменгі топтар арасында ынта жоғары болды, бірақ халықтың жалпы көңіл-күйі оның пайдасына еді. Оның сөзін екі қазынаның орналасқан жерін дұрыс болжауы нығайтты, ол Персейдің өзі сақтаушыларына тапсырған және кейін оған берілген «мөрленген жазуда» көрсетілгенін айтты. Оның айтқанының рас екендігіне күмән болғанымен, Низе былай деп жазады: «Адамдар көңілінен қалаған нәрсені сенеді; Македонияның қайта құрылуы Рим үстемдігінің салмағынан құтылуға мүмкіндік берді. Олар осы салмақты қаншалықты ұзақ көтерсе, Македония бұрынғы әулеттен қайтадан патшамен қайта жаңарғанын соншалықты қуанышпен қарсы алды». Дегенмен, оның қолдауының көлемі көбінесе айтылғандай кеңінен таралмаған болуы мүмкін, және македониялықтардың көп бөлігі республикалық және римдіктерді қолдаған. Осы теорияны қуаттау үшін оның жеңілісінен кейін Македонияға қаратылған жазалау шаралары, сол кезеңде Коринф пен Карфагеннің қирауымен салыстырғанда, азырақ болды.

Әскери науқандар

Андриск билігі Риммен үнемі соғыс жағдайында болғандықтан, оның әскери науқандарымен үлкен дәрежеде сипатталды. Патшалықты бағындырғаннан кейін ол әскерін кеңейтіп, бұрынғы Антигонидтер мемлекетінің маңызды бөлігі болған Фессалияны жаулауға бағытталған жорықтарды бастады. Оған алғашқы қарсылық Грекиядағы Рим одақтастарының жедел құрылған күштерінен, аймақтағы бірнеше римдік бөлімшелері мен легаттарынан, сондай-ақ Македониядағы Римнің қарастырылған республикаларының қалдықтарынан туды, олардың кейбір элементтері оның билігінің алғашқы кезеңдерінде сақталғандай көрінеді. Бірақ, көп ұзамай римдіктер претор Публий Ювенций Тальна басқаратын легионды жіберіп, осы үміткерді жеңуге тырысты. Дегенмен, Тальна Андриск күшін дұрыс бағалаған жоқ, патшаның әскері таққа отырғаннан бері едәуір өскенін ескермеді. Андриск оған Тесалиядағы белгісіз жерде шабуыл жасап, шайқасты (Дио оны "Македония шекарасына жақын" деп сипаттайды); шайқас туралы мәліметтер аз, бірақ Тальна қаза тапты және оның әскері дерлік толығымен жойылды. Бұл Римнің македониялықтардан көрген ең ауыр жеңілісі болды; Флорус "шынайы патшаларға қарсы жеңіске жеткендердің осы ойдан туған, жалған патшаға қалай жеңілгенін" таңғажайып деп атап көрсетті. Жеңіс патшаның беделін арттырды; ол Карфагенмен одақ жасады, және оның ішкі қолдауы күрт өсті, бұл оған республикалық қарсылықты басуға және Фессалияны жаулауға мүмкіндік берді.

Сыртқы саясат

Алғашында Андриск Риммен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ олар оның тағын мойындамайтыны белгілі болған соң, ол қатаң түрде Римге қарсы саясатқа көшті. Өзінің тағына міндетті болған фракийлік одақтастарымен қарым-қатынасын нығайтуды жалғастырды; олар оның билігі тұсында оған маңызды күштермен көмектесе берді. Оның Талнаға қарсы жеңісінен кейін оған шетелдік тараптың қызығушылығы күрт артты; бұрын айтқандай, үшінші Пуникалық соғыста Рим шабуылына ұшыраған Карфаген оған одақтасып, ақша және кемелер уәде етті, бірақ олар оның соңғы жеңілісінен бұрын жіберілмеді. Грецияда оның ықпалымен туған симпатия сезімі пайда болды; алайда, Ахайя Лигасы Римді қолдады және оған қарсы тұруды және күресуді жалғастырды. Пергам патшасы Аттал II Филадельф Римге адал болды; пергамдықтар өздерінің жанында қайта жанданып, күшті Македонияның пайда болуынан қорқып қалды.

Ішкі саясат

Ішкі саясатта Андриск Римге және Республикаға қатысты қатаң қарсы саясатты жүзеге асырды. Ежелгі тарихшылар мұны оның қатыгездігі мен зұлымдығы деп түсіндірді; бірақ бұл оның Римге қарсы саясатының және Рим республикасын жақтаушылары сияқты қарсыластарын қуғындауының көрінісі болуы мүмкін деген болжам бар. Сонымен қатар, ол шын мәнінде зұлым болған жоқ емес. Тална жеңілісінен кейін қуғын-сүргіндері күрт өсті, бұл оның халық арасындағы беделін төмендетті; бұл оның болашақтағы қиындықтарына себеп болды.

