Кіріспе
Селевкид патшасы б.з.д. 150-142 жылдары Александр I Теопатор Еуэргетес, Балас (Ἀλέξανδρος Βάλας) лақап атымен, б.з.д. 150 жылдан тамыз айына дейін 145 жылға дейін Селевкид империясын биледі. Көршілес Римнің одақтас Пергамон патшалығының қолдауымен, Александр б.з.д. 152 жылы Финикияға қонды және Селевкид патшасы Димитрий I Сотерге қарсы азаматтық соғыс бастады. Жалдамалы әскерлер мен Селевкид империясының қазіргі үкіметке наразы фракцияларының қолдауымен ол Димитрийді жеңіп, б.з.д. 150 жылы тәжді иеленді. Көршілес Птолемей патшалығымен одақ құру үшін ол принцесса Клеопатра Теяға үйленді. Оның билігі кезінде Селевкид империясының шығыс шекарасы тұрақты түрде шегінді, маңызды шығыс сатрапиялары, мысалы, Медия, жаңадан құрылған Парф империясына қарады. Б.з.д. 147 жылы Димитрий I-нің жас ұлы Димитрий II Никатор Балассты құлатуға тырысты, соның салдарынан азаматтық соғыс қайта басталды. Александрдың одақтасы, Птолемей патшасы Птолемей VI Филометор, Александрды қолдау үшін Сирияға әскер жіберді, бірақ кейін жағын өзгертіп, Димитрий II-ге қолдауын берді. Сириядағы Оенопар өзеніндегі шайқаста ол Птолемей VI-дан жеңіліп, көп ұзамай қайтыс болды.
Alexander I Theopator Euergetes, surnamed Balas (Ἀλέξανδρος Βάλας), was the ruler of the Seleucid Empire from 150 BC to August 145 BC. Picked from obscurity and supported by the neighboring Roman allied Kingdom of Pergamon, Alexander landed in Phoenicia in 152 BC and started a civil war against Seleucid King Demetrius I Soter. Backed by mercenaries and factions of the Seleucid Empire unhappy with the existing government, he defeated Demetrius and took the crown in 150 BC. He married the princess Cleopatra Thea to seal an alliance with the neighboring Ptolemaic kingdom. His reign saw the steady retreat of the Seleucid Empire's eastern border, with important eastern satrapies such as Media being lost to the nascent Parthian Empire. In 147 BC, Demetrius II Nicator, the young son of Demetrius I, began a campaign to overthrow Balas, and civil war resumed. Alexander's ally, Ptolemaic king Ptolemy VI Philometor, moved troops into Coele Syria to support Alexander, but then switched sides and threw his support behind Demetrius II. At the Battle of the Oenoparus River in Syria, he was defeated by Ptolemy VI and he died shortly afterward.
Шығуы және Римге жіберілген қызметі
Александр Балас өзін Антиох IV Эпифан мен Лаодикия IV-тің ұлы, Селевкидтер тағының мұрагері деп жариялаған. Ежелгі тарихшылар Полибий мен Диодор бұл мәлімдеменің жалған екенін, оның әпкесі Лаодики VI-мен бірге Смирна қаласында қарапайым отбасыда дүниеге келгенін айтады. Алайда, Полибий, екеуі де Римде тұтқын болған кезде, Александрдың қарсыласы Димитрий I патшамен дос болғандықтан, бұл мәселеде бейтараптығы күмән тудырады. Қазіргі ғалымдар Атталдың қарапайым адамды тауып, оны Александр ретінде көрсеткен әңгіме шындыққа жата ма, әлде Александрдың қарсыластары таратып жүрген жала ма, деген пікірде келіспеушілік бар. Диодордың сөзіне қарағанда, Александрды Селевкидтер тағына Пергам патшасы Аттал II ұсынған. Аттал, Димитрий I-нің Каппадокия ісіне араласуынан алаңдаған, ол Ариарат V патшаны тақтан түсірген еді. Борис Хрубасик бұл тұжырымға күмәнді қарап, Атталидтердің Александрмен байланысына нақты дәлелдердің аз екенін айтады. Алайда, Селена Псома бұл кезеңде Атталидтер бақылауындағы қалаларда соғылған көптеген монеталардың Аттал II-нің Александрдың патшалыққа талап етуіне қаржы жұмсау мақсатында жасалғанын болжайды. Александр мен оның әпкесі Киликияда Антиох IV-тің бұрынғы кеңесшісі, Тимархтың ағасы Гераклидтің қамқорлығында болды. Тимарх Мидияда билікті басып алған, бірақ биліктегі Димитрий I Сотер патшасының бұйрығымен өлімге кесілген еді. Б.з.д. 153 жылы Гераклид Александр мен оның әпкесін Римге алып келді, онда Александрды Рим Сенатына таныстырды. Сенат оны Селевкидтердің заңды патшасы деп мойындап, таққа отыруына қолдау көрсетуге келісті. Полибий, Аттал II мен Димитрий I де осы кезде Сенатпен кездескенін айтады, бірақ бұл кездесу Александрдың мойындалуымен қалай байланысты болғанын нақты айтпайды.
Димитрий І-мен соғыс (б.з.д.
Ескендір мен Гераклид жалдамалы әскер жинап, Ефеске аттанды. Одан олар теңіз арқылы Финикияға шабуыл жасап, Птолемей Акконы басып алды. Нумизматикалық деректер көрсеткендей, Ескендір 151 жылға дейін Seleucia Pieria, Библос, Бейрут және Тир қалаларын да бағындырған. Бұл монеталарда Ескендір өзінің Антиох IV-ке қатысы бар екенін жариялады, Антиохтың ішіндегідей, монеталарында Зевс Никефор бейнеленген. Ол сондай-ақ Антиохтың "Теос Эпифанес" ("Көрінетін Құдай") атағымен сабақтас "Теопатор" ("Құдайдан туған") атағын қабылдады. Монеталарда Александр Балас Александр Македонскийдің бейнесімен, айқын ерекшеліктерімен және ұзын, ағын шаштарымен бейнеленген. Бұл оның әскерлеріне әскери қабілетін көрсету мақсатында жасалды. Ескендір мен Димитрий I Яһудеядағы өркендеп келе жатқан топтың басшысы Жонатан Апфусты өз жағына тартып алу үшін бәсекелестікке түсті. Жонатан Селевкид сарайында жоғары лауазымға және Иерусалимде бас діни қызметкерлікке ие болғандықтан Ескендірдің жағына қосылды. Жонатанның тәжірибелі әскерлерімен нығайтылған Ескендір 150 жылдың шілде айында Димитриймен шешуші шайқаста күш сынасты, нәтижесінде Димитрий қаза тапты. Күзге қарай Ескендірдің патшалығы бүкіл Селевкид мемлекеті бойынша мойындалды.
Билік етуі (б.з.д. 150-147 жж.)
Осы кезде Александр Антиохияны бағындырды, ал оның канцлері Аммониус Димитрий I-нің барлық сарайлықтарын, сондай-ақ оның әйелі Лаодике мен үлкен ұлы Антигонды өлтірді. Мысырдың Птолемей VI Филометор Александрмен одақ жасады, бұл одақ Александрдың оның қызы Клеопатра Теяға үйленуімен нығайтылды. Той Птолемейде Птолемей VI және Джонатан Апфудың қатысуымен өтті. Александр осы мүмкіндікті пайдаланып, Яһудеядағы өзінің негізгі өкілі деп есептеген Джонатанға құрмет көрсетті. Осы оқиғаға арналған арнайы монета шығарылды, онда патшалық жұп бірге бейнеленген – бұл Селевкид монеталарындағы патшайымның екінші суреті. Ол құдайлық атрибуттарымен (мұнара және калат) бейнеленген және патшаның алдында көрсетілген. Кейбір ғалымдар Александрды Птолемейдің құлы ретінде қарастырып, бұл монета Клеопатраның оған үстемдігін көрсетіп тұрғанын және канцлер Аммонийдің Птолемейдің адамы болғанын айтады. Басқа ғалымдар бұл одақтың маңыздылығын көрсету үшін жарнама жасалғанын, бірақ Александрдың бағыныштылығы туралы дәлелдердің артық айтылғанын мәлімдейді.