Ақша шығару

Андрискустың қанша монета шығарғаны және олардың сипаты әлі де даулы мәселе. Оның көптеген монеталары бұрынғы Антигонид, республикалық және римдік монеталардың үстінен соғылған болуы мүмкін деген пікір бар. Ол өте аз көлемде күміс драхма шығарды, онда өзін эллиндік патша ретінде көрсетті және сыртына Геракл бейнесін қосты. Андрискустың тек үш монетасы белгілі, олардың екеуі басқа монеталардың үстінен соғылған – біреуі Тессалия лигасының драхмасы, екіншісі римдік денарий. Осыдан ол Талнаға қарсы жеңісінен кейін олжа ретінде алған денарийлерді өзінің монеталарын шығару үшін пайдаланғаны мүмкін. Монеталардың сапасы төмен, себебі оның билеу мерзімі қысқа болды, ескі қалыптарды қайта пайдалану қажеттігі туды және соғыс уақытында монетаны жылдам шығару керек болды. Оның билеу кезеңіне жатқызылатын, Римді қолдайтын республикалардың қалдықтары шығарған патшалық емес монеталар да табылған. Сондай-ақ, патшаның деректерде айтылғаннан гөрі көбірек жеңілдік көрсеткені және белгілі бір деңгейде тәуелсіз монета шығаруға рұқсат бергені де айтылады.

Құлау және өлім

Талнаның жеңілісі Шығыстағы Римнің беделін шайқалтып, Сенатқа көтерілістің толық маңыздылығын түсіндірді. Олар Андрискты жеңу және оның көтерілісін басу үшін претор Квинт Цецилий Метелл басшылығымен екі легионнан тұратын толық консулдық әскер ұйымдастырды. Б.з.д. 148 жылы Грекияға келген Метелл Тесалия жағалауымен бірлесіп, құрлық және теңізден шабуыл жасады, ал одақтас Пергама флоты Солтүстік Македонияның жағалау айманына қауіп төндірді. Екі жақтан да шабуылдан қорғану үшін Андриск өзінің бас әскерімен Пиднада қорғанысқа орналасты, онда Метелл оны шайқасқа шақырды. Одан кейін болған Пидна шайқасында Андриск шешулі жеңіліске ұшырады. Оның билігі кезіндегі қатал қуғын-сүргіндердің салдары көрінді; осы бір шайқас Македонияны басқаруын жоғалтуына жеткілікті болды, себебі халық Метеллге бағынды. Ол бастапқы қолдау базасы болған Фракияға қашуға мәжбүр болды және жаңа әскер ұйымдастыра бастады; алайда Метелл оны жылдам қуып, оларға дайындалуға мүмкіндік бермей, әскерін талқандады. Андриск содан кейін Фракия князі Бизге қашып кетті, бірақ Метелл оны Римнің одақтасы болуға және Андрискты тұтқын ретінде тапсыруға көндіріп, оның билігін аяқтады. Ол келесі екі жыл бойы тұтқын болып қалды, ал Метелл қалған македондықтардың қарсылығын басып, Македонияны провинция ретінде ұйымдастырды және б.з.д. 146 жылғы Ахея соғысын аяқтады. Метелл б.з.д. 146 жылы Римге оралғанда, жеңісі үшін Македонский атағын алды және триумфқа ие болды. Андриск тізбектеліп әкелініп, триумф салтанатында көрсетілді, кейіннен өлім жазасына кесілді – Македонияны билеген соңғы патша.

Бағалау және мұра

Көне дереккөздер Андрискенің тегі мен талаптарына ғана емес, сонымен қатар мінез-құлқына да өте жаулы. Диодор оны "қатыгездікке, ашкөздікке және барлық төмендікке толы" деп сипаттайды; Дио мен Ливий оны "ең нашар адам" деп атайды. Олар оны қатыгез және зұлым деп көрсетеді; зұлымдыққа қатысты айыптаулар, әлдебір, оның Македониядағы Римдік және республикалық топтарды қатал қуғынға салуынан туындаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол, әсіресе Тальнаны жеңгеннен кейін, шын мәнінде зұлым болған және өзінің халқына қарсы терроризм мен репрессия актілерін жасаған болуы мүмкін. Оның ең маңызды салдары – оның бүліктерінен кейін римдіктер Македониядағы Римге қарсы сезімнің күшін түсініп, ескі әкімшілікті сақтап тұру мүмкін емес екенін, толыққанды қайта ұйымдастыру қажет екенін білді. Қайта ұйымдастырудың тағы бір себебі – Андрискенің қуғын-сүргіндері көптеген Рим республикашылдарын өлтіргені және ескі әкімшілік құрылымын толығымен бұзғаны болды, оны қайта құру қиынға соғар еді. Сондықтан Сенат Македонияны Рим провинциясы деп жариялады, ал Метелл оның алғашқы губернаторы болды.