Шығыс құлдырауы
Осы арада, бұрынғы патшалардың парфяндар мен грек-бактриялықтарды бағындыра алмауынан әлсіреген шығыс Жоғарғы сатрапиядағы Селевкидтердің бекіністері дерлік толығымен құлады. Митридат I басқарған парфтар, жалпы тұрақсыздықтан пайдаланып, Медияға шабуыл жасады. Бұл аймақ б.з.д. 148 жылдың ортасына дейін Селевкидтердің бақылауынан шықты. Соған шамамен бір уақытта Элимаис және Персидегі жергілікті әулеттер уақытша тәуелсіздікке ие болды, бірақ көп ұзамай парфтар оларды да бағындырды. Б.з.д. 148 жылға дейін парфтар Каспий теңізі жағалауындағы Гирканияны да толық бақылауға алды. Б.з.д. 147 жылға қарай парфтар Селевкид империясының өзегі саналатын және екі астанасының бірі – Тигрдегі Селевкия қаласының алдында тұрды. Александрдың Шығыста Селевкид билігінің әлсіреуін тоқтату үшін ешқандай маңызды қадам жасағаны туралы мәлімет жоқ. Оған қарсы болған ежелгі тарихшылар оны парфтарды тоқтатуға емес, салтанатты өмірге берілгендіктен қимылсыз отырған деп сипаттайды, ал бұрынғы Селевкид патшалары парфтарды ықпалдан шығару үшін шығыс сатрапияларына жорықтар ұйымдастырған. Ол басқаруды екі қолбасшы – Иеракс пен Диодотқа тапсырды, екеуі де тек өз мүдделерін ойлады. Бұл бейнелеу оның қарсыластарының үгітінің нәтижесі болуы мүмкін, бірақ Александрдың тұсында Селевкид империясының ықпалы мен күші әлсіреуін жалғастырғаны рас.
Димитрий ІІ-ге қарсы соғыс және өлім (147145 б.з.д.)
147 жылдың басында Димитрийдің ұлы Димитрий II Ластен есімді басшының басқаруымен криттік жалдамалы әскерлер тобымен Сирияға қайтып келді. Ол бірден Көле Сирияның көп бөлігін жоғалтты, бұл аймақтық қолбасшының ауысуынан туындаған болуы мүмкін. Жонатан оңтүстіктен Димитрийдің орналасқан жеріне шабуыл жасап, Яффа мен Ашдодты басып алды, ал Александр Балас Киликиядағы көтеріліспен айналысып жатқанда, Птолемей VI Мысыр 145 жылы Сирияға басып кірді, ресми түрде Александр Баласқа қолдау көрсету мақсатында. Бірақ іс жүзінде Птолемейдің араласуы ауыр құнға түсті; Александрдың рұқсатымен ол жағалаудағы барлық Селевкид қалаларын, соның ішінде Селевкия Пиерияны бақылауға алды. Ол Сирия қалаларында өз монеталарын шығаруды да бастаған болуы мүмкін. Птолемей Клеопатра Теяны Димитрий II-ге қайтадан үйлендіріп, солтүстікке қарай жорығын жалғастырды. Александрдың Антиохиядағы қолбасшылары Диодот пен Иеракс қаланы Птолемейге тапсырды. Александр Киликиядан әскерімен оралды, бірақ Птолемей VI мен Димитрий II оның әскерін Оенопар өзені шайқасында жеңді. Осыған дейін Александр өзінің кішкентай ұлы Антиохты араб әулетінің өкілі Забдиел Диоклеске жіберген еді. Содан кейін Александр Арабияға қашып, Забдиелге қосылуға тырысты, бірақ қаза тапты. Оның кім өлтіргені туралы дереккөздер келіспейді – оны өз жағына көшкен генералдары өлтірген ме, әлде Забдиелдің өзі өлтірген ме. Александрдың кесілген басы Птолемейге жеткізілді, ол да шайқаста алған жарақатынан көп ұзамай қайтыс болды. Забдиел Александрдың кішкентай ұлы Антиохты 145 жылға дейін күтіп-бағып, содан кейін генерал Диодот оны Димитрий II-ге қарсы көтерілістің символы ретінде патша деп жариялады. 130 жылы таққа талапкер болған Александр Забинас та Александр Баласқа ұлымын мәлімдеді, бірақ бұл, әрине, жалған болды. Александр – 1747 жылы Георг Фридрих Гендель жазған «Александр Балус» ораториясының басты кейіпкері.
Эпитеттер
Оның кейбір монеталарында ол әкесінен мұрагерлік еткендей көрсетіліп, "Эпифан" (шағылысты, даңқты) және "Никефор" (жеңіс сыйлаушы) деп, ал басқаларында "Эуэргет" (пейілді, игіліктес) және "Теопатор" (құдай текті) деп аталады. Септуагинтада да ол "Эпифан" деп аталған.